مىكنيم مىگويند: «شوخى كرديم!» يا مىگويند: «دروغ مصلحتى است!» لطفاً بفرماييد دروغى كه به شوخى باشد چه حكمى دارد؟ و دروغ مصلحتى چيست؟
جواب:در صورتى كه مخاطب بفهمد قصد جدّى ندارد و شوخى مىكند دروغ محسوب نمىشود. و دروغ مصلحتى آن است كه دروغ، مصلحت مهمترى از راست گفتن داشته باشد؛ مانند دروغ گفتن براى اصلاح ذات البين.
سؤال 491-هرگاه شخصى بدهى خود را پرداخته، يا طلبكار آن را بخشيده باشد، ولى پس از مدّتى شكايت كند. آيا مديون مىتواند براى رهايى از ادّعاى آن شخص توريه نموده، يا قسم بخورد كه اصلًا از او قرض نگرفته است؟
جواب:در فرض سؤال اگر راه منحصر به اين باشد عيب ندارد.
سؤال 492-توريه چيست؟ لطفاً با ذكر مثالى آن را توضيح بفرماييد.
آيا توريه اختصاص به موارد ضرورت دارد، يا در غير آن هم جايز است؟
جواب:توريه آن است كه انسان سخنى دو پهلو بگويد، و قصدش چيزى باشد، ولى مخاطب چيز ديگرى بفهمد. مثل اين كه كسى پشت در خانه بيايد، و بپرسد: آيا فلان كس در خانه است؟ و گوينده سخن در جواب بگويد: اينجا نيست، و منظورش از «اينجا» پشت در باشد، ولى شنونده خيال مىكند شخص مورد نظر در خانه نيست. و اين گونه توريه مشروط به حال ضرورت نمىباشد؛ هر چند بهتر رعايت ضرورت است.
9- موادّ مخدر
سؤال 493-با عنايت به نياز شديد جامعه اسلامى ايران نسبت به رفع ابهام حكم شرعى موادّ مخدّر، دانشگاه ما تصميم به بررسى موضوع فوق نموده است، لطفاً حكم شرع را در اين مورد بيان فرماييد.
جواب:بىشكّ استعمال موادّ مخدّر به هر مقدار و اندازه كه باشد، حرام است. خواه موادّ مخدّر قديمى باشد، يا آنچه در عصر ما به وجود آمده، يا بعداً به وجود مىآيد. و هر گونه كمك براى كشت، داشت، برداشتِ محصول، تهيّه،
توزيع، خريد، فروش، نگهدارى و مصرف آن نيز حرام است. و جوامع اسلامى بايد به شدّت با اين بلاى خانمانسوز مبارزه كنند، و در امر به معروف و نهى از منكر كوتاهى ننمايند.
سؤال 494-نظر مبارك را در مورد استعمال ترياك براى معتادين، يا كشيدن ترياك به عنوان تفريح، اعلام فرماييد. شركت در چنين مجالسى، و تهيّه و آماده نمودن وسائل براى چنان اعمالى چه حكمى دارد؟
جواب:كشيدن ترياك، خواه تفريحى باشد يا غير تفريحى، حرام است؛ مگر اين كه در حدّ ضرورت باشد. و افراد معتاد تا آنجا كه مىتوانند براى ترك آن كوشش كنند. هم چنين تهيّه ترياك، خريد، فروش، حمل و نقل آن جايز نيست.
سؤال 495-آيا حرام بودن استعمال موادّ مخدر در قرآن آمده است؟ و از آنجا كه اعتياد به آن، بلاى خانمانسوزى است كه دامن جوانهاى ما را گرفته، و حتّى در سنين بالا و برخى از مؤمنين آلوده به آن هستند. و سر و صداى مبارزه با موادّ مخدّر متأسّفانه نتيجه چندانى نداده، چرا به جز رساله شما، در رسالههاى علماى ديگر تحريم آن نيامده است؟
جواب:بسيارى ديگر از فقها نيز موادّ مخدّر را تحريم كردهاند، و دليل آن حكم عقل به قبح آن است. علاوه بر اين كه آيه شريفه«وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»نيز چنين اشخاصى را شامل مىشود. بعضى از روايات نيز اشاره به اين معنا دارد، كه استعمال اشياى مضر حرام است.
سؤال 496-با توجّه به عموميّت يافتن استفاده از موادّ مخدّر، و مفاسد مترتّب بر آن، نياز است كه احكام مربوط به اين موضوع به صورت واضح مشخّص شود، و در اختيار عموم قرار گيرد. مستدعى است در خصوص موارد زير نظر مبارك را مرقوم فرماييد.
1-حكم استفاده از انواع موادّ مخدّر، مانند: ترياك، هروئين، مرفين، حشيش، چرس، مارىجوانا، ال، اس، دى، و موادّى كه اثراتى به مانند اين مواد دارند، براى معتاد و غير معتاد چيست؟
2-حكم خريدوفروش موادّ مخدّر چيست؟ آيا شخص در صورت فروش يا خريد مواد، مالك پول دريافتى، يا مادّه خريدارى شده مىشود؟
3-حكم شركت در جلساتى كه در آن از موادّ مخدّر استفاده مىشود چيست؟ در مواردى كه احتمالِ خطرِ معتاد شدن وجود داشته باشد چه مىفرماييد؟
4-ارتباط جوانان با افراد معتاد، به ويژه در مواردى كه مىتواند زمينهاى براى اعتياد آنان باشد، چه حكمى دارد؟
5-حكم ازدواج با افراد معتاد چيست؟ آيا سختگيرى خانوادهها در خصوص شرط عدم اعتياد مرد براى ازدواج، مىتواند مجوّز شرعى داشته باشد؟
6-آيا بر افراد واجب است كه از باب امر به معروف و نهى از منكر، افراد معتاد را به ترك اعتياد وادار سازند؟
7-آيا بودن مجوّز پزشك، و به بهانه استفاده دارويى و با تشخيص شخصى، مىتوان از موادّ مخدّر استفاده كرد؟
8-حكم استفاده تفنّنى و سرگرمى از موادّ مخدّر، به خصوص ترياك چيست؟ به ويژه كه امروزه استفاده تفنّنى از اين مواد، بيشترين كمك به فروشندگان اين مواد است، و آنها را در گسترش آن يارى مىكند.
9-با نظر به اين كه شروع اعتياد اكثر افراد معتاد به موادّ مخدّر از سيگار بوده، و علّيّت مُقدِّمى آن براى اعتياد به اين مواد غير قابل انكار است، حكم استفاده از سيگار، به خصوص براى نوجوانان و جوانان چيست؟
جواب:بدون شك استفاده از ترياك و ساير موادّ مخدّر و خريدوفروش آن و شركت در جلساتى كه در آن از موادّ مخدر استفاده مىشود از گناهان كبيره است.
و بر آحاد مردم و جامعه مسلمان و حكومت اسلامى لازم است كه با استفاده از تمام وسائل جلوى اين كار را بگيرند. و هر گونه كمك به كشت و فروش و حمل و نقل و استفاده از آن نيز از محرّمات واضح است. حتّى استفاده تفنّنى براى سرگرمى از آن جايز نيست، و تبليغ آن براى افراد ديگر حرام است. استفاده خودسرانه از آن به عنوان دارو نيز جايز نمىباشد. حتّى كشيدن سيگار با توجّه به
اين كه مقدّمه اعتياد مىباشد، و حتّى با قطع از نظر از اين مطلب، به خاطر زيانهاى فراوانى كه دارد جايز نيست. خداوند همه مسلمين، مخصوصاً جوانان را، از شرّ اين بلاهاى خانمانسوز محفوظ بدارد.
10- استعمال دخانيات
سؤال 497-اخيراً در محافل مختلف سخن از اين است كه جنابعالى سيگار را تحريم كردهايد، مايل بوديم توضيح بيشترى در اين زمينه از حضرتعالى بشنويم.
جواب:اين جانب از چند سال پيش اين فتوا را به صورت مشروط ذكر كرده بودم، و در رساله توضيح المسائل موجود است كه: «اگر كشيدن سيگار (و ساير دخانيات) به شهادت اهل اطّلاع ضرر مهمّى داشته باشد حرام است.»
ولى اخيراً با شهادت و گواهى جمعى از پزشكان آگاه، و اساتيد متعهّد دانشگاه، و با توجّه به آمارهاى تكاندهندهاى كه از مرگ و مير ناشى از سيگار، و بيمارىهاى خطرناكى كه از آن نشأت مىگيرد به ما رسيده، ثابت و مسلّم شد كه خطرات مهمّ دود سيگار يك واقعيّت است، كه حتّى فرزندان افراد سيگارى و معاشران آنها از آن در امان نيستند! لذا فتواى تحريم به طور مطلق را داديم، و از خدا مىخواهم همه مسلمانان جهان، مخصوصاً جوانان عزيز را كه نخستين قربانيان اين بلاى خانمانسوز هستند، از شرّ آن حفظ كند، و با هوشيارى تمام مراقب خويش و اطرافيان و دوستان خود باشند. ان شاء اللَّه زنده بمانيم و ببينيم كه جامعه ما از لوث وجود اين دودآلوده پاك شده است.
در اينجا به مناسبت تقاضاى مكرّر فضلا اشاره كوتاهى به مدارك مسأله مىشود:
1-قرآن مجيد در آيه 195 سوره بقره مىفرمايد:«وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»طبق آمارهايى كه از سوى پزشكان متخصّص اعلام شده، مرگ و مير ناشى از دود سيگار در سال به پنج ميليون نفر مىرسد! و آمار بيمارىهاى خطرناك قلبى و تنفّسى و سرطان ناشى از دود سيگار نيز بسيار بالاست. بنابراين، كشيدن سيگار
مصداق إلقاء نفس در تهلكه است.
2-قاعده
«لا ضرر و لا ضرار فى الاسلام»
مستفاد از روايات متعدّد گرچه شأن ورودش اضرار به ديگران است، ولى مىدانيم شأن ورود مفهوم عام، قاعده را محدود نمىكند، و إضرار به نفس را نيز شامل مىشود.
3-در حديث معروف فقه الرضا عليه السلام آمده است:
«كُلُّ امْرٍ يَكُون فيهِ الْفَسادُ مِمَّا قَدْ نَهَى عَنْهُ فَحَرامٌ ضارٌّ لِلْجِسْمِ وَ فَسادٌ لِلنَّفْسِ»
و در روايت تحف العقول نيز شبيه آن ديده مىشود.
طبق اين روايات هر چيزى كه ضرر مهمّى براى بدن داشته باشد حرام است.
(البتّه ضررهاى جزئى كه در همه چيز هست و قابل اجتناب نيست، از آن خارج و منظور ضررهاى كلّى است).
4-بعضى عادت به خوردن گِل دارند، كه در روايات اسلامى به نوعى وسواس تعبير شده، و از آن شديداً نهى شده است. به خاطر اين كه براى انسان ضرر دارد، در روايتى آمده است:
«انَّ الطِينَ يُورِثُ السُّقْمَ فى الْجَسَدِ وَ يُهَيِّجُ الدَّاءَ
(خوردن گل سبب بيمارى و تهييج درد است) لذا مرحوم شهيد در كتاب مسالك نخستين دليل تحريم آن را بما فيه من الاضرار الظاهر للبدن شمرده است، اينها نشان مىدهد كه حرمت اشياى مضرّه از مسلّمات بوده است. حتّى روزه واجب اگر ضرر داشته باشد بايد ترك شود، و غسل و وضوى واجب در صورت ضرر تبديل به تيمّم مىشود.
5-از همه اينها گذشته طبق قاعده مسلّم اصولى «كلما حكم به العقل حكم به الشرع» (هر چيزى كه عقل قطعى به آن حكم كند، شرع هم به آن حكم خواهد كرد) مسأله حرمت سيگار و انواع دخانيّات در عصر و زمان ما، كه زيانهاى مهم آن بر همه دانشمندان ثابت شده، جاى ترديد باقى نمىگذارد. فتواى همه مراجع به حرمت مواد مخدّر نيز از همين جا سرچشمه مىگيرد.[1]
[1]. نظرات آگاهان درباره زيانهاى دخانيات
از آنجا كه فقيه حكم را تعيين مىكند و اهل خبره موضوع را، در اينجا رشته سخن را به جمعيّت مبارزه با دخانيات كه متشكل از گروهى از پزشكان مجرّب، اساتيد محترم دانشگاه و خبرگان ديگر است مىسپاريم:
* سيگار عامل اصلى و يا كمكى در پيدايش بيش از 50 نوع بيمارى و 20 نوع سرطان در بدن مىباشد.
* ساليانه 5 ميليون نفر به علّت بيمارىهاى ناشى از سيگار جان مىسپارند. (يعنى بيش از تلفات جنگ جهانى اوّل! چون در طول چهار سال 10 ميليون نفر در آن جنگ كشته شدند، ولى تلفات سيگار در دنيا در چهار سال به 20 ميليون نفر مىرسد!)
* در سال 2020 ميلادى، 10 ميليون نفر در سال به علّت بيمارىهاى ناشى از سيگار فوت مىشوند. با اين تفاوت كه 7 ميليون آن در كشورهاى در حال پيشرفت، و 3 ميليون آن در كشورهاى پيشرفتهاند!
* به علّت سودآورى صنعت دخانيات براى كمپانىهاى چند ملّيتى، به ويژه شركتهاى آمريكايى، و با توجّه به محدوديّتهاى جدّى در عرضه و مصرف سيگار در كشورهاى غربى، به ويژه آمريكا، ميزان مصرف در اين كشورها روز به روز در حال كاهش است. و لذا با ترفندهاى مختلف به طور رسمى و غير رسمى (قاچاق) بازار مصرف به سوى كشورهاى فقير و در حال توسعه سوق داده شده است!
* در كشور ايران نزديك به 10 ميليون سيگارى روزانه بيش از سه ميليارد تومان! خرج سيگار مىكنند. (يعنى در هر سال بيش از يك هزار ميليارد تومان!)
* به طور متوسّط دولتها بيش از دو برابر مبلغ مصرف سيگار، صرف «هزينه بيمارىها و درمان عوارض ناشى از سيگار» مىنمايند. يعنى رقمى نزديك به 6 ميليارد تومان در ايران در هر روز. (و در سال بيش از دو هزار ميليارد تومان)
* ساليانه 54 ميليارد نخ سيگار در ايران مصرف مىشود، كه نزديك به 12 ميليارد نخ آن توليد داخل و بقيّه عمدتاً از طريق قاچاق وارد و توزيع مىشود. (يعنى بيش از 75 درصد پول سيگار به خارج مىرود)
* جوانان كشور و نوجوانان (گروههاى سنّى 10 تا 15 سال) هدف اصلى براى ترغيب به كشيدن و اعتياد به سيگار مىباشند.
* سيگار در نوجوانان دريچه ورود به اعتياد و ساير بزهكارىهاى اجتماعى است.
* افراد غير سيگارى، به ويژه كودكان و همسران افراد سيگارى، به همان اندازه در معرض مضرّات دود سيگار هستند. و اين افراد بىگناه به طور اجبارى سلامتى خويش را از دست مىدهند.
* كمپانىهاى آمريكايى ساليانه بالغ بر 000/ 000/ 000/ 6000 نخ سيگار توليد مىكنند كه نزديك به 3 درصد آن در آمريكا مصرف مىشود، و مابقى آن (97 درصد) به خورد مردم ساير كشورها، به ويژه كشورهاى فقير و در حال توسعه، داده مىشود. و از اين رهگذر بيش از 300 ميليارد دلار سود عايد شركتهاى آمريكايى مىگردد، كه معادل 20 سال فروش نفت ايران است!
11- تراشيدن ريش
سؤال 498-فردى يك بار ريشش را از ته مىتراشد، و نعوذ باللَّه گناه مىكند؛ لكن پس از اين نمىگذارد ريشش بلند شود، و به حدّ «صدق ريش» برسد. يعنى هر مقدار كه مىرويد، آن را مىتراشد. لذا هيچگاه ريشش به حدّ صدق ريش نمىرسد. آيا بر كار چنين شخصى ريشتراشى صدق مىكند؟
جواب:اين كار در نظر عرف ريشتراشى محسوب مىشود.
12- حيوانات حرام گوشت
سؤال 499-همانطور كه مطّلعيم طبق نظر حضرات مراجع تقليد، حفظهم اللَّه گوشت آبزيان و حيوانات دريايى كه داراى فلس هستند حلال، و آنها كه فلس ندارند حرام است. آيا مطلق استفاده از آبزيان فاقد فلس حرام است، يا براى استفادههاى غير خوراكى، يا در معرض استفاده غير مسلمان قرار دادن اشكالى ندارد؟ هر چند به فروختن، يا معاوضه با چيزى، يا به عنوان حق الاختصاص به غير، در برابر وجه نقد يا جنسى باشد. نظر حضرتعالى در اين مسأله چيست؟
جواب:هرگاه چنان آبزيانى را به كسانى بفروشند كه خوردن آن را حلال مىدانند، يا براى مصارف غير خوراكى بفروشند، اشكالى ندارد.
سؤال 500-خريدوفروش ماهيهاى حرام گوشت چه حكمى دارد؟
جواب:هرگاه منافع حلالى، مانند تهيّه غذا براى مرغداريها و مانند آن، داشته باشد جايز است. همچنين فروختن آنها به غير مسلمانان، كه خوردن آن را جايز مىدانند اشكالى ندارد.
سؤال 501-خريدوفروش بالهاى ماهيهاى حرام گوشت، در صورتى كه منافع مباحى داشته باشد، چه حكمى دارد؟
جواب:اشكالى ندارد.
13- احضار ارواح
سؤال 502-نظر حضرتعالى در مورد احضار ارواح چيست؟ آيا عقلًا اين كار امكانپذير است؟ و چنانچه ممكن باشد، آيا از ديدگاه شرع مجاز است؟
جواب:اين كار عقلًا امكانپذير است، ولى شرعاً جايز نيست، و مفاسد زيادى به بار مىآورد.[1]
[1]شرح اين مطلب را در كتاب «ارتباط با ارواح» نوشتهايم.
عزادارى
سؤال 503-آيا ذاكر اهل بيت مىتواند براى ذكر فضائل و مصائب اهل بيت عليهم السلام اجرت طى كند؟
جواب:تعيين اجرت شرعاً اشكالى ندارد؛ ولى اين كار در شأن ذاكران اهل بيت، كه بايد مظهر تقوا و پارسايى باشند، نيست.
سؤال 504-حركت زنان با وضع نامناسب به دنبال هيأتهاى عزادارى، كه موجب بروز گناهان و آلودگىهايى مىشود، چه صورتى دارد؟ براى عزادارى بانوان چه روشى را توصيه مىفرماييد.
جواب:عزادارى خامس آل عبا عليه السلام و ساير معصومين عليهم السلام از افضل قربات است؛ ولى مردان و زنان بايد طورى رفتار كنند كه آميخته با خلاف شرع نشود.
سؤال 505-در مناطق ما، در فصل تابستان، مردم گاه ده روز و گاه 5 روز مراسم عزادارى، براى سيد الشهدا عليه السلام برگزار مىكنند. آنها معتقدند: «هنگامى كه حادثه كربلا رخ داد تابستان بود، بدين جهت ما هر سال علاوه بر محرّم الحرام، در اين ايّام نيز مراسم عزادارى برگزار مىكنيم.» آيا مىتوان اين گونه مراسم را به عنوان ورود برگزار كرد، يا بايد به عنوان رجا انجام شود؟
جواب:اين مراسم را مىتوان به عنوان عزادارىِ مطلق، كه در هر زمان و هر مكان مطلوبيّت دارد، انجام داد.
سؤال 506-لطفاً در مورد جلسات عزادارى به سؤالات زير پاسخ دهيد:
1-سرودن و خواندن شعرهايى كه در آن از الفاظى نامناسب (مثل سگ و الاغ و رقّاص و مانند آن) استفاده شده، و الفاظ مذكور را به ساحت مقدّس ائمّه اطهار عليهم السلام و خودشان نسبت مىدهند چه حكمى دارد؟
2-آيا تقليد صداى سگ، يا الاغ، يا كبوتر در موقع سينه زدن، جهت اظهار عجز در مقابل ائمّه عليهم السلام جايز است؟
3-سينه زدن و زنجير زدن بر سينه و شانه به صورت نشسته، يا در حال ايستاده به طورى كه بدن لخت باشد، و سينه انسان بسيار سرخ شود، يا خون بيايد، و