کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

بدين ترتيب فقه را حياتى تازه بخشيده است . او كتاب « اللمعات النيرة فى شرح تكملة التبصرة » را تأليف نموده كه در سراسر آن احكام شريعت را با بهترين و زيباترين دسته بندى و تنظيم مطرح ساخته است ، ولى مع الاسف اجل او را مهلت نداده تا كتاب فقهى خود را به پايان برساند و تنها تا مسأله « مكان مصلى » تحرير كرده است .
ديگر از كتابهايش ، حاشيه اى بر دو بخش بيع و خيارات كتاب مكاسب شيخ انصارى كه در آن امهات مسائل فقهى را با بيانى كوتاه و دقت نظرى ژرف ارائه داده است .
زندگى اين شيخ بزرگوار نقطهء عطف مهمى در تحول بحثهاى فقهى و اصولى به اين شيوه شمرده مىشود ، و در كنار همه اينها آرا و نظرات تازه اى را نيز مطرح كرده است كه تا كنون در فقه و اصول مورد نظر فقهاست ، و در طول سالها هر گز از اهميت آن كاسته نشده است - اين شيخ ارجمند در مجلس درس از قدرت بخصوصى برخوردار بود و با مهارت فراوان اصول فقه را در فرعها و شاخه‌هاى مختلفش پياده مىكرد و قواعد كلى را بر مصاديق تطبيق مىكرد . او در كرسى تدريس هم چون شير نستوهى جولان مىداد و با تلاش خستگىناپذير خود بيش از يك هزار مجتهد را در فقه و اصول تربيت كرد .
در ميان علماى دورهء تلخيص مىتوان از آية الله العظمى سيد محمد كاظم يزدى قدس سره ( م 1337 ه ) نام برد ، كه با بيانى رسا و گفتارى دل نشين به تنقيح و تحقيق در مبانى فقهى دست يازيده ، و كتابى در شرح مكاسب تأليف كرد ، و آراى دقيق و نظرات موشكافانه خود را در قالب عباراتى كوتاه بيان داشته است ، كه فقها هنوز به آراى او با ديدهء تحسين مىنگرند .
ديگر آية الله العظمى آقا ضياء الدين عراقى ( م 1361 ه ) است كه به سهم خود مبانى فقهى را با همين شيوه تحقيق و تلخيص كرده و در اين ميدان بسيار موفق بوده است . او كتاب « شرح تبصرة المتعلمين » را تأليف كرد ، و هم چون مرحوم آخوند و محقق يزدى تحقيقات و استدلالات عميق خود را در عباراتى فشرده بيان نمود .
از جمله علماى اين دوره آية الله العظمى شيخ محمد حسين اصفهانى ( 1296 - 1361 ه ) است كه مبانى فقه را بر اساسى محكم و استوار استحكام بخشيد و با جملاتى كوتاه تحقيقات ژرف و گسترده خود را بيان داشت . او از جمله كتابهاى « اجاره » و « حاشيه بر مكاسب » را كه مشتمل بر تحقيق و دقت نظر و قدرت استقلال و تلخيص است ، به رشته تحرير در آورد ، و از زياد گويى و اختصار بيش از اندازه دورى جست .

از پيروان اين سبك ، مرجع بزرگ آية الله العظمى سيد محسن حكيم ( 1306 - 1390 ه ) مؤلف كتاب « مستمسك العروة الوثقى » است . مستمسك كتاب فقهى ارزشمندى است كه از جهت ترتيب و تنظيم و دقت و قدرت استدلال و تلخيص مسائل فقهى در اين دوره بىنظير است ، و نخستين كتابى است كه به اين شكل كامل به جامعه علمى عرضه شده است و مرحوم حكيم با تأليف اين كتاب به مقام پيشاهنگى كاروان محققين اين دوره نايل آمده است ، زيرا هر تحقيقى كه پيرامون كتاب « عروة الوثقى » صورت پذيرد مرجع اصلىاش كتاب « مستمسك » است زيرا اين كتاب راه را براى ديگران هموار كرده است .
از اين رو اين كتاب مورد شگفتى علماى اين دوره واقع شد ، و مطالب آن مورد عنايت محققين و مدرسين قرار گرفت و با استقبال شايانى كه از آن به عمل آمد تا كنون پنج مرتبه به چاپ رسيده است .
و كاروان فقاهت در مذهب اماميه اين چنين در راه پيشرفت و تكامل راه مىپويد ، و به دست با كفايت علما و فقها شكوفايى مىيابد و به افقى درخشنده و روشن منتهى مىشود . فقيهان انديشمند مجموعه‌هاى بزرگ فقهى و تأليفات گرانمايه اى را با شيوه‌ها و سبكهاى گوناگون از خود به جا مىگذارند كه زينت بخش كتابخانه‌هاى مراكز مهم علمى دنياست ، و اين چنين است كه به بركت تلاش و مجاهدت بىوقفه و خستگى ناپذير و كوشش پيگير فقهاى اسلامى در طول تاريخ ، منابع كنونى فقه ما در دورهء اخير پر مايه تر از همه منابع ديرينهء اسلامى است .
خداوند متعال تلاشهاى همهء ايشان را مورد قبول درگاه خود قرار داده ، و ايشان را از اسلام و مسلمين بهترين پاداش عطا فرمايد . انه سميع مجيب .

تكامل و ركود فقه اجتهادى اهل سنت الف : اوان تكامل فقه اجتهادى اهل سنت دوران حكومت عباسيان كه از سال 132 هجرى آغاز گرديد و در سال 656 پايان پذيرفت ، شكوفاترين دوران فقه اجتهادى جامعه اهل سنت به حساب مىآيد . زيرا در اين دوران زمينه مباحثات علمى و مناظرات فقهى ميان مجتهدان و فقيهان اهل سنت گسترش بيشترى يافته بود و در نتيجه نوعى تفاهم و تكامل در نظريات علمى آنان را به دنبال داشت . چرا كه تبادل نظر و مواجههء انديشه‌ها و برداشتها و استعدادهاى گوناگون با يكديگر به طور طبيعى باعث حل معضلات و كشف خطاها و جبران كاستيها مىگردد .
شيوهء مناظره و مباحثه در اين دوران تنها مورد استفادهء مجتهدان نبود ، بلكه استادان و شاگردان نيز آن را به كار مىبستند . عبد الله بن عباس ( م 68 يا 70 يا 71 ) با استادش زيد بن ثابت و ابو حنيفه ( 80 - 150 ه ق ) پيشواى مذهب حنفى با استادش رئيس مذهب جعفرى امام جعفر صادق ( ع ) ( 80 يا 83 - 148 ه ق ) و محمد بن ادريس شافعى ( 150 - 204 ) پيشواى مذهب شافعى ، با استادش مالك بن انس ( 95 يا 93 - 179 ه ق ) پيشواى مذهب مالكى ، و گروه زيادى از تابعين با صحابه مناظره داشتند . و اين شيوهء پسنديده و سنت حسنه هيچ گاه بىحرمتى و سوء ادب تلقى نمىگرديد . و به راستى اگر اين شيوه به شكل صحيح و اسلامى و اخلاقى به كار گرفته شود و در آن از الفاظ ناشايست و عبارتهاى تند و توهينآميز پرهيز گردد ، بهترين روش است كه

مىتواند كمال و پيشرفت را به دنبال داشته باشد . اسلام به عنوان يك آيين جاودان پيروان خويش را بدين شيوه فرا خوانده و لازم دانسته است كه آنان بر اساس دلايل صحيح و معتبرى كه درك مىكنند عمل نمايند و سخن استادى را به عنوان سخن استاد ، بىچون و چرا نپذيرند ، مگر زمانى كه سخن داراى مستند شرعى و دلايل قطعى و يا ظنى معتبر باشد .
در هر حال ، دوران حكومت عباسيان را مىتوان دوران درخشش فقه اجتهادى جامعه اهل سنت دانست كه در نتيجهء آن ، آثار ذيل پديدار گشت :
< فهرس الموضوعات > 1 - پيدايش مكاتب گوناگون در دوران عباسيان < / فهرس الموضوعات > 1 - پيدايش مكاتب گوناگون در دوران عباسيان در اين دوران حدود دهها مكتب ظاهر گرديد كه با گذشت زمان برخى از آن مكاتب از ميان رفت و برخى ديگر مانند حنفى ، مالكى ، شافعى ، و حنبلى ، تداوم يافت و تا كنون ادامه دارد . ( شرح چگونگى آن را در كتاب ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب بيان نموده‌ايم بدين جهت نيازى به بيان آنها در اينجا نيست ) .
< فهرس الموضوعات > 2 - تصانيف گوناگون پيرامون علم فقه < / فهرس الموضوعات > 2 - تصانيف گوناگون پيرامون علم فقه در زمان حكومت عباسيان و بعد از آنان تصانيف گوناگونى پيرامون فقه به رشته تحرير در آمد كه آن را از نظر كمى و كيفى گسترش بخشيد و سبب شد كه از تكامل محسوسى برخوردار شود . بجاست كه نام برخى از عالمان حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى را كه در علم فقه شهرت خاصى دارند يادآور شويم :
< فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب حنفى < / فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب حنفى فقهاى مشهور در اين مذهب عبارتند از :
علامه محمد بن حسن شيبانى ( م 189 ) ، نويسنده كتاب « الجامع الصغير ، » الجامع الكبير ، الامالى و الحجة على اهل المدينة « .
علامه شمس الائمة محمد بن احمد معروف به سرخسى ( م حدود 483 ) مؤلف كتاب « المبسوط فى شرح الكافي[1]اين كتاب داراى سى جزء است .

[1]- ابو الفضل مروزى ( م 344 ) شش كتاب محمد بن حسن شيبانى را ( مبسوط جامع كبير ، جامع صغير ، سير الكبير ، سير الصغير و زيادات ) جمع آورى كرد و بر آن نام كافى نهاد سپس سرخسى اين كتاب را در سى جزء شرح كرد و بر آن نام مبسوط نهاد و نويسندگان مجله احكام عدليه بيشتر مسائل مدونه را از كتابهاى ياد شده گرفته‌اند .

علاء الدين كاشانى ( م 581 ) نويسنده كتاب « بدائع الصنائع فى ترتيب الشرائع » اين كتاب داراى هفت جزء است .
مولى شيخ نظام صاحب كتاب « الفتاوى الهنديه » اين كتاب داراى شش جزء است . و در حاشيه آن فتاوى الخانية محمود اوزجندى قاضى خان حسن بن منصور ( م 592 ) و الفتاوى البزازيه از حافظ الدين محمد معروف به ابن بزاز ( م 827 ) قرار دارد .
برهان الدين على مرغينانى ( م 593 ) صاحب الهداية شرح بداية المبتدي ، اين كتاب را مؤلف در چهار جلد قرار داد . و بسيار مشهور است و داراى حاشيه‌هاى فراوانى است از آن جمله : الغاية از سروجى و الكفاية از كرلافى و الوقاية از تاج الشريعة و النقاية از صدر الشريعه و النهاية از سغناقى و حاشية النهاية از قونوى و معراج الدراية از قوام الدين كاكى و العناية از بابرتى و البناية از عينى .
عبد الله موصلى صاحب المختار و شرحه الاختيار .
شيخ عبد الغنى غنيمى ميدانى صاحب اللباب فى شرح الكتاب .
علامه كمال الدين معروف به ابن همام صاحب فتح القدير اين كتاب داراى هشت جزء است .
محمد امين معروف به ابن عابدين ( م 1253 ) صاحب نشر العرف فى بناء بعض الاحكام . على العرف و صاحب رد المختار على الدر المختار ، اين كتاب داراى هفت جزء است كه دو جزء آن به عنوان تكمله مىباشد .
ابن قاضى سماوه يا سماونه ( شيخ محمود بن اسماعيل ) ( م 818 يا 823 ) نويسنده « جامع الفصولين » اين كتاب در دو جزء قرار دارد .
زين العابدين - معروف به ابن نجيم نويسنده كتاب « البحر الرائق فى شرح كنز الدقائق » ، اين كتاب داراى هشت جزء است . و نيز نويسنده كتاب الاشباه و النظائر كتاب كنز الدقائق از حافظ الدين النسفي ( م 710 ) مىباشد و از اهميت خاصى برخوردار شد و بر آن حواشى زيادى است از آن جمله تبيين الحقائق فى شرح كنز الدقائق عثمان بن على زيلعى كه داراى شش جزء است و رمز الحقائق عينى و النهر

الفائق عمر بن نجيم و منحة الخالق محمد بن امين بن عابدين و كشف الحقائق افغانى و نيز غير اينها .
ابن وهبان - نويسنده كتاب منظومه الوهبانية ، كه در حاشيه المحبية چاپ شده است .
محمد علاء الدين - معروف به حصفكى ( م 1088 ) نويسنده الدر المختار فى شرح تنوير الابصار ، داراى دو جزء مىباشد .
ملا خسرو ( م 885 ) مؤلف درر الاحكام فى شرح غور الاحكام و حاشيه آن غنية ذوى الاحكام از شرنبلالى ( م 1069 ) .
احمد بن محمد - معروف به حموى ، نويسنده غمز عيون البصائر شرح الاشباه و النظائر داراى دو جزء .
احمد بن مهير معروف به خصاف ( م 261 ) صاحب كتاب الحيل ، و كتاب الوقف .
محمد بن سليمان - معروف به داماد افندى ( م 1079 ) نويسنده كتاب « مجمع الانهر فى شرح ملتقى الابحر » و شرح ديگر آن الدر المنتقى فى شرح المتقى .
ابو جعفر طحاوى ( م 321 ) صاحب كتاب جامع الكبير فى الشروط و نيز جز اينها كه نيازى به بيان آنها نمىباشد .
رساله‌هاى فتوائى در مذهب حنفى و از مجموعه‌هاى فتوائى در مذهب حنفى اين كتابها از شهرت خاصى برخوردار شدند :
الفتاوى الولوالجية عبد الرشيد ولوالجى ( م حدود 540 ) .
الفتاوى الخانيه و الفتاوى البزازيه .
الفتاوى الظهيرية از ظهير الدين محمد بخارى ( م 619 ) .
الفتاوى الطرطوسيه از ابراهيم طرطوسى ( م 758 ) .
الفتاوى التتارخانيه از ابن علاء الدين ( م 800 ) الفتاوى الخيريه از خير الدين رملى ( م 1081 ) الفتاوى انقرويه از محمد افندى انقروى ( م 1098 ) الفتاوى الحامديه از حامد افندى و الفتاوى المهدية فى الوقائع المصرية .

< فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب مالكى < / فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب مالكى فقهاى مشهور در اين مذهب عبارتند از :
مالك بن انس اصبحى ( امام المذهب ) ( م 179 ) صاحب المدونة الكبرى به روايت سحنون .
ابو قاسم ، معروف به ابن جزى ( م 741 ) نويسنده كتاب القوانين الفقهية فى تلخيص مذهب المالكية .
احمد بن ادريس معروف به قرافى ( م 684 ) صاحب الاحكام فى تمييز الفتاوى عن الاحكام و مؤلف الفروق اين كتاب داراى چهار جزء است .
ابراهيم بن محمد ، معروف به ابن فرحون مؤلف تبصره الحكام ؛ اين كتاب در دو جزء تنظيم شده است .
محمد بن محمد اندلسى قرناطى ، معروف به ابن عاصم ( م 829 ) مؤلف تحفة الحكام ؛ كه اين كتاب هم دو جزء مىباشد .
ابو الحسن معروف به تسولى ، مؤلف البهجة فى شرح التحفة بالتحفة .
ابو عبد الله معروف به خطاب ، صاحب مواهب الجليل شرح سيدى خليل . اين كتاب شامل شش جزء مىباشد .
عبد الله معروف به خرشى ( م 1101 ) صاحب شرح مختصر سيدى خليل ( م 767 ) .
اين كتاب داراى شش جز مىباشد و عدوى ( م 1189 ) حاشيه اى بر « مختصر » نوشته كه با آن چاپ شده است .
مواق ، مولف التاج و الاكليل لمختصرى خليل .
علامه محمد بن احمد معروف به ابن رشد قرطبى ( م 595 ) نويسنده بداية المجتهد و نهاية المقتصد ؛ اين كتاب بسيار جالب است و دو جزء را شامل مىشود .
< فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب شافعى < / فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب شافعى فقهاى معروف در اين مذهب عبارتند از :
محمد بن ادريس شافعى ( امام مذهب ) ( م 204 ) صاحب كتاب الام اين كتاب در هفت جزء قرار دارد و در حاشيه آن مختصر اسماعيل مزنى ( م 264 ) چاپ شد .
ابو القاسم رافعى ( م 623 ) مولف كتاب فتح العزيز فى شرح الوجيز .

محيى الدين نووى ( م 676 ) مؤلف كتاب المجموع فى شرح المهذب و تقى الدين سبكى بر آن تكمله دارد و تا كنون اين كتاب در 12 جزء چاپ شد او داراى كتابهاى ديگرى مانند منهاج الطالبين و الفتاوى المعروفة بالمسائل المنثوره مىباشد .
جلال الدين سيوطى ( م 950 ) صاحب الاشباه و النظائر .
ابو حامد محمد غزالى ( م 505 ) صاحب كتاب الوجيز كه در دو جزء مىباشد .
ابو اسحاق شيرازى ( م 476 ) صاحب كتاب المهذب داراى دو جزء است .
محمد حسينى حصنى دمشقى ( م در قرن چهارم ) مؤلف كتاب كفاية الاخبار .
دمشقى نويسنده كتاب رحمة الامة فى اختلاف الائمة .
ولى الدين بصير ( م . . ) مؤلف نهاية فى شرح الغاية و التقريب ابو شجاع .
علامه عبد الوهاب معروف به شعرانى ( م . . ) نويسنده كتاب الميزان الكبرى كه در 2 جزء قرار دارد .
< فهرس الموضوعات > رساله‌هاى فتوائى در مذهب شافعى < / فهرس الموضوعات > رساله‌هاى فتوائى در مذهب شافعى صاحبان مجموعه‌هاى فتوائى اين مذهب كه از درخشندگى خاصى برخوردار شدند عبارتند از :
ابن حجر ( م 852 ) صاحب الفتاوى الحديثة محمد زهرى عمراوى مؤلف السراج الوهاج « ابن حجر هيثمى نويسنده كتاب تحفة المحتاج فى شرح المنهاج نووى .
شيخ رملى صاحب نهاية المحتاج فى شرح المنهاج .
< فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب حنبلى < / فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب حنبلى فقهاى معروف در اين مذهب عبارتند از :
احمد بن شهاب الدين معروف به ابن تيمية ( م 738 ) صاحب مجموعة الرسائل الكبرى و منهاج السنة و الفتاوى كه در پنج جلد قرار دارد .
ابن قيم جوزى ( م 751 ) مؤلف اعلام الموقعين عن رب العالمين اين كتاب در چهار جلد قرار دارد و نيز مؤلف الطرق الحكمية فى السياسة الشرعية و زاد المعاد فى هدى خير العباد .