کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

القرآن المبين و زبدة التفاسير .
احمد بن محمد ، معروف به مقدس اردبيلى ( م 993 ) زبدة البيان فى احكام القرآن .
ابو الفتح بن امير حسينى ( م 976 ) تفسير شاهى كه ظاهرا به فارسى نوشته شده است .
تفسير و علوم قرآن در قرن يازدهم انديشمندان در اين قرن به طور وسيع و گسترده ابحاث تفسير و علوم قرآنى را مورد بحث و كنكاش قرار داده و كتبى را تدوين نموده‌اند ، از جمله :
ابراهيم بن عبد الله قريمى ( م 1001 ) الرسالة النارية فى كشف الاسرار النارية .
ابراهيم بن حسين حسنى ( م 1026 ) حاشيه بر كشاف زمخشرى .
فاضل كاظمى ( م حدود اواسط اين قرن ) مسالك الافهام فى شرح آيات الاحكام .
ابراهيم بن احمد ، معروف به ابن الملا ( م 1030 ) آلاء الرحمن .
محمد بن ادريس زيدى ، صاحب الدرة المضيئة فى الايات المنسوخة الفقهية .
محمد بن حسين عاملى ، معروف به شيخ بهائى ( م 1030 ) آلاء الرحمن .
محمد استرآبادى ( م 1036 ) آيات الاحكام .
ابراهيم بن ابراهيم لقانى ( م 1041 ) تفسير القرآن .
محمد بن احمد عوفى ( م 1050 ) الناسخ و المنسوخ .
محمد حسين مرعشى ( م 1034 ) تفسير آيات الاحكام .
محمد معروف به شاه قاضى ( م حدود 1040 ) . تفسير القرآن محمد بن ابراهيم شيرازى ، معروف به ملا صدرا ( م 1050 ) تفسير القرآن الكريم .
محمد اقحصارى ( 1025 ) انوار القرآن فى احكام القرآن .
عبد الله بلخى ( م 1189 ) مدارك الاحكام و انوار القرآن .
ابراهيم بن محمد شيرازى ( م 1070 ) الوثقى فى تفسير القرآن .
ملا محسن معروف به فيض كاشانى ( م 1091 ) تفسير صافى .
حسام الدين بن حجال الدين طريحى ( م 1095 ) الوجيز فى تفسير القرآن العزيز .
محمد سعيد طباطبايى ( م 1092 ) مفاتيح الاحكام فى شرح آيات الاحكام القرآنية ( شرح بر زبدة البيان مرحوم مقدس اردبيلى ) .

< فهرس الموضوعات > تفسير و علوم قرآنى در قرن دوازدهم < / فهرس الموضوعات > تفسير و علوم قرآنى در قرن دوازدهم ابراهيم بن حسين كورانى ( م 1101 ) هدية العارفين .
محمد هروى بحارى ( م 1109 ) انوار القرآن في احكام القرآن .
ميرزا محمد مشهدى ( م 1125 ) تفسير كنز الدقائق .
على بن محمد عاملى ( م 1140 ) مشكاة الأنوار فى تفسير القرآن .
هويزى ( م حدود 1112 ) تفسير نور الثقلين .
ابراهيم القاضي اصفهانى ( م . 116 ) تفسير كبير .
محمد بن على موسوى عاملى ( م 1139 ) ايناس المؤمنين به اقتباس علوم الدين عن النبراس المعجز ، المبين فى تفسير آيات القرآنية التى هى الاحكام الاصلية و الفرعية .
محمد ابراهيم تبريزى ، معروف به مير ابراهيما ( م 1149 ) تحصيل الاطمينان فى شرح زبدة البيان فى تفسير آيات الاحكام من القرآن .
سيد هاشم حسينى بحرانى ( م 7 / 1109 ) البرهان فى تفسير القرآن ابراهيم بن مصطفى معروف به حنيف رومى ( م 1189 ) الناسخ و المنسوخ على بن محمد طباطبايى ( م 1195 ) حاشيه بر انوار تنزيل علامه بيضاوى .
اسماعيل حقى ( م 1137 ) احكام القرآن و كتاب روح البيان فى تفسير القرآن .
< فهرس الموضوعات > تفسير و علوم قرآن در قرن سيزدهم < / فهرس الموضوعات > تفسير و علوم قرآن در قرن سيزدهم ابراهيم بن محمد ( م 1213 ه ) مفاتيح الرضوان فى تفسير القرآن .
عبد الباسط بن رستم قندجى ( م 1223 ) عجيب القرآن فى اسرار القرآن .
عبد الله حسينى هندى ( م 1270 ) كتاب احكام القرآن .
سيد محمود بغدادى ، معروف به آلوسى ( م 1270 ) تفسير روح المعاني .
محمد بن على ، معروف به شوكانى ( م 1250 ) فتح القدير الجامع بين فنى الرواية و الدراية من علم التفسير .
محمد جعفر استرآبادى ( م 1263 ) دلائل المرام فى تفسير آيات الاحكام .
محمد حمزاوى ( مفتى دمشق ) در الاسرار .
عبد الحسين مخزومى ( م 1279 ) الوجيز فى تفسير آيات الاحكام .
ابراهيم سبغة الله حيدرى ( م 1299 ) فصيح البيان فى تفسير القرآن .

ابراهيم بن عمر بيوص ( م 1400 ) تفسير كبير .
تفسير و علوم قرآن در قرن چهاردهم در اين قرن بيش از هر عصرى علوم قرآن تدوين شده است ، اين برترى تنها در تعداد كتب نيست ، بلكه تحولى ارزنده در ديدگاه دانشمندان و نويسندگان مشهود است و ابعاد اجتماعى و سياسى نيز مورد توجه آنان قرار گرفته است . انديشمندان در اين قرن به ابتكارات جديد و مهمى در ابحاث علوم قرآن دست يا زيدند و حقايق تازه اى را از قرآن براى مسلمانان ارائه داده‌اند ، از آن جمله :
محمد بن احمد اسكندرانى ( م 1306 ) كشف الاسرار النورانية القرآنيه و تبيان الاسرار الربانيه . .
محمد بخارى ( م 1307 ) نيل المراد من تفسير آيات الاحكام .
احمد زينى ( م 1304 ) شرح آيات الاحكام .
عبد الرحمن قرحداقى ( م 1339 ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
محمد تقى بن محمد قاسم اردوبادى ( م 1333 ) كتاب الشهاب المبين فى اعجاز القرآن و اصول الدين .
احمد فوزى ساعاتى ( م 1348 ) البرهان فى اعجاز القرآن .
سيد احمد خان ، ( 1232 - 1316 ) تفسير القرآن و هو الهدى و الفرقان .
ابراهيم بن ادريس ، معروف به نوسى ( م 1304 ) كتاب تفسير القرآن .
احمد سعد عقاد مصرى ، ضياء الاكوان فى تفسير القرآن .
شيخ طاهر جزائرى ( م 1338 ) التبيان لبعض المباحث المتعلقة بالقرآن .
محمد مصطفى مراغى ( 1364 ه ) تفسير المراغي .
طنطاوى بن جوهرى ( م 1358 ) ، الجواهر فى تفسير القرآن كريم . ( 26 جلد ) شيخ محمد نهاوندى ( م 1371 ) صاحب تفسير .
محمد جمال الدين قاسمى دمشقى ( م 1332 ) محاسن التأويل : اين تفسير در 17 جلد قرار دارد .
عبد القادر ملا خويش بيان المعاني على حسب النزول .
يوسف مروه ، كتاب علوم الطبيعة فى القرآن .

حسين عمرى يمينى ( م حدود 1380 ) آيات الاحكام .
سيد عبد الحجت بلاغى ، حجة التفاسير و بلاغ الاكسير .
محمد عبد العظيم زرقانى ، مناهل العرفان فى علوم القرآن .
على رفاعى محمد ، بشائر الرضوان فى تفسير القرآن .
مالك بن نبى ، كتاب الظاهرة القرآنية .
محمد جواد بن حسن بلاغى ( م 1352 ) آلاء الرحمن فى تفسير القرآن .
محمد رشيد رضا ( م 1354 ) تفسير القرآن الحكيم .
محمد عبده مصرى ( م 1323 ) تفسير المنار به قلم شاگردش محمد رشيد رضا .
محمد على سلامة ، منهج الفرقان فى علوم القرآن ، و مشاهد القيامة فى القرآن .
فتح على بن ولى زنجانى ( م 1338 ) مجمع الأنوار و معدن الاسرار فى تفسير القرآن الكريم .
عبد الحميد ، معروف به ابن باديس ( م 1359 ) تفسير القرآن الكريم يا تفسير بن باديس فى مجالس التذكير من كلام الحكيم الخبير .
محمد فريد وجدى ( م 1954 ميلادى ) المصحف الميسر و صفوة العرفان فى تفسير القرآن .
سيد قطب ( م 1386 ) ، التصوير النفي فى القرآن - فى ظلال القرآن .
علامه محمود شلتوت ، ( م 1963 م ) تفسير القرآن ، و إلى القرآن الكريم ، من هدى القرآن .
عبد الكريم الخطيب ، صاحب التفسير القرآن للقرآن .
شرنبلانى ، النفحة القدسية فى احكام قرائة القرآن .
محمد امين بن محمد مختار ، معروف به شنقيطى ، اضواء البيان من ايضاح القرآن .
عبد الله محمود شحاته ، فى نور القرآن .
صادق نوبرى ، كشف الحقائق عن نكت الآيات و الدقائق .
مصطفى رافعى ( م 1373 ) كتاب اعجاز القرآن .
علامه سيد محمد حسين طباطبايى ( 1321 - 1402 ) صاحب الميزان فى تفسير القرآن .
محمد جواد مغنيه ، التفسير الكاشف .

سيد محمود طالقانى ، ( م 1358 ش ) صاحب پرتوى از قرآن .
عبيد الله بن الاسلام سندى ، الهام الرحمن فى تفسير القرآن .
عبد الرحمن بن ناصر ، معروف به ابن سعدى ، تفسير الكريم المنان فى تفسير القرآن و تيسير اللطيف المنان فى خلاصة مقاصد القرآن - و القواعد الحسان فى تفسير القرآن .
محمد ، معروف به ابن الخطيب ، اوضح التفاسير .
مجتبى قزوينى ( م 1386 ) بيان الفرقان .
محمد ابراهيم مير سيالكوتى ، تفسير واضح البيان فى تفسير القرآن .
مير سيد على بهشتى ، تفسير مقتنيات الدرر .
ابو القاسم رضوى لاهورى ( م 1324 ) ، لوامع التنزيل و سواطع التأويل .
محمد بن عبد المنعم خفاجه ، تفسير القرآن الحكيم .
عماد الدين بحرانى ، الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز .
محمد غزالى ، نظرات فى القرآن .
عبد الله شبر ( م 1342 ه ) ، الجواهر الثمين فى تفسير القرآن .
على بن جعفر استرآبادى ( م 1315 ) ، نشر الدرر الايتام فى شرح آيات الاحكام و الدرر الايتام فى تفسير آيات الاحكام .
محمد بن فضل الله ساروى ( پهنه كلانى ) ، ( م 1342 ) ، موضع الاحكام فى شرح آيات الاحكام .
محمد مهدى مراغى ( م حدود 1345 ) ، مقلاد الرشاد فى شرح آيات الاحكام .
محمد باقر قايينى ( م 1352 ) ، آيات الاحكام .
بانوى هاشميه اصفهانى ، تفسير مخزن الاسرار .
محمد فرومدى سبزوارى ( م 1410 ) ، الجديد فى تفسير القرآن المجيد .
عبد الحسين طيب اصفهانى ، اطيب البيان .
آقا ميرزا محمد ثقفى تهرانى ، تفسير روان جاويد .
محمد تقى شريعتى ( م 1407 ) ، تفسير نوين .
سيد ابو القاسم خوئى ، البيان فى تفسير القرآن .
محمد فاضل لنكرانى ، مدخل التفسير .
سيد مصطفى خمينى ، تفسير القرآن .

محمد باقر خويبراوى ناصرى ، مختصر مجمع البيان .
عبد الله جوادى آملى ، تفسير موضوعى قرآن مجيد .
سيد محمد باقر ابطحى ، المدخل إلى التفسير الموضوعي للقرآن الكريم .
ابراهيم عاملى ، ( م بعد 1345 ش ) تفسير عاملى .
سيد هاشم حسينى مير دامادى نجفآبادى ، ( م حدود 1385 ) خلاصة البيان فى تفسير القرآن .
سيد محمد باقر حجتى و عبد الكريم بىآزار شيرازى ، تفسير كاشف .
جعفر سبحانى ، تفسير موضوعى منشور جاويد - مفاهيم القرآن - تفسير آيات مشكله قرآن .
جمعى از فضلا تحت نظارت ناصر مكارم شيرازى ، تفسير نمونه ( اين تفسير به عربى ترجمه شده ) .
محمد صادقى تهرانى ، تفسير الفرقان .
رستگار جويبارى ، البصائر .
اينها نمونه اى از تفاسيرى بود كه در قرنهاى گذشته از علما و دانشمندان به دست ما رسيده و چون بنا بر استقصاء نبوده است به همين مقدار بسنده شد .
بحث و بررسى و تأليف در زمينه علوم قرآنى در جهان اسلام هم چنان ادامه دارد و بىوقفه انديشمندان براى به دست آوردن معارف و علوم قرآنى كوشيده و مىكوشند .
در خاتمه لازم به يادآورى است ، گر چه به اندازه امكان و فرصت ، در اين نوشته دقت و تحقيق شده است ، اما باز هم ممكن است مواردى از قلم افتاده و يا در مشخصات ياد شده سهوى پيش آمده باشد كه بىترديد تذكر خوانندگان محترم در چاپهاى آينده سودمند است . در ضمن براى پيشگيرى از اطناب مقال از ذكر منابع و مآخذ صرف نظر گرديد .
مقاله چهارم وقف از ديدگاه مبانى فقه اسلامى اين موضوع داراى عناوين و ابعاد مختلف بحثى است كه بيان آنها به گونه مفصل از حوصله اين مقال خارج است ولى در عين حال بجاست برخى از ابعاد و عناوينى را كه

مربوط به آن مىباشد به گونه خلاصه ارائه دهيم آن عناوين عبارتند از :
1 - معناى وقف از نظر عالمان و دانشيان لغت .
2 - معناى وقف در احاديث .
3 - معناى اصطلاحى وقف از نظر فقهاى جامعه اسلامى 4 - معناى وقف در اصطلاح قانون مدنى .
5 - انگيزه براى وقف .
6 - سير تاريخى وقف .
7 - مشروعيت وقف .
8 - دلايل مشروعيت اصل وقف .
9 - اقسام وقف .
10 - موارد وقف .
11 - اثر اجتماعى وقف و نقش آن در گسترش مالكيت 12 - نظارت بر وقف .
13 - شرايط متولى .
14 - نظارت حاكم شرع بر وقف .
1 - معناى لغوى وقف در لغت با عبارات گوناگون وقف را تعريف كرده‌اند ولى همه آنها در معنى داراى قدر جامع و مشترك مىباشند .
احمد فيّومى مىگويد وقفت الدّار وقفا ، حبستها فى سبيل الله . .[1]خانه را وقف كرده‌ام وقف كردنى ، حبس نمودن آن را در راه خدا .
ابن منظور مصرى مىگويد : وقف الارض على المساكين . . وقفا حبسها[2]بر مساكين و مستمندان زمين را وقف كرد ، يعنى حبس كرد آن زمين .
در المنجد آمده ( وقف الدار حبسها فى سبيل الله ) وقف نمودن خانه حبس آن در راه

[1]مصباح المنير ج 2 ص 391
[2]لسان العرب ج 9 ص 359

خداست .
دهخدا در لغت نامه مىگويد : ايستادن : وقف كردن چيزى را بر مساكين براى خدا .
< فهرس الموضوعات > 2 - معناى وقف در احاديث < / فهرس الموضوعات > 2 - معناى وقف در احاديث در حديث از پيامبر روايت شد كه فرمود : حبس الاصل و سبل الثمرة[1]نگهداشتن اصل و جارى ساختن ثمره است و نيز در حديث آمده : تحبيس الاصل و اطلاق المنفعة[2]حبس اصل و رها كردن منفعت .
< فهرس الموضوعات > 3 - معناى وقف در اصطلاح فقهاى اماميه < / فهرس الموضوعات > 3 - معناى وقف در اصطلاح فقهاى اماميه وقف در اصطلاح فقهاى اماميه عبارت از حبس نمودن عين ملكى است و مصرف كردن منافع آن را در راه خدا .
شيخ طوسى مىفرمايد : فالوقف تحبيس الاصل و تسبيل المنفعة[3]وقف نگهداشتن اصل ملك و جارى ساختن منفعت است .
شهيد اول مىگويد : هو تحبيس الاصل و اطلاق المنفعة .[4]نگهداشتن اصل و رها كردن منفعت است .
محقق حلى مىگويد : وقف عقدى است كه ثمره آن حبس اصل و رها كردن منفعت است .[5]نظير همين معنا را صاحب جواهر برگزيده است .
< فهرس الموضوعات > 4 - معناى وقف در اصطلاح قانون مدنى < / فهرس الموضوعات > 4 - معناى وقف در اصطلاح قانون مدنى وقف در اصطلاح قانون مدنى همانند اصطلاح فقهاء عبارت از حبس نمودن عين و تسبيل ثمره بر حسب نيت واقف است .

[1]مستدرك ج 2 باب 2 كتاب الوقوف و الصدقات
[2]مجمع البحرين ج 5 لغت وقف
[3]كتاب مبسوط باب وقف
[4]لمعه باب وقف
[5]شرايع الاسلام باب وقف