سؤال 808-دخترم بر اساس عواطف لطيف دوره نوجوانى نذرهايى بر خلاف عرف كرده است؛ مثلًا نذر كرده كه اگر نمازش حتّى به طور غير عمد قضا شود، همان روز بدون خوردن سحرى روزه بگيرد، و در روز چند ركعت نماز مستحبّى بخواند. قرآن را چندين بار ببوسد، و چند آيه از آن را حتماً بخواند. براى صلوات فرستادن حتماً با حجاب كامل باشد. علاوه بر اين، وقتى شك مىكند كه آيا براى فلان امر نذر كرده يا نه؟ براى اين كه در انجام نذرها كوتاهى نكرده باشد، حتّى نذرهاى مشكوك را هم بجا مىآورد. و اين نذرها به گونهاى افراطى دنبال مىشود كه مُخلّ به زندگى عادى وى شده، و گاه مورد تمسخر و ريشخند برخى از اطرافيان نيز قرار مىگيرد، كه براى ادامه زندگى اجتماعىاش مخاطرهآميز است. از طرفى عدم انجام اين نذرها تأثير منفى بر روحيهاش مىگذارد، و او را دچار نگرانى عواقب اخروى آن مىكند. با توجّه به توضيحات بالا لطفاً بفرماييد: ايشان تا چه حد ملزم به رعايت اين گونه نذرهاست؟
جواب:نذرهاى مذكور تا آنجا كه مخلّ به زندگى، و موجب عسر و حرج، و باعث تمسخر نگردد معتبر مىباشد، در غير اين صورت معتبر نيست؛ ولى نذرهايى مانند نذر روزه بدون خوردن سحرى، اشكال دارد. همچنين در موارد شك هيچ مسئوليّتى براى عمل به نذر ندارد. البتّه تمام اين احكام در جايى است كه صيغه نذر به صورت صحيح خوانده شده باشد، و مايه آزار پدر نباشد؛ در غير اين صورت عمل به نذر لازم نيست.
سؤال 809-لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
الف)اگر فردى قادر به انجام نذر خود نباشد، آيا مرتكب معصيت شده است؟
ب)عدول از نذر بدون دليل چگونه است؟
ج)آيا تأخير در آن جائز است؟
جواب:در صورتى كه نذر مطلق باشد، تأخير در آن جايز است. و اگر بدون عذر مخالفت شود، كفّاره دارد. و كفّاره آن مانند كفاره ماه رمضان است.
سؤال 810-اگر شخصى در شرايط مختلف زندگى، چه قبل از تكليف و چه پس از
آن، نذرهاى متفاوتى نموده، و اكنون تعداد و موضوع آن نذرها را فراموش كرده باشد، وظيفهاش چيست؟
جواب:عمل به آنچه قبل از بلوغ نذر كرده لازم نيست. همچنين اگر صيغه نذر را، هر چند به زبان فارسى، به زبان نياورده بلكه در دل نذر كرده باشد، عمل به آن واجب نيست. ولى آنچه را بعد از بلوغ نذر كرده، و صيغه آن را نيز خوانده بايد به آن عمل كند. و در صورت شك، آن مقدار كه يقينى است بجا مىآورد. و در صورتى كه مورد نذر مشكوك باشد و نتواند احتياط كند، قرعه مىزند و طبق آن عمل مىنمايد.
سؤال 811-بيش از يك سال است كه نذر كردهام در صورت قضاى حاجتم، يك رأس گوسفند، يا معادل مبلغ آن، جهت مراسم عاشورا بدهم، و هنوز حاجتم كاملًا به اجابت نرسيده است. لطفاً در اين مورد به سؤالات زير پاسخ فرماييد:
1-دقيقاً يادم نيست كه هنگام نذر، مشخّص كرده باشم كه مبلغ نذر را به حسينيّه خاصّى بدهم. آيا مىتوانم مبلغ يا قيمت يك رأس گوسفند را بين 2 يا 3 حسينيّه تقسيم كنم؟
جواب:در صورتى كه موقع نذر حسينيّه خاصى در نظر شما نبوده، مىتوانيد بين چند حسينيّه تقسيم نماييد.
2-هنگام نذر مشخّص نكردهام كه گوسفند در چه حدّى از نظر سنّ و وزن باشد، آيا مىتوانم حدّ متوسّط را در نظر بگيرم؟
جواب:مانعى ندارد.
3-آيا مادام كه حاجتم برآورده نشده، مىتوانم مقدار و نوع و محلّ اداى نظر را تغيير دهم؟
جواب:اگر صيغه نذر خواندهايد جايز نيست.
4-آيا قبل از اجابت نذر، مىتوانم آن را ادا كنم؟
جواب:واجب نيست.
سؤال 812-در صورتى كه بخواهم قيمت يك رأس گوسفند را يك جا به يك
حسينيّه بدهم، آيا بايد به آنها بگويم كه حتماً با اين پول گوسفند بخرند، و گوشت آن را جهت مراسم اطعام عزاداران حسينى مصرف كنند؟
جواب:آرى لازم است اين مطلب را يادآورى كنيد.
فصل سى و ششم: احكام وقف
سؤال 813-موقوفهاى براى افطارىِ ماه مبارك رمضان وقف شده است. با توجّه به اين كه در اين ايّام پختوپز مشكل، و در آمد موقوفه جوابگوى افطارى نيست، آيا مىتوان برنج و گوشت را به صورت خام بين اشخاص ضعيف و مستحقّ تقسيم كرد؟
جواب:در صورتى كه پختوپز ممكن باشد، مقدّم است. اگر ممكن نبود، به صورت خام مانعى ندارد.
سؤال 814-اگر شخصى زمين موقوفهاى را از متولّى اجاره نمايد، سپس چاه آبى در آن زمين حفر نمايد. آيا مستأجر مىتواند از آب زمين موقوفه به صورت مجانى استفاده نمايد، يا بايد براى آب هم اجاره بپردازد؟
جواب:چنانچه اجاره فقط براى زراعت بوده، حفر چاه و برداشت آب احتياج به اجاره ديگرى دارد. مگر اين كه در عرف محلّ اجاره زمين، همراه با اجاره حفر چاه و برداشت آب باشد.
سؤال 815-با توجّه به توضيحات ارائه شده، لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
1-موضوع، وقف اولاد ذكور بَطْناً بَعْدَ بَطْنٍ وَ نَسْلًا بَعْدَ نَسْلٍ است.
2-موقوف عليهم در بطن فعلى، ده نفر مىباشند.
3-متولّى موقوفه «اسنّ و ارشد» اولاد ذكور است.
4-مورد وقف عبارتست از: 36 ساعت آب و 24 قطعه زمين.
5-آنچه مورد سؤال است فقط زمينهاست؛ نه آب، آن هم زمينهايى كه داخل محدوده مسكونى فعلى واقع شده، و قابليّت كشت و زرع ندارد، و يا كشت و زرع آن با حَرَج همراه است، و يا باعث نارضايتى ساكنين اطراف مىشود.
6-در متن وقفنامه تصريح شده كه: «متولّى آنچه لازمه سعى و ضبط و نسق املاك مزبور بوده، به عمل آورد.»
7-از طرف ديگر تأكيد شده كه اعيان موقوفه مزبور را نخرند و نفروشند و موادّ رهن و وثيقه دين نسازند.
حال سؤالاتى به شرح زير مطرح است:
الف)در چنين مواردى كه موقوف عليهم متعدّد بوده، و مقلّد چند مرجع مىباشند، تكليف متولّى در اجراى احكام اختلافى وقف چيست؟
جواب:متولّى بايد طبق فتواى مرجع تقليدش عمل كند.
ب)اگر در بين موقوف عليهم فرد جامع دو وصف «اسنّ و ارشد» وجود نداشته باشد، آيا متولّى فرد اسنّ است، يا فرد ارشد، يا هر دو با هم؟
جواب:احتياط اين است كه با نظر هر دو، كارها انجام شود.
ج)صفات اصلى براى صدق «ارشد بودن» به ترتيب اولويّت چيست؟ آيا مفهوم «رشد» نسبت به موارد و موضوعات مختلف، داراى قيود اضافه ترى مىباشد؟ مثلًا در مورد سؤال، آيا خبره بودن در امر كشت و زرع را مىتوان در مفهوم رشد دخالت داد؟
جواب:ارشد در اين گونه موارد، آگاهتر در مديريّت امور اقتصادى و اداره امر موقوفه است.
د)آيا مىتوان گفت كه واقف، مورد مصرف زمينهاى مذكور را منحصر در «كشت و زرع» كرده است؟ آيا از عبارت «آنچه لازمه سعى و ضبط و نسق املاك مزبور بوده» استفاده نمىشود كه غير از كشت و زرع، ساير مصارف صحيح شرعى و عرفى، مخصوصاً اگر درآمد بيشترى داشته باشد، و اصل زمينها، يا عوض آنها باقى بماند، اشكال ندارد؟
جواب:مادام كه زراعت در آن ملك مقرون به صرفه است تقدّم دارد. و اگر از اين نظر مسلوب المنفعه يا منافعش بسيار كم شود، مىتوان آن را براى امور ديگر مانند خانهسازى و مانند آن اجاره داد.
سؤال 816-صيغه وقف خانهاى مشروط به اين كه واقف عند الاحتياج، حق استرداد عين را داشته باشد، جارى گرديد. واقف پيش از وقف، مدّت سى سال خانه را اجاره داده، و براى خود خيار فسخ قرار داده است، و بايد در پايان سى سال، آن را تحويل موقوف عليه دهد. در حال حاضر 12 سال به پايان سى سال اجاره باقى مانده، و از طرفى، خانه در طرح توسعه اطراف حرم حضرت معصومه سلام اللّه عليها قرار گرفته، و در آستانه تخريب مىباشد. لطفاً بفرماييد:
1-آيا با پولى كه شهردارى بابت تخريب عين موقوفه پرداخت مىكند، بايد خانه ديگرى تهيّه و بعد از پايان سى سال، در اختيار موقوف عليه قرار داد؟
2-آيا اجاره مدّت باقى مانده به وارث مىرسد؟
جواب:وقف مزبور اشكال دارد، و آن مال مانند ساير اموال آن ميّت، در ميان ورثه تقسيم مىشود. و مال الإجاره باقيمانده مدّت نيز تعلّق به ورثه دارد.
سؤال 817-شخصى خانهاش را وقف مسجد نموده، مشروط بر اين كه خودش تا آخر عمر در آن ساكن باشد، و اگر فرزندى از او به وجود آمد، او هم در همين خانه ساكن باشد. و معلوم نيست چه زمانى اين خانه به تصرّف مسجد در خواهد آمد.
با توجّه به اين مطلب بفرماييد:
1-آيا اين وقف صحيح است؟
جواب:آرى اين وقف صحيح است، و بايد مطابق آن عمل كرد.
2-آيا مىتوان از اموال آن مسجد خرج اين خانه كرد؟
جواب:هنگامى كه خانه در اختيار مسجد قرار گرفت، مىتوان از درآمد مسجد خرج آن كرد.
3-آيا بعد از فوت واقف اين خانه متعلّق به مسجد خواهد بود، يا مربوط به ورثه مىباشد؟
جواب:بعد از فوت واقف و فرزندش، خانه براى هميشه متعلّق به مسجد مىشود.
سؤال 818-گرفتن قرآنهاى ممهور به مهر وقف از مسئولين عربستان سعودى چگونه است؟
جواب:هرگاه خودشان آگاهانه به افراد اهدا كنند، مانعى ندارد.
سؤال 819-تكليف كسانى كه مقدارى از پرده كعبه را به عنوان تبرّك كندهاند، چيست؟
جواب:كار خلافى كردهاند؛ ولى فعلًا تكليف خاصّى ندارند.
سؤال 820-وجوهى جهت خريد وسائل صوتى و مانند آن، براى مسجد جمعآورى شده است. بعد از خريد وسايل مذكور، عدّهاى مىگويند: «قصد ما اين بوده كه اين وسايل منحصر به مسجد نباشد، بلكه از آن وسايل در اعياد مذهبى و عزادارى در خارج مسجد نيز استفاده كنند.» و عدّهاى مىگويند: «ما پول را فقط جهت خريد وسائل صوتى به عنوان وقف براى مسجد دادهايم.» حال كدام جهت مقدّم است؟
جواب:با توجّه به اين كه گروهى نظرشان وقف خاصّ بوده، بايد طبق وقف خاصّ با آن رفتار كرد.
سؤال 821-شخصى باغى را وقف نموده، تا با درآمد آن هم جلسه روضهخوانى برگزار شود، و هم به نام أبا عبد اللَّه عليه السلام اطعام گردد. لكن درآمد باغ به اندازه هر دو مورد نيست. چگونه بايد عمل كرد؟
جواب:اگر ممكن است، مجلس كوچكتر و اطعام محدودترى انجام دهند تا هر دو حاصل شود. و اگر ممكن نيست، به آن چيزى عمل كنند كه اوّل ذكر شده است.
سؤال 822-شركت سهامى خاصّى طبق ضوابط كشور تشكيل، و پس از مدّتى سهام آن شركت- كه تعدادى از آن متعلّق به يك مؤسّسه عمومى بوده- بدون داشتن اموال متعلّق سهام، توسط كليّه سهامداران مربوطه، و طبق اساسنامه و موازين قانونى مربوطه «وقف عام» شده، و عين موقوفه (سهام مزبور) به تصرّف وقف (قبض متولّى) داده شده است. پس از فعّاليّتهاى مشروع اقتصادى، اينك شركت موقوفه داراى اموالى اعمّ از منقول و غير منقول مىباشد. با توجّه به اين كه عدّهاى معتقدند وقف سهام باطل بوده، و اصولًا وقف محقّق نشده، و كليّه اموال به دست آمده بايد به سهامداران سابق بازگردد، لطفاً نظر شرعى خويش را راجع به صحّت يا
بطلان وقف سهام اعلام فرماييد.
جواب:در صورتى كه شركتى داراى سهامى باشد، و اين سهام به صورت اموالى مانند كارخانه، ساختمان و امثال آن بوده باشد، وقف آن سهام مانعى ندارد.
و بعد از حصول وقف، بازگرداندن آن ميسّر نيست؛ حتّى وقف سهم مشاع در اموال هم مانعى ندارد.
سؤال 823-فقهاى بزرگوار در تعريف وقف فرمودهاند: «حِفْظُ الْعَيْنِ وَ تَسْبيلُ الْمَنْفَعَةِ» با توجّه به اين كه امروزه در اثر تحوّلات اساسى در اقتصاد كشور، پول رايج مملكت داراى جايگاه خاصّ خود مىباشد، و چه بسا بسيارى از اشخاص مايلند بخشى از دارايى خود را براى منظور خيرى وقف كنند، خواهشمند است راجع به سؤالات ذيل اعلام نظر فرماييد:
آيا وقف وجه نقد، كه در حساب سپرده بانك قرار گيرد، و منافع آن در چارچوب بانكدارى اسلامى صرف اجراى نظر واقف شود جايز است؟
جواب:با توجّه به اشكالى كه فقها در وقف وجه نقد دارند، احتياط آن است كه در اين گونه موارد از وصيّت استفاده شود. يعنى شخص در حال حياتش مبلغى را به بانك يا صندوق قرض الحسنه بسپارد، و وصيّت كند بعد از وفات آن را به همين صورت به جريان اندازند. (منوط به اين كه بيش از ثلث اموال نباشد، يا اگر بيش از ثلث اموال اوست، اجازه ورثه را در حال حيات بگيرد.)
سؤال 824-شخصى باغى را وقف كرده، و اكنون درختان آن به عللى خشكيده است. آيا زمين آن باغ جزء وقف حساب مىشود؟ آيا واجب است به جاى درختان خشكيده، درخت جديد كاشته شود؟
جواب:در صورتى كه باغ را وقف كرده زمين آن هم وقف است، و بايد از آن زمين به صورت باغ، يا مسكن استفاده شود، و در آمد سالانه آن در مورد وقف مصرف گردد.
سؤال 825-آيا وقف لقطه جايز است؟
جواب:در صورتى كه يابنده آن طبق شرايط شرعى آن را تملّك كند، هرگونه