هفت - تقويت محتواى علمى كتابها ، بر اساس سطوح مختلف و رشتههاى تخصصى .
به عنوان مثال ، مرحوم آخوند در كفايه ، ضمن بحث حجيت خبر واحد در تقريب اجماع مىگويد : « بعد از بررسى فتاوى تا زمان شيخ طوسى به دست مىآيد كه همه آنان قائل به حجيت خبر واحد بودهاند » در اينجا بايد دانست كه چرا مرحوم آخوند فتاواى علما را تا زمان شيخ مطرح مىكند و آراء علماى ادوار قبل را مورد اشاره قرار نداده است .
هشت - تلخيص مباحثى كه بحث تفصيلى آن ، ضرورى نيست البته به گونه اى كه به محتواى آنها لطمه و آسيب نرساند .
نه - گشودن فصلى در آغاز هر موضوع ، به عنوان تبيين نقش عملى آن موضوع در آن علم .
ده - بيان معناى لغوى واژههاى تخصصى و علمى .
يازده - بيان معناى اصطلاحى واژهها .
دوازده - توضيح اجمالى آراء و نظريات علما كه در متن آورده شده و نيازمند تشريح است .
سيزده - ذكر مصادر و منابع در پاورقيها .
چهارده - تنظيم فهرست موضوع ابحاث و اعلام و آيات و احاديث و جزء اينها .
هر گاه كتابهاى درسى حوزه با رعايت اين اصول تدوين و تنظيم و گزينش شود ، بىترديد بسيارى از آنان كه امروز خويش را ناتوان از دريافت نور فقه مىپندارند ، به اين نور مبارك دست خواهند يافت . و چنانچه در كنار اين امر ساير ابعاد مسائل حوزه ، به شكل صحيح و علمى برنامه ريزى شود ، در آينده اى نه چندان دور ، بسيارى از نارساييها و نابسامانيها در امر تبليغ و تدريس و امور فرهنگى و اخلاقى و علمى نظام حوزه و هم چنين جامعه اسلامى ، زدوده خواهد شد و بايد مسئولان حوزههاى علميه بدانند اگر برنامههاى آموزشى دقيق و حساب شده در همه ابعاد علمى ، فقهى ، اصولى ، فلسفى ، عقائدى ، علوم انسانى ، نحوى و صرفى ، به گونه اى مستقل مطابق روش ياد شده تنظيم نشود نمىتوانند رسالت مهم و سنگين خويش را به پايان برسانند و از اين رو بوده است كه امام امت بر اصلاح نظام آموزشى حوزهها تأكيد داشته است . و عملى شدن اين كار يكى از آرزوهاى او بوده است .
ايشان در وصيت نامه سياسى الهى 20 / 3 / 68 خود فرمودند : « وصيت اين جانب آن
است كه در همه اعصار خصوصا در عصر حاضر كه نقشهها و توطئهها سرعت و قوت گرفته است قيام براى نظام دادن حوزهها لازم و ضرورى است كه علماء و مدرسين و افاضل عظيم الشأن صرف وقت نموده و با برنامه دقيق و صحيح حوزهها را و خصوصا حوزه علميه قم و ساير حوزههاى بزرگ و با اهميت را در اين مقطع از زمان از آسيب حفظ نمايند « .
< فهرس الموضوعات > عدم پيراستگى متنها و مباحث درسى < / فهرس الموضوعات > عدم پيراستگى متنها و مباحث درسى مهمترين موضوعى كه در تهذيب و تدوين متون حوزوى و اصولا طرح مباحث فقهى و اصولى بايد مورد توجه قرار گيرد ، پيراستن متنها و بحثها از مباحث غير ضرورى و فرضيههاى غير قابل تحقق و سرگرم كننده است .
طرح برخى موضوعات و فرضهايى كه بار عملى نداشته و نخواهد داشت ، به بهانه اين كه طرح موضوعات پيچيده و حتى داشتن متنهاى غامض ، ذهن طلبه را تقويت كرده و او را به تحقيق و تدقيق وا مىدارد ، پذيرفته نيست . زيرا در شرايط امروز ، نيازهاى متزايد جامعه رو به سركشى نهاده و حوزهها مىبايست كه اين تشنه بىتاب را از نقطه نظر مباحث عقيدتى ، اخلاقى ، فقهى ، حقوقى ، قضايى و خلاصه فرهنگى سير آب سازند و در چنين شرايطى ، تساهل هر گز روا نيست .
< فهرس الموضوعات > طرح روش جديد در تنظيم متون فقهى < / فهرس الموضوعات > طرح روش جديد در تنظيم متون فقهى براى ارائه دور نمايى از آن چه پيشنهاد شد به ترسيم چند نمونه مىپردازيم : نخست بايد از متون فقهى كه در مرحله سطح مورد استفاده است آغاز نماييم زيرا با اصلاح دقيق اين متون و جايگزينى آنها با متون بهتر و كاملتر ، اساسى تحول نظام آموزشى در حوزه فراهم مىشود .
اكنون به عنوان ارائه نمونه مشخص ، مسأله اى فقهى را مورد بررسى قرار مىدهيم :
مرحوم شيخ اعظم انصارى در كتاب مكاسب مسأله معاطات را به گونه اى كه همه مىدانيد در چندين صفحه مطرح نموده است كه هفتهها خواندن آن به طول مىانجامد با اين كه مىتوان همه مطالب آن بحث را به شكلى مطرح نمود كه طلاب عزيز با در نظر گرفتن متد جديد و روش مذكور در چندين روز همه آن مطالب را به صورتى واضح
فرا گيرند .
1 - جايگاه معاطات در اجتهاد و استنباط .
2 - معناى لغوى واژه معاطات .
3 - معناى اصطلاحى اين واژه 4 - طرح اصل مسأله مبنى بر اين كه معاطات ( داد و ستد فعلى ) همانند بيع ( داد و ستد قولى ) است يا خير .
5 - بيان اقوال با ذكر اسامى صاحبان آنها در اين مسأله .
6 - ادله قائلين به اين كه معاطات در همه خصوصيات از حيث آثار همانند بيع قولى است و افاده ملكيت مىكند .
7 - ذكر دليل افاده ملكيت لازم در معاطات چنانچه لفظى غير از الفاظ دال بر صيغه بيع قولى در آن باشد .
8 - بيان دليل اين كه معاطات معامله اى است مستقل و مفيد ملكيت ، بدون شمول عنوان بيع .
9 - ادله قائلين مبنى بر اين كه معاطات بيع فاسد است .
10 - ادله قائلين به اين كه معاطات همانند بيع است ولى افاده ملكيت جايز مىنمايد .
11 - ادله قائلين مبنى بر اين كه معاطات همانند بيع نيست بلكه مفيد اباحه تصرف است ، چه در تصرفاتى كه توقف بر ملكيت دارد و چه تصرفاتى كه توقف بر ملكيت ندارد .
12 - ادله قائلين به اين كه اباحه تصرف را افاده مىكند ولى نه هر تصرفى بلكه تصرفى را كه منوط به ملكيت نباشد .
13 - بيان فروعات مسأله با تنظيم و شمارش .
14 - بيان مختار شيخ انصارى در معاطات .
15 - نقد و تحليل ادله و آراء و نظريات فقها و انديشمندان .
16 - بيان نظريه و رأى مورد قبول .
طرح روش جديد در تنظيم متون فلسفى بازنگرى و اصلاح در مورد ذيل از بداية الحكمة در بداية الحكمة انديشه مند بزرگ جهان اسلام علامه طباطبايى بخش وجود ذهنى و
خارجى را محمد صلى احمد صلى مطرح نمودهاند كه به عقيده اين جانب با متد جديد و شيوه نو تنها از حيث طرح همگام نيست و بدين جهت طلاب و دانشجويان عزيز نمىتوانند به همهء جوانب موضوع بحث احاطه پيدا نمايند و براى ما در امتحانات ، اين معنا به گونه كامل محسوس است در مورد تبيين وجود ذهنى و خارجى اين شيوه پيشنهاد مىگردد :
1 - بيان همه معانى وجود ذهنى .
الف - وجود ذهنى به معناى وجود ماهيات اشياء در آن .
ب - وجود ذهنى به معناى وجود اشباه ماهيات در ذهن .
ج - وجود ذهنى به معناى وجود انقلاب يافته به ماهيات ديگر در ذهن .
2 - بيان وجود خارجى ماهيات اشياء در خارج .
3 - ادله قائلين بر وجود ذهنى با تنظيم و شمارش و اسامى آنها به شرح زير است :
الف - دليل بر وجود ذهنى به معناى اول .
ب - دليل بر وجود ذهنى به معناى دوم .
ج - دليل بر وجود ذهنى به معناى سوم .
4 - ادله قائلين بر عدم وجود ذهنى با تنظيم و شمارش و اسامى آنها .
5 - فروعات مسأله با تنظيم و شمارش .
6 - بيان مختار و استدلال بر آن .
علاوه بر اين بايد همه مطالب با عبارات كوتاه و ساده بيان شود تا محتوا بهتر شناخته گردد .
هم چنين مرحوم علامهء طباطبايى در فصل اول از كتاب نهاية الحكمه بحث از مفهوم وجود را كه مشترك لفظى و يا معنوى است مطرح نموده است ، براى تبيين همه جوانب اين بحث ترتيب و تنظيم ذيل پيشنهاد مىشود .
1 - بيان معناى اشتراك لفظى وجود .
2 - بيان معناى اشتراك معنوى وجود .
3 - بيان اقوال در مسأله و ذكر صاحبان آنها .
4 - بيان فرع يا فروع مسأله .
5 - دليل قائلين به اشتراك لفظى وجود .
6 - دليل قائلين به اشتراك معنوى وجود .
7 - نقد و بررسى ادله .
8 - بيان مختار و استدلال بر آن .
در صورتى كه اين بحث و نظاير آن اين گونه مطرح شود به عقيده نگارنده براى محصل مفيدتر و موجب مىشود كه بهتر به همهء جوانب بحث مسلط شود .
نمونه اى از مباحث غير ضرورى نمونه اى از اين مباحث در بحثهاى گذشته از كفاية الاصول مرحوم آخوند خراسانى ( قدس سره ) ارائه دادهايم و اينك نمونهء ديگرى ارائه مىگردد .
بحث شرط متأخر : كفاية الاصول ، در اقسام مقدمه واجب مىگويد : « . . فكون احدهما ( اى المتقدم و المتأخر ) شرط له ( اى التكليف ) ليس الا ان للحاظه دخلا فى تكليف الامر كالشرط المقارن بعينه فكما ان اشتراطه بما يقارنه ليس الا ان لتصوره دخلا فى امره بحيث لولاه لما كاد يحصل له الداعى إلى الامر كذلك المتقدم او المتأخر . . » اين بحث و نيز بحثهايى چون « موضوع علم » ، « جامع صحيحى و اعمى » ، « طلب و اراده » ، « مشتق بسيط است يا مركب » و دهها نمونه از اين قبيل بايد به كلى از علم اصول حذف شود ، زيرا در بحثهاى فقه اجتهادى و در مقام استنباط احكام حوادث واقعه ، هر گز تأثيرى ندارد .
علت اصلى راه يافتن اين بحثها به مباحث اصول ، يك قاعده فلسفى است كه مىگويد : « العلة لا بد و أن تكون بجميع اجزائها متقدمة على المعلول » . در حالى كه اين قاعده در حيطه علل و معاليل طبيعى و امور حقيقى مطرح است و راه دادن چنين قاعده اى در حيطه مباحث اعتبارى تشريعى ، يك خلط و انحراف است .
جالب است كه گفته شود ، اين بحث بىثمر وقت قابل توجهى را به خود اختصاص داده است و علماى اصول را در ازمنه مختلف واداشته تا به پاسخهايى گاه پيچيده و گاه شگفت انگيز ! روى آورند . و كلماتى را از بزرگانى چون صاحب فصول ، شيخ انصارى ، صاحب جواهر ، مير داماد ، ميرزاى بزرگ شيرازى ، نراقى كاشانى ( در مسأله اجازه بيع فضولى ) و . . نقل كردهاند ، از آن جمله :
شىء متأخر به وجود لحاظى و تصوريش براى مأمور به متقدم ، شرط است نه به وجود خارجى آن .
شرط ، آن امر انتزاعى است كه از شىء متأخر انتزاع مىشود ، نه خود شىء متأخر كه منتزع عنه مىباشد .
شرط ، وصف تعقب مأمور به ، به شىء متأخر است نه خود آن موصوفى كه تأخر دارد .
شرط بودن شىء متأخر براى شىء متقدم ، به وجود دهرى آن است نه به وجود زمانى آن .
شرط در اين مورد مطلق الوجود امر متأخر است نه وجود خاص خارجى آن .
شرط در اين مورد به معناى علت نيست بلكه به معناى معرف است .
شرط در اينجا آن حالت نفسانى است كه در بيع فضولى براى مالك حاصل است .
با اين حال همه اين پاسخها را ما در ابحاث اصولى خود مورد نقد و خدشه قرار دادهايم . ولى به جهت اين كه « كر على ما فر » نشود از طرح آن پاسخها و نيز نقد آنها چشم پوشى شده است .
جمع بين حكم ظاهرى و واقعى اين جانب در حال و هواى مدرسه و به اقتضاى جو آن روز حوزه نجف و نيروى جوانى ( بيش از سى سال قبل ) ، به تحقيقى گسترده پيرامون اين بحث پرداختم و پس از حدود شش ماه بررسى ، به بيست و يك جمع دست يافتم كه تا كنون در حوزهها سابقه نداشت و آنها را تنظيم كردم كه هم اكنون نيز در اختيار دارم و چون از حوصله بحث خارج بود از درج آنها خوددارى شد . - ولى امروز احساس مىكنم كه آن تلاشها هيچ گونه ثمرى را به همراه نداشته است - و آرزو مىكنم كه كاش آن نيرو و فرصت را در راهى ثمر بخش و مفيد براى اسلام و قرآن و جامعه اسلامى به كار مىبستم . و همين افسوس گران است كه قلم را جارى ساخته تا ، رنج و دريغى كه بر ما رفته به آيندگان بگوييم و هشدار دهيم ! چرا ما بايد وقت خويش را صرف جمع كردن دو امرى كنيم كه با هم از نظر مبدأ و منتها تنافى ندارند . اما از نظر مبدأ چون منشأ و سبب پيدايش حكم واقعى عبارت از مصلحت واقعى است كه در متعلق آن قرار دارد و در اينجا به گونه مطلق ثابت است ( يعنى چه مكلف بدان آگاه باشد يا بدان جهل يا شك داشته باشد ) ولى منشأ و سبب پيدايش حكم ظاهرى عبارت از مصلحت در جعل آن در مورد شك است و در اينجا فقط در مورد شك ثابت است . پس دو منشأ و دو حكم در ميان است و با هم تنافى ندارند !
و اما اين كه از نظر منتها تنافى ندارند زيرا كارى را كه انجام مىدهد اگر با واقع مطابقت داشته باشد حكم واقعى در آنجا وجود دارد و حكم ظاهرى در بين نيست و اگر با واقع مطابقت نداشته حكم واقعى در بين ، فعليت ندارد و حكم ظاهرى فعليت دارد پس با هم در اين مرحله ، اجتماعى ندارند تا نياز به پاسخ باشد . بنا بر اين بهتر آن است كه حكم ظاهرى را قائل باشيم و گر نه نبودن تنافى بين آنها واضح است .
اين چه كارى است كه ميان دو دوست صميمى ، نزاعى خونين و پر كشمكش را فرض كنيم و سالها از جانب آن دو وكالتا به دادگاه و نزد قاضى رويم و هر بار آن را به حكمى محكوم سازيم ! اگر امام ( رضوان الله عليه ) مىفرمايد : « لازم است علماء و مدرسين محترم نگذارند در درسهايى كه مربوط به فقاهت است و حوزههاى فقهى و اصولى از طريقه مشايخ معظم كه تنها راه براى حفظ فقه اسلامى است منحرف شوند و كوشش نمايند كه هر روز بر دقتها ، بحث ، نظرها ، ابتكار و تحقيقها افزوده شود و فقه سنتى كه ارث سلف صالح است و انحراف از آن سست شدن اركان تحقيق و تدقيق است محفوظ بماند و تحقيقات بر تحقيقات اضافه گردد » . ( وصيتنامه الهى ، سياسى ) منظور ايشان از حفظ فقه و فقاهت و فقه جواهرى و فقه سنتى هر گز ، حفظ مباحث غير ضرورى و دست و پا گير نبود ، چه اين كه منظور ما از حذف مباحث غير ضرورى ، سست كردن مباحث ضرورى و غير متعمق بار آوردن طلاب و محصلان نيست و نمىتواند باشد .
بلكه منظور حفظ دقت و اصول و مبانى و تحقيقهاى لازم در استنباط احكام و اجتهاد است و پاسخ دادن به رويدادها از راه منابع و پايههاى شناخت معتبر نه از راه مصلحت انديشى و منابع غير معتبر ، و منظور ما نيز به كار بردن تمامى نيروها و استعدادهاى جوانان حوزه بر روى مباحث ضرورى فقه و موضوعات مفيد و نتيجه بخش استنباط و به هدر ندادن آنهاست .
او از فقهى دفاع مىكند كه ضامن رشد و عظمت ملتهاست ، نه مباحث فقهى كه مايه هدر رفتن امكانات حوزوى و نيروهاى انسانى است .
ايشان در وصيتنامه الهى ، سياسى خويش مىآورد : « از فقه سنتى كه بيانگر مكتب محمد صلى رسالت و امامت است و محمد صلى رشد و عظمت ملتهاست چه احكام اوليه و چه ثانويه كه هر دو مكتب فقه اسلامى است ، ذره اى منحرف نشوند محمد صلى
وى هميشه در بياناتشان از جمود گرايان ، كوته نظران ، قشرى نگران و مقدس نمايان گله مند بودند و احساس مىكردند كه فقه اجتهادى نياز به تحول همه جانبه دارد . بدين جهت با تأكيد و اصرار فقه اجتهادى را وارد مرحله جديد نمودند .
نكته جالب توجه در اين مورد اين است كه او با نظريه افراطگرايان كه از راه رأى و تفكر شخصى و يا منابع غير معتبر احكام حوادث واقعه را استنباط مىكردند ، مخالف بودند ، همان گونه كه با نظريه تفريط گرايان كه بر ظاهر الفاظ عناصر خاصه استنباط در مقام حكم بسنده مىكردند ، مخالف بودند ، هنر ايشان در اين بود نه مانند جمودگرايان و قشريان كه از پاسخگويى در برابر حوادث واقعه سر باز مىزنند و نه مانند متهوران و ناآگاهان از راههاى غير مبتنى بر منابع معتبر شرعى ، حكمى را بيان مىداشتهاند .
فقيه راستين در ادامه نگرش به مسأله فقه و اجتهاد و مباحث حوزوى آن ، شايسته است كه نگاهى نيز به برخى ابعاد ضرورى « فقهاى راستين » داشته باشيم . فقيه راستين آن فقيهى است كه در احياى جوامع اسلامى و پديد آوردن زمينههاى عملى فقه اسلام و هم چنين رشد و شكوفايى آن كوشا و در كنار اين همه از جهت فضايل اخلاقى ، بلندى طبع ، كرامت نفس ، زمان شناسى ، انسان شناسى و تدبير و مديريت صحيح و حسن اداره برخوردار باشد .
چنين فقيهى مىتواند الگوى رشد فقيهان حوزههاى علميه باشد .
فقيهان در نظام اسلامى - حتى در آن ممالكى كه حاكميت عليه آنان باشد - در عمق روند جريانهاى اجتماعى ، نقش كمترى از حكام ندارند . زيرا حيات معنوى و عبادى جامعه اسلامى در پرتو فقه اسلامى تداوم مىيابد و حاملان فقه ، فقيهانى هستند كه مىبايست احكام كلى شريعت را بر فروع تطبيق دهند . و گاه حتى موضوعات مهم سياسى - اجتماعى را براى مردم باز گويند .
قوت و ضعف حضور و حاكميت فقها نسبت به مسائل جارى جوامع اسلامى در طول تاريخ ، در موارد بسيارى ، به بينشها و موضع گيريها و توان و تدبير اجتماعى و سياسى و دينى فقيهان ، باز مىگردد .
هر گاه فقيهى از بينش قوى اجتماعى ، سياسى و جامعه شناسى عصر خويش برخوردار بوده و شجاعت جهاد و مبارزه را داشته است ، حاكميتهاى غير اسلامى تضعيف شده و