سالهاى پيرى از صحبت حكام و محتشمان بگريزد و شايد با درويشان و عارفان هم نياميزد.
آيا حافظ در اين روزگاران به تصوف گراييده بود؟ به نظر نمىآيد.
شير پير كه در جوانى از هر دام جسته بود البته در پيرى تن به «سلسله» در درنمىداد. شاعر سالخورده شيراز، كه در جوانى سر به عنوان افتخارآميز شيخ و فقيه و حافظ فرودنياورده بود، ظاهرا رندتر از آن بود كه تسليم جاذبه نام صوفى و خانقاه شود و دم از طاعت شيخ و مرشد بزند. كسى كه در تمام عمر با اهل ريا مبارزه كرده بود اكنون ديگر پيرانهسر نمىتوانست صف رندان را خالى- كند و تسليم شود به آنچ آستين كوته و دست دراز كرد [13]. در اين روزها تصوف در اين برج اوليا كه شيراز خوانده مىشد البته رونقى داشت تمام- اما مثل يك دكان. شيوخ خانقاه براى عوام مثل پيغمبران تلقى مىشدند و خانقاههاشان قبلههاى روحانى بود براى كسانى كه مىخواستند از آنجا به عرصه شهرت برسند و به قبول عام. همين نكته كافى بود كه رند پير- حافظ- را نسبت به آنها بدبين سازد و بدگمان. عبث نيست كه مكرر در شعر خويش به شيخ و صوفى طعنه مىزند و در سخنان گوشهدار خويش خانقاه و صومعه را بباد مسخره مىگيرد. اين گونه گوشهها در كلام او بسيار هست و گونهگون: صوفى بيا كه خرقه تزوير بر كشيم ... صوفى ار باده به اندازه خورد نوشش باد ... صوفى شراب نوش و مرقع به خار بخش ... نقد صوفى نه همه صافى بىغش باشد ...
حتى يكجا دام تزوير او را نشان مىدهد و بانگ بر مىدارد كه: صوفى نهاد دام و سر حقه باز كرد. داستانى هم درباره اين غزلش هست كه اگر درست باشد شاعر مىبايست در آن به عماد فقيه- يك شاعر صوفى از مشايخ كرمان- تعريض كرده باشد. مىگويند شاه شجاع نسبت به اين پير كرمانيان ارادت مىورزيد، چرا كه هم كرمان با استفاده از نفوذ او بهتر مىتوانست اداره شود و هم مادر شاه، كه از تركان كرمان بود، از بزرگداشت و نيكوييهايى كه پسرش- درباره شيخ وى مىكرد، خرسند مىشد و آرام. همين علاقه و اعتقاد شاه نسبت به شيخ، حافظ را، كه از دكانداريهاى شيخان و زاهدان رنج مىبرد، در حق اين شيخ فقيه بدبين كرده بود. اما آن «گربه زاهد» كه حافظ در اين غزل
خويش از آن نام مىبرد ظاهرا بر خلاف مشهور با شيخ عماد ارتباطى ندارد.
پهلوان اسد خراسانى- كه با نمايش زهد و نماز خويش و حكايت وضو ساختنش، كه در زبان طنز رندان به گربهشويى و گربهرويى مىتوانست تعبير شود [14]، در آن سالها حكومت كرمان را از شاه شجاع گرفته بود و بعد هم در آنجا به دعوى استقلال برخاسته بود- در اين اوقات گهگاه نزد اهل ذوق به كنايه «گربه زاهد» خوانده مىشد [15] و رندان شهر شاه شجاع را بسبب آنكه از زهدورزى وى گول خورده بود دست مىانداختند و نيش مىزدند. آيا اين گربه زاهد، كه حافظ وى را بسبب رياكاريهايش تحقير مىكرد، ياغى شدنش بهانهاى به دست شاعر رند نمىداد تا به شاه شجاع مغرور- به اين كبك خوش خرام- كه از سادهدلى گول جانور بىشرم عارى از رحم و شفقت را خورده بود نيشخند بزند؟
اين كبك سادهلوح خوش باور، كه اكنون تمام وجودش مورد تهديد گربه ريا- كار عابدنما بود، عبارت بود از شاه شجاع كه غيبت طولانيش از خانه و سادگى و خوشباورى بيش از حدى كه در اين مورد خاص نشان داده بود، حافظ را در مورد داستان او به ياد حكايت كبك و گربه كليله و دمنه انداخته بود- حكايت كبكنجير. اينكه تذكرهنويسان كنايه شعر را مربوط به عماد كرمانى دانستهاند حاكى است از ناآشنايى با طرز فكر شاعرى استاد كه در وجود عماد فقيه بيشتر يك شاعر مدعى مىديده است تا يك شيخ صوفى. قصهسازان داستان گربه نماز- خوان را كه در موش و گربه منسوب به عبيد زاكانى نيز به آن اشارت هست ساختهاند تا توجيه عاميانه يا عامپسندى بسازند براى تفسير كنايهاى كه در شعر حافظ هست. بعلاوه حكايت تكفير حافظ را هم، كه گويند بسبب يك شعر الحادآميز آماج آزار غوغا شد، به تحريك عماد فقيه دانستهاند بجهت تلافى اين كنايه.
هر چند نه اصل داستان مسلم هست و نه مداخله عماد در آن درست مىنمايد، ظاهرا از تمام روايت اين اندازه بر مىآيد كه حافظ با اين شيخ شاعر، كه در كرمان خانقاه داشته است و حتى شعرش را چنان صادر و وارد دستكارى و اصلاح مىكردهاند كه گويى شعر همهى اهل كرمان بشمار مىآمده است [16]، اعتقادى نداشته است و ظاهرا همين نكته سبب شده است كه افسانهسازان حكايت گربه عابد را بسازند و حكايت تكفير را با آن مربوط سازند. بهر حال حافظ زيركتر
از آن بود كه تسليم اين سالوس و رياى شيخان و پيران طريقت باشد. اين پيران عصر را وقتى وى مىخواهد دست بيندازد، پير خرابات را به رخ آنها مىكشد.
درست است كه صوفيه خود خراباتى شدن را از خودرهايى مىخواندند و در زبان شاعرانه خويش گهگاه از شيخ خود به پير خرابات تعبير مىكردند، اما شاعر شيراز براى آنكه به زهد و طامات رياكارانه آنها نيشخند بزند از خانقاه آنها روى برمىتافت و به پير خرابات پناه مىبرد. در واقع احوال اين پيران عصر هم گهگاه از بعضى جهات يادآور خرابات واقعى بود- و پير خرابات.
بنگ، كه حبه خضرا خوانده مىشد [17] در بين آنها رايج بود و نيز شراب و افيون.
جوانان نوخط خانقاهها را گهگاه ميعاد گاه آلودهاى مىكردند براى علاقهمندان به شاهدبازى. كمال خجندى، يكتن از صوفيان نامآور اين عصر، در تبريز چنان به شاهدبازى مشهور بود كه زين الدين خوافى وقتى به تبريز آمد از اينكه در حلقه ياران وى درآيد امتناع كرد. يكبار غوغا به خاطر جوانى خوبروى كه شيخ گهگاه از خانقاه خويش به محلهاى كه وى در آن سكونت داشت مىرفت، بر در خانقاه كمال جار و جنجالى به راه افكندند [18]. آنچه در لطايف عبيد- زاكانى و در جام جم اوحدى گهگاه در مذمت بىرسميهاى خانقاهها هست نشان- مىدهد كه در عشق به همجنس نيز غالبا بين خانقاه و خرابات هيچ تفاوت نبود.
مجالس رقص و سماع هم، كه آگنده بود از ذوق و وجد، مىتوانست خانقاه را تا حدى نزديك كند به خرابات. ازاينرو بود كه نه فقها و زاهدان علاقهاى به خانقاه نشان مىدادند نه رندان آزادانديش. حافظ به همين سبب به صوفيه طعنها داشت و تعريضها. نه فقط به عماد فقيه شايد به تعريض و كنايه نيش مىزد، اين زبان طعن و كنايه را در مورد شاه نعمة الله ولى- شيخ بزرگ بلندآوازه كرمان- نيز كه مريدانش شهرت زهد و كرامات او را همه جا منتشر مىكردند بكار مىبرد. چنانكه به كنايه و در غزلى كه ظاهرا آن را در جواب شاه نعمة الله گفته بود وى را طبيب مدعى خواند [19]. با چنين وضعى كه در مقابل صوفيه و مشايخ آنها داشت، البته نمىتوانست به اين شيخان عصر سر بسپارد و خود را تسليم تربيت و ارشاد آنها سازد. خاصه كه بعضى از اين مشايخ عصر دعويهاى شگرف داشتند و بيهوده. حتى بسيارى از آنها- مثل شيخ على كلاه [20]
- مدعى تسخير جن بودند و اين گونه كرامات. با اينهمه مجالس صوفيه در اين ايام رونقى داشت. نه فقط امرا و عوام گهگاه به آن مجالس حاضر مىشدند علما و قضات هم با صوفيه مجالست مىكردند. در اين صورت عجب نيست كه حافظ پير نيز در شهرى كه آن همه تكيه و خانقاه صوفيه وجود داشته است با مشايخ طريقت ارتباط يافته باشد. در كلام وى بوى اين آشنايى هست. صحبت از كشف و بيخودى، صحبت از عهد الست، صحبت از تجلى ذات و صفات، كلام او را- گهگاه چنان رنگ تصوف داده است كه بعضى خود وى را از صوفيه خواندهاند.
اما اين يك آشنايى علمى است نه علمى. در آن ايام اقوال و آراى صوفيه به شكل كتاب در حلقههاى درس تعليم مىشد. كتاب عوارف المعارف سهروردى را بعضى علما تدريس مىكردند. شعر ابن فارض را در مجالس صوفيه و علما مىخواندند [21]. حتى كتاب نفايس الفنون، كه در عهد جوانى حافظ در شيراز تأليف شد، تصوف را به عنوان «معرفت» به بحث در مىآورد و مير سيد شريف جرجانى كه به روزگار پيرى وى در شيراز تدريس مىكرد، مباحث راجع به تصوف را در شمار مسائل علمى طرح مىكرد. پيداست كه در چنين احوالى آشنايى حافظ با اقوال و افكار صوفيه نبايد عجيب به نظر آيد. چنانكه بعضى شاعران ديگر- مثل سلمان ساوجى- نيز در همين ايام بىآنكه در عمل وارد طريقت شده باشند گهگاه از اقوال صوفيه در شعر خويش مىآوردهاند. بهر حال شك نيست كه حافظ از راه مطالعه و شايد نيز مجالست، با سخنان صوفيه آشنايى داشته است اما اينكه وى طريقت شيخى از مشايخ خانقاه را ورزيده- باشد و- چنانكه صوفيه مىگويند- «نسبت خرقه» به شيخى درست كرده باشد ظاهرا درست نيست. يك قرن بعد از او براى جامى شك بوده است كه او به هيچيك از مشايخ انتساب داشته باشد. در واقع در چند جا طى غزلها از قلندر و قلندران هم كه لا اقل از عهد سعدى در خطه فارس گهگاه رفت و آمد داشتهاند ياد مىكند و لحنى هم كه در صحبت از آنها دارد بيشتر حاكى از علاقه و تحسين است ليكن خود وى لا محاله در ظاهر رسم و راه قلندران را ندارد چرا كه وى نه فقط گهگاه از دلقپوشى و خرقهپوشى كه خلاف رسم قلندران و اهل ملامت هست صحبت مىكند بلكه يكجا نيز از طره و دستار مولوى خويش
ياد مىكند [22] و اين همه نشان مىدهد كه در وجود او با يك قلندر سرو روى تراشيده يا يك ملامتى عارى از دلق و خرقه نمىتوان سر و كار داشت بلكه سر و كار با كسى است كه خودش بىپرده مىگويد: حافظم در مجلسى دردى كشم در محفلى ...
درست است كه بعضى سخنان او هم يادآور كلام ملامتيها و قلندران است، درست است كه چند نسل قبل از او در عهد جوانى شيخ روزبهان نيز در شيراز گهگاه كسانى خود را اهل ملامت مىشمردهاند [23] و حتى عماد فقيه كرمانى از پيروان طريقه سهرورديه بعضى اوقات از ملامت سخن مىگويد [24] ليكن در اين دوره ديگر مثل عهد ابو حفص نشابورى و حمدون قصار و ابو عبد الرحمن- سلمى اهل ملامت فرقهاى خاص، با تعليم و سازمان مستقل، نبودهاند تا وى را بتوان از آنها شمرد. حتى از آنچه در تعريفات جرجانى راجع به اهل ملامت ملاميه- آمده است چنين بر مىآيد كه در عهد وى- اواخر عهد حافظ- ملاميه جزو آن گونه اوليا بشمار مىآمدهاند كه كس جز خداى آنها را نمىشناسد [25]. اين نكته هم درست است كه اگر آن گونه كه بعضى مىپندارند، وى يك اويسى باشد حاجت به نسبت خرقه مشايخ نخواهد داشت، ليكن چون در هيچ مأخذ قديم اشارت به تصوف او نيست و حتى از خيلى قديم انتساب وى به صوفيه مورد ترديد بوده است، نمىتوان در وجود او يك صوفى واقعى سراغ- كرد- يك صوفى خانقاه. اينكه مىگويند بعضى محققان گفتهاند كه اگر بىپير بتوان حافظ شد مىتوان از پير صرفنظر كرد، خود نشان مىدهد كه گويندگان آن در آن ايام، پيرى براى حافظ نمىشناختهاند. بله، يك افسانه تازه هست كه سلسله ارادت وى را به يك پير شيرازى مىرساند- پير گلرنگ [26].
اما اين يك نام پيرانه نيست و بيهوده است كه براى شناخت هويت او در مآخذ و كتابها به جستوجو بپردازند. اين پير گلرنگ استعاره گونهاى است كه در ديوان خواجه آمده است و ظاهرا براى شراب. در واقع آنجا كه شاعر از «پير گلرنگ» خويش صحبت مىدارد، و مىگويد كه وى به او رخصت آن نداده- است كه در حق ازرقپوشان خبث [27] كند، نظرش به همان گلچهره كهنسالى است كه خود طى سالها با سبوى ازرق پوش صحبتها داشته است و شاعر جاهايى ديگر هم از اين ازرق پوش كهنسال- مثل يك شيخ- صحبت مىكند و مىگويد-
: حافظ مريد جام مى است اى صبا برو [28] ... بدين گونه، شاعر، كه در مقابل مشايخ و دعوى داران عصر دهنكجى مىكند، براى آنكه به سالوس و رياى آنها خنده رندانه زده باشد پير خرابات را به رخ آنها مىكشد يا پير گلرنگ را. بارى درست است كه در سخن شاعر افكار و الفاظ صوفيه هست، اما اين الفاظ و افكار حاكى از تربيت صوفيانه نيست، تنها از تعليم صوفيه حكايت دارد و پيداست كه شاعر از راه مطالعه كتاب و شايد مصاحبه با بعضى مشايخ با افكار و معانى قوم آشنايى يافته است، و چون بعضى از آن سخنان را با مذاق خويش سازگار ديده آنها را پذيرفته است و پرورده و حتى ممكن هست از طريقى مشابه طريقت آنها، اما بدون پيروى از رسوم و آدابشان، به تجارب عرفانى دست يافته باشد- كشف و تجلى كه بدان تصريح نيز دارد [29].
نكته اين است كه شاعر در شعر خويش به ندرت از صوفيه به نيكى ياد مىكند.
از شاه نعمة الله و عماد فقيه به تعريض سخن مىگويد و ذكر تكريمآميز امين الدين بليانى هم كه در شعر او هست، نه از آن نوع است كه حاكى باشد از ارادت به وى [30]. چنانكه وقتى هم از قلندرى و راه قلندر [31] با اعجاب و تحسين ياد- مىكند ستايش و اعجاب او شايد معتقدانه باشد اما مريدانه نيست. ستايشى كه از خلوت و عزلت درويشان مىكند [32]، در واقع بيشتر حاكى از تحسين و اعجابى است كه شاعر نسبت به زندگى آزاد و رندانه آنها دارد نه نسبت به رياضت و خانقاه آنها. وجود بعضى الفاظ و معانى صوفيه در اشعار او البته قابل انكار نيست، اما در زمان او و حتى قبل از او بودهاند شاعرانى غير- صوفى كه معانى و الفاظ صوفيه را در شعر خويش بكار مىبردهاند. خاقانى و كمال اسماعيل در آنچه «تحقيق [33]» خوانده مىشود به معانى و الفاظ صوفيه نزديك شدهاند، چنانكه در غزل سلمان هم مثل حافظ الفاظ و افكار صوفيه هست. در حقيقت شيوه فكر و بيان صوفيه نجابت و علوى به شعر فارسى داده- بود كه امكان نداشت شعر فضلا بدون الفاظ و معانى آنها مقبول عام، حتى مقبول خود گويندگانشان باشد. در روزگارى كه شيوه انورى و ظهير با قصايد پرطنطنه و تملقآميز آنها تدريجا محكوم و منسوخ مىشد، غزل فارسى نمىتوانست بىچاشنى عرفان براى خود حق حياتى بدست آورد. آن هم در
دورهاى كه حتى شاهان و شاهزادگانش مثل شاه شجاع و سلطان اويس نيز از ذوق حكمت و عرفان بىبهره نبودند. در اين صورت وجود الفاظ و معانى عرفا در شعر حافظ، در شعر كسى كه نه به مشايخ صوفيه ارادت مىورزيد و نه با صوفيه ميانه داشت، قابل فهم است و قابل تفسير و اگر چه فهم قسمتى از آن سخنان جز به مدد اصطلاحات صوفيه ممكن نيست، نه حافظ صوفى است و نه اشعار او در جزو ادب صوفيه. ازاينرو ظاهرا بيهوده است كه سابقه فكر حافظ را همه در سابقه تصوف بجويند و بيهودهتر كه تمام الفاظ و تعبيرات او را بر مقاصد صوفيه حمل كنند. هيچ برگهاى كه حاكى باشد از انتساب حافظ به خانقاه و صوفيه در دست نيست. حتى نيم قرنى بعد از او كه يك نسخه ديوانش را تدوين مىكردهاند، از وى نه به عنوان قطب السالكين و فخر المتألهين نام بردهاند نه او را با القاب ذخر الاولياء و شمس العرفاء خواندهاند [34]، فقط با عنوانهايى نظير عالم، فاضل، «ملك القراء»، از وى سخن گفتهاند و حتى نويسنده مقدمه هم از وى بهمنزله يك صوفى نام نمىبرد و اينهمه حاكى است از آنكه در انتساب وى به صوفيه بايد احتياط كرد. گفتهاند كه وى اگر صوفى بود يك اويسى بود؟ اما اويسى اگر شيخ ندارد مريد و خانقاه دارد. در صورتى كه وى با خانقاه كه در آن «اسرار عشق و مستى» نمىگنجد سر و كارى ندارد و مريدى هم اگر مىشناسد عبارت است از مريد خرابات. از ملامت و اهل ملامت گهگاه در شعرش ياد هست. نمىدانم در اين زمان از اهل ملامت در اين برج اوليا، كه زهد و پارسايى آن همه رواج داشته است، هيچكس بوده است يا نه- اما اگر حافظ با اهل ملامت ارتباط داشته است، بىشك- از طريق كتاب بوده است و آشنايى با مبادى نظرى آنها نه با شيوخ و سلسله- شان. در هر حال اين نام ملامت و راه قلندر كه در سخن شاعر هست بعضى را، كه البته نتوانستهاند او را به هيچ سلسلهاى از طريقت منسوب دارند، به اين فكر انداخته است كه مگر وى اهل ملامت بوده است؟ اگر مراد از اهل ملامت هر رند آزادهاى است كه نمىخواهد براى آنچه مىكند و آنچه مىانديشد به- كسى حسابى پس بدهد و رد و قبول عام را به چيزى نمىشمرد، حافظ اهل- ملامت هست و از همين روست كه جفا مىبرد و ملامت مىكشد و رنجيدن را هم
در طريقت خويش كافرى مىداند، و زهد و طامات صوفى را هم كه بوى ريا مىدهد نشانهاى مىشمرد از توجه او به خلق كه البته روى دل وى را از خدا منحرف مىدارد. به اين معنى حافظ را اهل ملامت مىتوان خواند و در حقيقت اگر نوعى تصوف هست كه با رندى اين تكرو آزادانديش مناسبت دارد طريق اهل ملامت است. اما نه آيا اهل ملامت در ادوار قبل از حافظ غالبا خود را صوفى نمىديدهاند و صوفيه نيز راه آنها را جدا مىشمردهاند و تازه در عهد حافظ فرقهاى مستقل و ممتاز به نام ملامتى در بين صوفيه وجود نداشته است و اهل ملامت چنانكه از كلام مير سيد شريف بر مىآيد در حكم ابدال و رجال غيب به شمار مىآمدهاند؟ البته با توجه به انكارى كه حافظ در حق صوفيه دارد، شايد وى را بتوان به طرز فكر اهل ملامت نزديك خواند و ظاهرا خود او هم به همين معنى نظر دارد كه خويشتن را رند مىخواند و به رندى شهره مىشمارد.
اما رندى حافظ البته رندى عياران و پهلوانان نيست، رندى يك عارف- آزادانديش است، رندى فكرى است كه شك فيلسوف و حيرت عارف او را نسبت به هر قيدى عاصى كرده است، نه قيد خانقاه و صوفى را مىتواند بپذيرد و نه قيد فقيه و مدرسه را. با اين همه آريستوكراسى فكرى اهل مدرسه كه عرفان و حكمت عصر او نشانه آن است، رنگ خود را به ذهن او داده است و به همين سبب در عين استقلال فكر كلام وى رنگ عرفان يافته است، اما نه عرفان اهل- خانقاه و اهل رياضت، عرفان اهل تحقيق كه بىآنكه تسليم به زهد و طامات مدعيان كشف و كرامات باشند ذهنى را كه از قيل و قال مدرسه و شطح و رياى خانقاه ملول است وامىدارند تا در آنچه «وراى مدرسه و قيل و قال مسئله بود» حقيقت را بجويد و در آنچه جز با كشف و ذوق حاصل نمىشود در خلوت انزواى فكرى خويش تمرين و تجربه كند. اگر حافظ از كشف و شهود صوفيه تجربه شخصى دارد ظاهرا مىبايست در همين خلوت و انزوا به دستش آمده- باشد. اين انزواى فكرى وى نيز در واقع يك نوع رندى است. نوعى بىاعتنايى- به قيود است كه بىشباهت به آنچه محيى الدين ابن عربى هم از طريقه ملامت مىخواهد نيست. اما حافظ، كه هرگز نخواسته است به دستگاه شيخ و دكان صوفى سر فرودآورد، حتى قبول عنوان اهل ملامت هم براى وى قيدى