کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

تكامل و ركود فقه اجتهادى اهل سنت الف : اوان تكامل فقه اجتهادى اهل سنت دوران حكومت عباسيان كه از سال 132 هجرى آغاز گرديد و در سال 656 پايان پذيرفت ، شكوفاترين دوران فقه اجتهادى جامعه اهل سنت به حساب مىآيد . زيرا در اين دوران زمينه مباحثات علمى و مناظرات فقهى ميان مجتهدان و فقيهان اهل سنت گسترش بيشترى يافته بود و در نتيجه نوعى تفاهم و تكامل در نظريات علمى آنان را به دنبال داشت . چرا كه تبادل نظر و مواجههء انديشه‌ها و برداشتها و استعدادهاى گوناگون با يكديگر به طور طبيعى باعث حل معضلات و كشف خطاها و جبران كاستيها مىگردد .
شيوهء مناظره و مباحثه در اين دوران تنها مورد استفادهء مجتهدان نبود ، بلكه استادان و شاگردان نيز آن را به كار مىبستند . عبد الله بن عباس ( م 68 يا 70 يا 71 ) با استادش زيد بن ثابت و ابو حنيفه ( 80 - 150 ه ق ) پيشواى مذهب حنفى با استادش رئيس مذهب جعفرى امام جعفر صادق ( ع ) ( 80 يا 83 - 148 ه ق ) و محمد بن ادريس شافعى ( 150 - 204 ) پيشواى مذهب شافعى ، با استادش مالك بن انس ( 95 يا 93 - 179 ه ق ) پيشواى مذهب مالكى ، و گروه زيادى از تابعين با صحابه مناظره داشتند . و اين شيوهء پسنديده و سنت حسنه هيچ گاه بىحرمتى و سوء ادب تلقى نمىگرديد . و به راستى اگر اين شيوه به شكل صحيح و اسلامى و اخلاقى به كار گرفته شود و در آن از الفاظ ناشايست و عبارتهاى تند و توهينآميز پرهيز گردد ، بهترين روش است كه

مىتواند كمال و پيشرفت را به دنبال داشته باشد . اسلام به عنوان يك آيين جاودان پيروان خويش را بدين شيوه فرا خوانده و لازم دانسته است كه آنان بر اساس دلايل صحيح و معتبرى كه درك مىكنند عمل نمايند و سخن استادى را به عنوان سخن استاد ، بىچون و چرا نپذيرند ، مگر زمانى كه سخن داراى مستند شرعى و دلايل قطعى و يا ظنى معتبر باشد .
در هر حال ، دوران حكومت عباسيان را مىتوان دوران درخشش فقه اجتهادى جامعه اهل سنت دانست كه در نتيجهء آن ، آثار ذيل پديدار گشت :
< فهرس الموضوعات > 1 - پيدايش مكاتب گوناگون در دوران عباسيان < / فهرس الموضوعات > 1 - پيدايش مكاتب گوناگون در دوران عباسيان در اين دوران حدود دهها مكتب ظاهر گرديد كه با گذشت زمان برخى از آن مكاتب از ميان رفت و برخى ديگر مانند حنفى ، مالكى ، شافعى ، و حنبلى ، تداوم يافت و تا كنون ادامه دارد . ( شرح چگونگى آن را در كتاب ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب بيان نموده‌ايم بدين جهت نيازى به بيان آنها در اينجا نيست ) .
< فهرس الموضوعات > 2 - تصانيف گوناگون پيرامون علم فقه < / فهرس الموضوعات > 2 - تصانيف گوناگون پيرامون علم فقه در زمان حكومت عباسيان و بعد از آنان تصانيف گوناگونى پيرامون فقه به رشته تحرير در آمد كه آن را از نظر كمى و كيفى گسترش بخشيد و سبب شد كه از تكامل محسوسى برخوردار شود . بجاست كه نام برخى از عالمان حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى را كه در علم فقه شهرت خاصى دارند يادآور شويم :
< فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب حنفى < / فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب حنفى فقهاى مشهور در اين مذهب عبارتند از :
علامه محمد بن حسن شيبانى ( م 189 ) ، نويسنده كتاب « الجامع الصغير ، » الجامع الكبير ، الامالى و الحجة على اهل المدينة « .
علامه شمس الائمة محمد بن احمد معروف به سرخسى ( م حدود 483 ) مؤلف كتاب « المبسوط فى شرح الكافي[1]اين كتاب داراى سى جزء است .

[1]- ابو الفضل مروزى ( م 344 ) شش كتاب محمد بن حسن شيبانى را ( مبسوط جامع كبير ، جامع صغير ، سير الكبير ، سير الصغير و زيادات ) جمع آورى كرد و بر آن نام كافى نهاد سپس سرخسى اين كتاب را در سى جزء شرح كرد و بر آن نام مبسوط نهاد و نويسندگان مجله احكام عدليه بيشتر مسائل مدونه را از كتابهاى ياد شده گرفته‌اند .

علاء الدين كاشانى ( م 581 ) نويسنده كتاب « بدائع الصنائع فى ترتيب الشرائع » اين كتاب داراى هفت جزء است .
مولى شيخ نظام صاحب كتاب « الفتاوى الهنديه » اين كتاب داراى شش جزء است . و در حاشيه آن فتاوى الخانية محمود اوزجندى قاضى خان حسن بن منصور ( م 592 ) و الفتاوى البزازيه از حافظ الدين محمد معروف به ابن بزاز ( م 827 ) قرار دارد .
برهان الدين على مرغينانى ( م 593 ) صاحب الهداية شرح بداية المبتدي ، اين كتاب را مؤلف در چهار جلد قرار داد . و بسيار مشهور است و داراى حاشيه‌هاى فراوانى است از آن جمله : الغاية از سروجى و الكفاية از كرلافى و الوقاية از تاج الشريعة و النقاية از صدر الشريعه و النهاية از سغناقى و حاشية النهاية از قونوى و معراج الدراية از قوام الدين كاكى و العناية از بابرتى و البناية از عينى .
عبد الله موصلى صاحب المختار و شرحه الاختيار .
شيخ عبد الغنى غنيمى ميدانى صاحب اللباب فى شرح الكتاب .
علامه كمال الدين معروف به ابن همام صاحب فتح القدير اين كتاب داراى هشت جزء است .
محمد امين معروف به ابن عابدين ( م 1253 ) صاحب نشر العرف فى بناء بعض الاحكام . على العرف و صاحب رد المختار على الدر المختار ، اين كتاب داراى هفت جزء است كه دو جزء آن به عنوان تكمله مىباشد .
ابن قاضى سماوه يا سماونه ( شيخ محمود بن اسماعيل ) ( م 818 يا 823 ) نويسنده « جامع الفصولين » اين كتاب در دو جزء قرار دارد .
زين العابدين - معروف به ابن نجيم نويسنده كتاب « البحر الرائق فى شرح كنز الدقائق » ، اين كتاب داراى هشت جزء است . و نيز نويسنده كتاب الاشباه و النظائر كتاب كنز الدقائق از حافظ الدين النسفي ( م 710 ) مىباشد و از اهميت خاصى برخوردار شد و بر آن حواشى زيادى است از آن جمله تبيين الحقائق فى شرح كنز الدقائق عثمان بن على زيلعى كه داراى شش جزء است و رمز الحقائق عينى و النهر

الفائق عمر بن نجيم و منحة الخالق محمد بن امين بن عابدين و كشف الحقائق افغانى و نيز غير اينها .
ابن وهبان - نويسنده كتاب منظومه الوهبانية ، كه در حاشيه المحبية چاپ شده است .
محمد علاء الدين - معروف به حصفكى ( م 1088 ) نويسنده الدر المختار فى شرح تنوير الابصار ، داراى دو جزء مىباشد .
ملا خسرو ( م 885 ) مؤلف درر الاحكام فى شرح غور الاحكام و حاشيه آن غنية ذوى الاحكام از شرنبلالى ( م 1069 ) .
احمد بن محمد - معروف به حموى ، نويسنده غمز عيون البصائر شرح الاشباه و النظائر داراى دو جزء .
احمد بن مهير معروف به خصاف ( م 261 ) صاحب كتاب الحيل ، و كتاب الوقف .
محمد بن سليمان - معروف به داماد افندى ( م 1079 ) نويسنده كتاب « مجمع الانهر فى شرح ملتقى الابحر » و شرح ديگر آن الدر المنتقى فى شرح المتقى .
ابو جعفر طحاوى ( م 321 ) صاحب كتاب جامع الكبير فى الشروط و نيز جز اينها كه نيازى به بيان آنها نمىباشد .
رساله‌هاى فتوائى در مذهب حنفى و از مجموعه‌هاى فتوائى در مذهب حنفى اين كتابها از شهرت خاصى برخوردار شدند :
الفتاوى الولوالجية عبد الرشيد ولوالجى ( م حدود 540 ) .
الفتاوى الخانيه و الفتاوى البزازيه .
الفتاوى الظهيرية از ظهير الدين محمد بخارى ( م 619 ) .
الفتاوى الطرطوسيه از ابراهيم طرطوسى ( م 758 ) .
الفتاوى التتارخانيه از ابن علاء الدين ( م 800 ) الفتاوى الخيريه از خير الدين رملى ( م 1081 ) الفتاوى انقرويه از محمد افندى انقروى ( م 1098 ) الفتاوى الحامديه از حامد افندى و الفتاوى المهدية فى الوقائع المصرية .

< فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب مالكى < / فهرس الموضوعات > فقهاى مشهور در مذهب مالكى فقهاى مشهور در اين مذهب عبارتند از :
مالك بن انس اصبحى ( امام المذهب ) ( م 179 ) صاحب المدونة الكبرى به روايت سحنون .
ابو قاسم ، معروف به ابن جزى ( م 741 ) نويسنده كتاب القوانين الفقهية فى تلخيص مذهب المالكية .
احمد بن ادريس معروف به قرافى ( م 684 ) صاحب الاحكام فى تمييز الفتاوى عن الاحكام و مؤلف الفروق اين كتاب داراى چهار جزء است .
ابراهيم بن محمد ، معروف به ابن فرحون مؤلف تبصره الحكام ؛ اين كتاب در دو جزء تنظيم شده است .
محمد بن محمد اندلسى قرناطى ، معروف به ابن عاصم ( م 829 ) مؤلف تحفة الحكام ؛ كه اين كتاب هم دو جزء مىباشد .
ابو الحسن معروف به تسولى ، مؤلف البهجة فى شرح التحفة بالتحفة .
ابو عبد الله معروف به خطاب ، صاحب مواهب الجليل شرح سيدى خليل . اين كتاب شامل شش جزء مىباشد .
عبد الله معروف به خرشى ( م 1101 ) صاحب شرح مختصر سيدى خليل ( م 767 ) .
اين كتاب داراى شش جز مىباشد و عدوى ( م 1189 ) حاشيه اى بر « مختصر » نوشته كه با آن چاپ شده است .
مواق ، مولف التاج و الاكليل لمختصرى خليل .
علامه محمد بن احمد معروف به ابن رشد قرطبى ( م 595 ) نويسنده بداية المجتهد و نهاية المقتصد ؛ اين كتاب بسيار جالب است و دو جزء را شامل مىشود .
< فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب شافعى < / فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب شافعى فقهاى معروف در اين مذهب عبارتند از :
محمد بن ادريس شافعى ( امام مذهب ) ( م 204 ) صاحب كتاب الام اين كتاب در هفت جزء قرار دارد و در حاشيه آن مختصر اسماعيل مزنى ( م 264 ) چاپ شد .
ابو القاسم رافعى ( م 623 ) مولف كتاب فتح العزيز فى شرح الوجيز .

محيى الدين نووى ( م 676 ) مؤلف كتاب المجموع فى شرح المهذب و تقى الدين سبكى بر آن تكمله دارد و تا كنون اين كتاب در 12 جزء چاپ شد او داراى كتابهاى ديگرى مانند منهاج الطالبين و الفتاوى المعروفة بالمسائل المنثوره مىباشد .
جلال الدين سيوطى ( م 950 ) صاحب الاشباه و النظائر .
ابو حامد محمد غزالى ( م 505 ) صاحب كتاب الوجيز كه در دو جزء مىباشد .
ابو اسحاق شيرازى ( م 476 ) صاحب كتاب المهذب داراى دو جزء است .
محمد حسينى حصنى دمشقى ( م در قرن چهارم ) مؤلف كتاب كفاية الاخبار .
دمشقى نويسنده كتاب رحمة الامة فى اختلاف الائمة .
ولى الدين بصير ( م . . ) مؤلف نهاية فى شرح الغاية و التقريب ابو شجاع .
علامه عبد الوهاب معروف به شعرانى ( م . . ) نويسنده كتاب الميزان الكبرى كه در 2 جزء قرار دارد .
< فهرس الموضوعات > رساله‌هاى فتوائى در مذهب شافعى < / فهرس الموضوعات > رساله‌هاى فتوائى در مذهب شافعى صاحبان مجموعه‌هاى فتوائى اين مذهب كه از درخشندگى خاصى برخوردار شدند عبارتند از :
ابن حجر ( م 852 ) صاحب الفتاوى الحديثة محمد زهرى عمراوى مؤلف السراج الوهاج « ابن حجر هيثمى نويسنده كتاب تحفة المحتاج فى شرح المنهاج نووى .
شيخ رملى صاحب نهاية المحتاج فى شرح المنهاج .
< فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب حنبلى < / فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب حنبلى فقهاى معروف در اين مذهب عبارتند از :
احمد بن شهاب الدين معروف به ابن تيمية ( م 738 ) صاحب مجموعة الرسائل الكبرى و منهاج السنة و الفتاوى كه در پنج جلد قرار دارد .
ابن قيم جوزى ( م 751 ) مؤلف اعلام الموقعين عن رب العالمين اين كتاب در چهار جلد قرار دارد و نيز مؤلف الطرق الحكمية فى السياسة الشرعية و زاد المعاد فى هدى خير العباد .

ابو الفرج عبد الرحمن معروف به ابن رجب صاحب الفوائد فى الفقه الاسلامى .
موفق الدين معروف به ابن قدامه ( م 620 ) مؤلف كتاب المغنى كه داراى 12 جزء است .
شمس الدين ابن قدامه . مقدسى ( م 682 ) نويسنده كتاب الشرح الكبير كه شرحى است بر المقنع .
عبد الرحمن مقدسى صاحب العمدة فى شرح العمدة .
ابو بكر بن هانى معروف به الاثرم صاحب كتاب السنن .
< فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب ظاهرى < / فهرس الموضوعات > فقهاى معروف در مذهب ظاهرى احمد بن سعيد اندلسى معروف به ابن حزم ( م 456 ) نويسنده كتاب المحلى كه در 11 جزء قرار دارد .
برخى ديگر از كتابهاى ديگرى كه عالمان مذاهب اهل سنت تاليف كرده‌اند به اين شرح است :
محمد حافظ صبرى مؤلف المقارنات و المقابلات دكتر صبحى محمصانى مؤلف النظرات العامة للموجبات و العقود فى الشريعة الاسلاميه كه در 2 جزء قرار پيغمبر صلى . و گروهى ديگر ، كه نيازى به معرفى آنها نيست .
< فهرس الموضوعات > 3 - پيدايش مجموعه‌هاى بزرگ در علم حديث < / فهرس الموضوعات > 3 - پيدايش مجموعه‌هاى بزرگ در علم حديث سومين رهاورد فضاى باز مباحثات علمى در دوران عباسيان ، پيدايش مجموعه‌هاى بزرگ و متنوع در علم حديث بود ، كه مشهورترين آن مجموعه‌ها عبارت است از : الموطأ فى الحديث ، تأليف مالك بن انس اصبحى ، پيشواى مذهب مالكى ( 93 - 179 ) . در اين كتاب هزار و هفتصد حديث نقل شده است كه از نظر مؤلفش مورد اعتبار و تصديق قرار گرفته است . در بارهء اين كتاب محمد بن ادريس شافعى در تنوير الحوالك ( ص 6 ) گفته است : « ما ظهر على الارض كتاب بعد كتاب الله اصح من كتاب مالك » يعنى : پس از قرآن كتابى صحيحتر از كتاب مالك بر روى زمين ظاهر نگشته است . و در موضعى ديگر اظهار داشته است « ما وضع على الارض كتاب اقرب إلى القرآن من كتاب مالك . » و نيز اين تعبير از اوست كه : « ما فى الارض بعد كتاب الله اكثر صوابا من موطأ مالك . » و « ما بعد كتاب

الله انفع من الموطإ « .
به عقيده بعضى از انديشمندان : « موطأ اولين كتاب جامعه اهل سنت است كه در علم حديث تدوين شد . » همو مىگويد : « مالك به دستور منصور دوانقى ( 136 - 158 ) آن را تأليف نمود . » ولى به عقيده برخى از صاحب نظران ، اولين كسى كه براى تدوين حديث اقدام نموده ابو بكر بن حزم است . بخارى در صحيح خود ( ج 1 ، باب كيف يقبض العلم ) مىگويد : « عمر بن عبد العزيز به ابو بكر بن حزم كه از طرف او حاكم مدينه بود دستور نوشتن حديث را صادر نمود و از كهنه شدن و از بين رفتن احاديث اظهار نگرانى نمود . » بعضى از بزرگان جامعه اهل سنت مانند علامه جلال الدين سيوطى در تدريب الراوى ( ص 40 ) و مؤلف توانا ابن حجر در فتح البارى ( ج 1 ، ص 204 ) و علامه عسقلانى در ارشاد السارى ( ج 1 ، ص 7 ) نامه عمر بن عبد العزيز را نقل نموده‌اند و آن را تاريخ كتابت حديث قرار داده‌اند كه به سال 99 / 101 هجرى قمرى است ، زيرا خلافت او در اين زمان به وقوع پيوست .
به هر حال بعضى از دانشمندان اين نظر را نمىپذيرند و براى تاييد نظر خود مىگويند :
الف - مدت خلافت عمر بن عبد العزيز دو سال و پنج ماه بوده است .
ب - تاريخ صدور فرمان او براى تدوين حديث معلوم نشده كه در اوايل خلافت او بوده يا در آخرش .
ج - چيزى كه نشانگر اين باشد كه ابن حزم امر خليفه را امتثال كرده باشد در بين نيست و نيز كتابى در حديث از ابن حزم ديده نشده است . .
د - اگر اين نظر درست باشد ، چرا گروهى از بزرگان مورخين ، تدوين حديث را در اواخر قرن دوم هجرى مىدانند ، از آن جمله حافظ ذهبى است كه مىگويد : « سنن و فروع براى اولين بار پس از انقراض امويان و انتقال خلافت به عباسيان بوده است . . » پس دليلى بر اين كه حديث در زمان عمر بن عبد العزيز تدوين شده در دست نمىباشد .
به نظر علامهء بزرگ فريد وجدى در دائرة المعارف ( ماده حدث ) نيز اولين مؤلف حديث مالك است . ابن حجر اگر چه در فتح البارى ( ج 1 ، ص 204 ) نامه عبد العزيز را به ابو بكر بن حزم تاريخ تدوين حديث قائل شده است ، ولى در هدى السارى ( ج 1 ، ص 4 ) ربيع بن صبيح و در فتح البارى ( ج 1 ، ص 218 ) شهاب زهرى را معرفى كرده است و علامه