است. با توجّه به مراتب فوق، و اين كه اگر حادثه تصادف هم رخ نمىداد فوت حاصل مىشد، آيا رانندهاى كه باعث بروز حادثه شده تنها مسئول 20% ديه است، يا ضامن كلّ ديه يك مرد مسلمان مىباشد؟
جواب:در صورتى كه ثابت شود تصادف مزبور تنها 20% تأثير داشته، راننده فقط 20% ديه را ضامن است.
سؤال 1161-موتور سوارى در حال حركت به سمت چپ منحرف مىشود. اتومبيلى كه در سمت مخالف جاده در حال حركت بوده با موتور سوار برخورد نموده، و او را در مسير قبلىاش قرار مىدهد. در اين حال اتومبيل ديگرى با موتور سوار برخورد كرده، و باعث خسارت جانى و مالى به او گردد. حال اگر هم ماشين اوّل، و هم ماشين دوّم، هر دو سرعت غير مجاز داشته باشند، خسارت بر عهده كيست؟ اگر تنها اتومبيل اوّل، يا تنها اتومبيل دوّم، داراى سرعت غير مجاز بوده، پرداخت خسارت بر عهده كيست؟
جواب:در صورتى كه اتومبيل اوّل خسارتى به او وارد نكرده، و تنها او را به مسير اصلى بازگردانده، مقصّر محسوب نمىشود، و ضامن راننده اتومبيل دوّم است؛ مشروط بر اينكه موتور سوار در مسير خودش حركت كرده باشد.
سؤال 1162-شخصى براى حفاظت از مزرعهاش در قبال حيوانات وحشى، دور تا دور آن را سيم خاردار مىكشد، و از برقكارى مىخواهد كه سيمى را از شبكه برق سراسرى به سيم خاردار مزبور وصل كند، كه با كليدى سيم مزبور متّصل به برق شود. عصر يكى از روزها برادر صاحب مزرعه پس از انجام كار در مزرعه، و به دستور صاحب مزرعه، كليد را مىزند و سيم خاردار برقدار مىشود. شب همان روز در مزرعهاى پايينتر كشاورزى مشغول آبيارى بوده كه ناگهان متوجّه قطع جريان آب مىشود. او براى پيدا كردن علّت قطع آب به طرف سرچشمه به راه مىافتد، و چون مىبايست از مزرعه شخص اوّل بگذرد، پايش به سيم خاردار برخورد مىكند، و در اثر برق گرفتگى مىميرد. صاحب مزرعه در دادگاه اعلام مىدارد كه من به صاحبان مزارع اطراف، و از جمله كشاورز مزبور، هشدار داده بودم كه شب هنگام سيم خاردار
دور مزرعه برقدار است. از طرف ديگر شبكه برق منطقهاى اعلان مىكند كه برق برقكشى مزرعه خلاف قانون، و بدون اجازه ما بوده است. لطفاً بفرماييد چه كسى ضامن خون كشاورز متوفّى است؟
جواب:در صورتى كه اتّصال سيم خاردار مزرعه به برق بر خلاف قانون و عرف محل، و در مسير عبور و مرور همسايگان بوده، صاحب مزرعه ضامن است.
سؤال 1163-نارنجكى كه معلوم نيست از كجا و توسّط چه كسى آورده شده، در دست يكى از بچّهها منفجر گرديده، و بر اثر انفجار آن دو پسربچّه كشته مىشوند.
حال با توجّه به اين كه هر كدام از اولياى دم، از طرف مقابل شاكى بوده، و مدّعى است كه فرزند او نارنجك را آورده، تكليف چيست؟ آيا عاقله، با توجّه به صغير بودن مقتولين مسئوليّتى دارد؟ بر فرض اين كه هيچ كس متّهم نباشد، تكليف ديه چه مىشود؟
جواب:اين مسأله چند صورت دارد: نخست اين كه يقين داشته باشيم يكى از آن دو بچّه عامل قتل بوده، ولى شناخته نشود. در اينجا ديه يك انسان تقسيم بر عاقله طرفين مىشود، و از عاقله يكى گرفته به ولىّ دم دوّمى داده مىشود و بالعكس. ديگر اين كه احتمال داده شود اين حادثه اتّفاقى رخ داده، و هيچ يك عامل آن نبودهاند. در اين صورت ديهاى ندارد. سوّم اين كه يقين داشته باشيم شخص ثالثى عامل اين كار بوده، و آن شخص مجهول باشد. در اين صورت ديه در بيت المال است.
سؤال 1164-كارگر روز مزدى جهت تعمير ديوار قديمى و گلى، مشغول كندن ديوار مىشود. ناگهان ديوار فرو ريخته و كارگر در زير آن فوت مىكند. ورّاث وى مدّعى هستند چون در حين كار چنين حادثهاى رخ داده، صاحب كار بايد ديه را پرداخت نمايد. از طرفى بنّا مىگويد: من به آن مرحوم گفتم: «فعلًا به ديوار دست نزن، تا من از بيرون برگردم.» ولى كارگر در جواب گفته: «به هنگام احداث اين ديوار من كار كردهام، مىدانم ديوار محكمى است، و حادثهاى رخ نمىدهد.» من رفتم بيرون، وقتى آمدم، ديدم ديوار ريخته، و نامبرده فوت كرده است. آيا ديه بر عهده صاحب كار است؟
جواب:صاحب كار ضامن نيست؛ مگر اين كه قانون كار چنين چيزى ايجاب كند و آنها بر اساس قانون كار اقدام كرده باشند.
سؤال 1165-فردى بچّهاش را براى ختنه به بيمارستان برده است. دكتر مربوطه، اضافه بر عمل ختنه، يك غدّه چربى را بدون اذن پدر عمل كرده است. پزشكى قانونى اعلام نموده: «عمل مذكور لازم بوده، و در آينده هم براى بچّه مشكلى ايجاد نخواهد شد.» ولى پدر بچّه مىگويد: «دكتر بدون اذن من اقدام به عمل كرده، و من شاكى هستم.» آيا دكتر ضامن است؟
جواب:هرگاه كار او موجب نقصى براى آن بچّه نشده، ضامن نيست؛ ولى بدون اجازه نبايد چنين كارى كند.
سؤال 1166-شخصى در سال 1363 بر اثر تصادف با تاكسى به قتل رسيده، ولى معلوم نيست با كدام ماشين و راننده تصادف كرده است. دادسراىِ زمان وقوع جرم، پس از بىنتيجه بودن تحقيقات به لحاظ اين كه متّهم نامعلوم و مشخّصات وى اعلام نشده، قرار منع پيگرد صادر نموده است. حال آيا موضوع قابل بررسى و پىگيرى مىباشد، و لازم است جهت احقاق حقّ، همه رانندگان تاكسى، يا غير تاكسى شهر را احضار، و در صورت لزوم جلب، و از آنها بازجويى كرد، و در صورت انكار، موضوع با مراسم قسم حلّ و فصل شود؟ آيا لازم است، در صورت تبرئه افراد مظنون، ديه مقتول از بيت المال پرداخت شود؟ اگر احتمال برود كه توسّط راننده رهگذر و غير بومى به قتل رسيده، تكليف چيست؟
جواب:ولىّ دم مىتواند تقاضاى تحقيق از افراد مظنون كند؛ ولى تعقيب افراد عادّى و غير مظنون وجهى ندارد. و اگر چيزى ثابت نشد، ديه را از بيت المال مىپردازند.
سؤال 1167-بنّائى خانهاى ساخته، كه متأسّفانه ناگهان منهدم شده و چند نفر زير آوار مردهاند. كارشناسان رسمى و ماهر تشخيص دادهاند كه خراب شدن خانه به علّت نبود آگاهى در كار بنّايى، و خيانت در مصالح ساختمانى، رُخ داده است. آيا اين مسأله، قتل عمد محسوب مىشود، يا غير عمد است؟
جواب:اگر ثابت شود كه ويرانى عمارت و كشته شدن بعضى از افراد به خاطر سهل انگارى و ندانم كارى آن بنّا بوده، آن شخص قاتل غير عمد محسوب مىشود و ديه دارد.
سؤال 1168-سه نفر در حين درگيرى به سوى يكديگر تيراندازى نموده، ولى فرد ديگرى بر اثر اصابت دو گلوله كشته مىشود. بر اساس اعلام پزشك قانونى، علّت تامّه مرگ دو گلوله وارده در ناحيه شكم و باسن مقتول مىباشد. لطفاً بفرماييد:
الف)نوع قتل واقع شده چيست؟
ب)آيا ثبوت يا عدم ثبوت ادّعاى متّهمين، مبنى بر تيراندازى به صورت بىهدف و زمينى، در نوع قتل تأثير دارد؟
ج)آيا قتل به هر سه نفر منتسب است، يا به دو نفر؟
د)در صورت انتساب قتل به دو نفر، در فرض عدم امكان تعيين آن دو، حكم مسأله چيست؟
جواب الف تا د:حكم مسأله در هر حال پرداخت ديه شخص مقتول به اولياى دم است، و ديه ميان هر سه نفر به طور مساوى تقسيم مىشود.
سؤال 1169-فردى از شخصى شكايت نموده، و حكم جلب او صادر شده است.
مأمور كلانترى براى جلب متّهم، با ماشين شاكى نزد وى مىرود. متّهم از رفتن به پاسگاه امتناع نموده، و پس از حركت ماشين، سنگى كه حدود دو كيلو و پانصد گرم وزن داشته، به طرف ماشين پرت مىكند. متأسّفانه سنگ به سر شاكى اصابت كرده، و نامبرده بر اثر همين ضربه فوت مىنمايد. اولياى مقتول مدّعى هستند كه ضارب با اين عمل قصد قتل مقتول را داشته، و ضارب مدّعى است كه قصد داشته سنگ را به سگى كه در آن حوالى بوده پرتاب كند، و اتّفاقاً به ماشين خورده است. از قراين خارجى، و امارات ظنيّه، و شهود واقعه، استفاده مىشود كه پرتابكننده سنگ قطعاً قصد ضربه زدن به ماشين آنها را داشته، هر چند قصد جنايت بر مجنى عليه قطعى نمىباشد، لكن مقرون به لوث مىباشد. از طرفى احتمال قصد پرتاب سنگ به سگ، كه مورد ادّعاى قاتل مىباشد، غير عقلايى به نظر مىرسد. با توجّه به شرح
واقعه، آيا عمل جانى قتل عمد محسوب مىشود؟
جواب:در فرض سؤال، كه نه قصد قتل عمد محرز است، و نه اغلبيّت سبب، جانى بايد ديه بپردازد.
ضمان جريره
سؤال 1170-با توجّه به آنچه كه در تبصره مادّه 307 قانون مجازات اسلامى آمده، «كسى كه با عقد ضمان جريره، ديه جنايت ديگرى را به عهده گرفته، نيز عاقله محسوب مىشود.» آيا ضمان جريره مطلقاً عاقله محسوب مىشود، يا در رديف عاقله است؟
جواب:ضامن جريره در صورتى بايد ديه را بپردازد كه هيچ وارثى نداشته باشد. بنابراين بعد از عاقله است؛ نه در رديف عاقله.
سؤال 1171-ضامن جريره در كدام يك از طبقات ارث قرار مىگيرد؟
جواب:ضامن جريره در رديف متأخّر از طبقات سهگانه ارث است.
سؤال 1172-با توجّه به نظر برخى از حقوقدانان در مورد شخصى بودن جرايم و جنايتها، و با عنايت به وضع كنونى جوامع، يعنى عدم تمايل اقارب نسبى به پرداخت ديه خطاى محض، بحث عاقله و ضمان جريره سالبه به انتفاء موضوع است.
آيا صورتهاى ديگرى از ضمان جريره، با توجّه به نيازهاى كنونى جامعه قابل تصوّر است؟
جواب:بيمه حوادث بىشباهت به نوعى ضمان جريره نيست؛ بنابراين نمىتوان گفت كه در دنياى امروز ضمان جريره وجود ندارد؛ ولى بيمهگر ارث نمىبرد. چون در مقابل ضمان جريره، عوضى مىگيرد.
سؤال 1173-طبق آنچه در متون فقهى آمده ضامن جريره در صورتى ارث مىبرد، كه مضمون وارث نسبى و آزادكننده نداشته باشد. با عنايت به مطلب فوق، اگر ضامن جريره ديه خطايى مضمون خود را پرداخت كند، و بعد از آن وارث نسبى لاحق شود، كدام يك ارث مىبرند؟
جواب:در چنين صورتى ضامن جريره مىتواند ديه را بازپس بگيرد؛ يعنى نه ارث مىبرد، و نه ديه را مىپردازد.
سؤال 1174-آيا شخص حقيقى مىتواند با اشخاص حقوقى، به عنوان مثال با يك شركت (مانند بيمه) اقدام به عقد ضمان جريره كند؟
جواب:ضمان جريره هم در مورد شخص حقيقى ممكن است، و هم شخص حقوقى؛ چنانچه در بالا روشن شد.
جانى يا مجنىّ عليه مردّد بين چند نفر معيّن است
سؤال 1175-دو يا چند نفر، شخصى را مورد ضرب و جرح قرار داده، و صدمات و جراحات متعدّدى، كه موجب ديه است بر او وارد كردهاند، براى قاضى به علم اجمالى محرز است كه صدمات و جراحات مذكور، توسّط دو يا چند نفر مشخّص ايجاد شده، ولى مصدوم نمىتواند معيّن كند كه هر يك از صدمات و جراحات را كدام يك از ضاربين وارد كرده است. ضاربين نيز منكر هر گونه ايراد صدمه و جراحت بر مصدوم هستند، تكليف پرداخت ديه چيست؟
جواب:هرگاه مسلّم باشد كه جانيان يكى از چند نفر معلوم و مشخّص هستند، و هيچ يك از آنها اقرار نكند، ديه بالسويّه بين آنها تقسيم مىشود.
سؤال 1176-در يك نزاع پنج نفره، يكى از شركت كنندگان نقص عضو پيدا كرده، ولى معلوم نيست كدام يك از اين پنج نفر نقص را وارد كرده است. امّا علم اجمالى وجود دارد كه خارج از اين پنج نفر نيست. آيا مجنىّ عليه مىتواند تقاضاى ديه كند؟
در صورتى كه جواب مثبت باشد، ديه را چه كسى مىپردازد؟
جواب:در فرض مسأله ديه بين آن چهار نفر به طور مساوى تقسيم مىشود.
سؤال 1177-با توجّه به سؤال قبل، اگر تمام پنج نفر نقص عضو پيدا كرده باشند نحوه پرداخت ديه چگونه است؟
جواب:در فرض مسأله ديه هر يك از مجروحين بين چهار نفر ديگر به طور مساوى تقسيم مىشود؛ مشروط بر اين كه مسلّم باشد خودش جراحتى بر خود وارد نكرده است.
سؤال 1178-در مواردى كه قاتل معيّن، امّا مقتول مردّد بين دو نفر باشد، پرداخت ديه به اولياى دم چگونه خواهد بود؟
جواب:در صورتى كه به هيچ وجه نتوان مقتول را مشخّص كرد، بايد ديه را ميان وارثان آن دو تقسيم كرد.
سؤال 1179-دو پسر بچّه مشغول سنگپرانى به سوى هم بودند. فرد سوّمى هم در نزديكى آنها مشغول بازى بوده، كه ناگهان سنگى به چشم ايشان برخورد كرده، و 80 درصد بينايىاش را از دست مىدهد. وى از هر دو پسر شكايت، و در خواست ديه نموده است. در طى رسيدگى دقيقاً مشخّص نشد كه سنگ از ناحيه كدام يك از آن دو پرتاب شده، و خود مصدوم نيز نمىداند كه كدام يك به طرف وى سنگ پرتاب كردهاند. ولى قطعاً سنگ را يكى از آن دو بچّه پرتاب كرده است. دادگاه در مورد ديه به چه ترتيب عمل نمايد؟
جواب:در فرض سؤال ارش بين آن دو نفر تنصيف مىشود.
سؤال 1180-در صورتى كه دو مرد مسلمان به طور عمد و مشتركاً دو مرد مسلمان ديگر را به قتل برسانند، و اولياى دم مقتولين خواهان قصاص هر دو نفر باشند؛ آيا در مقام استيفاى قصاص، اولياى دم هر كدام از مقتولين بايستى فاضل ديه هر يك از قاتلين را پرداخت نمايند؟
جواب:در چنين فرضى فاضل ديه لازم نيست.
ديه زنان
سؤال 1181-با توجّه به مادّه 301 قانون مجازات اسلامى، كه اشعار مىدارد: «ديه زن و مرد يكسان است تا وقتى كه مقدار ديه به ثلث ديه كامله برسد، كه در آن صورت ديه زن نصف ديه مرد است.» لطفاً به اين سؤالات پاسخ دهيد:
1-آيا ارش در احتساب حدّ نصاب (ثلث ديه كامل) مؤثّر است؟
جواب:ارش در اين مسأله حكم ديه را دارد.
2-در تصادفات رانندگى، كه اعضاى مختلف بدن مصدوم مىگردد، آيا مجموع
صدمات وارده به كلّيّه اعضا ملاك حدّ نصاب مذكور است، يا ديه هر عضو به تنهايى ملاك حدّ نصاب همان عضو محسوب مىگردد؟
جواب:ديه عضو معيار است.
3-با توجّه به مادّه فوق الذكر، و مادّه 442 قانون مجازات اسلامى (ديه شكستن استخوان هر عضوى كه براى آن عضو ديه معيّن است، خُمس آن مىباشد ...) در مقام تعيين ديه معيّن اعضاى بدن زن، موضوع مادّه اخير الذّكر، چنانچه ديه آن عضو (قبل از تخميس) بيش از ثلث ديه كامله باشد؛ آيا نصف ديه آن عضو ملاك تخميس قرار مىگيرد، يا حاصل تخميس ملاك حدّ نصاب موضوع مادّه 301 قانون مذكور قرار خواهد گرفت؟
جواب:حاصل بعد از تخميس ملاك است.
سؤال 1182-با توجّه به اين كه ديات اعضا در زن و مرد مساوى است، و زمانى كه ديه زن به بيشتر از ثلث برسد به نصف تقليل مىيابد، حكم فروض مختلف ذيل را بيان فرماييد:
الف)در صورتى كه بر يك عضو، با جنايات متعدّد صدمه وارد شود؛ ولى همه در يك عضو باشد، و مجموع ديات بيش از ثلث ديه باشد.
ب)در صورتى كه جنايت بر يك عضو، يا با يك ضربه وارد شده، و صدمات متعدّدى در پى داشته كه مجموع، مازاد بر ثلث باشد.
ج)در صورتى كه با يك ضربه جنايات متعدّدى بر اعضاى مختلف وارد شده، و مجموع ديات مقدّره بيشتر از ثلث باشد.
د)در صورتى كه با ضربات متعدّد، جنايت متعدّد، به اعضاى مختلف وارد شود، و مجموع افزون از ثلث باشد.
جواب الف و ج و د:در تمام اين سه صورت هر يك جداگانه محاسبه مىشود.
جواب ب:در صورت تعدّد صدمات هر يك جداگانه محسوب مىشود.
سؤال 1183-ديه شكستگى استخوان پاى زن، بر اساس 45 از 15، يا 15 از 12 ديه كامله