جواب:صاحب كار ضامن نيست؛ مگر اين كه قانون كار چنين چيزى ايجاب كند و آنها بر اساس قانون كار اقدام كرده باشند.
سؤال 1165-فردى بچّهاش را براى ختنه به بيمارستان برده است. دكتر مربوطه، اضافه بر عمل ختنه، يك غدّه چربى را بدون اذن پدر عمل كرده است. پزشكى قانونى اعلام نموده: «عمل مذكور لازم بوده، و در آينده هم براى بچّه مشكلى ايجاد نخواهد شد.» ولى پدر بچّه مىگويد: «دكتر بدون اذن من اقدام به عمل كرده، و من شاكى هستم.» آيا دكتر ضامن است؟
جواب:هرگاه كار او موجب نقصى براى آن بچّه نشده، ضامن نيست؛ ولى بدون اجازه نبايد چنين كارى كند.
سؤال 1166-شخصى در سال 1363 بر اثر تصادف با تاكسى به قتل رسيده، ولى معلوم نيست با كدام ماشين و راننده تصادف كرده است. دادسراىِ زمان وقوع جرم، پس از بىنتيجه بودن تحقيقات به لحاظ اين كه متّهم نامعلوم و مشخّصات وى اعلام نشده، قرار منع پيگرد صادر نموده است. حال آيا موضوع قابل بررسى و پىگيرى مىباشد، و لازم است جهت احقاق حقّ، همه رانندگان تاكسى، يا غير تاكسى شهر را احضار، و در صورت لزوم جلب، و از آنها بازجويى كرد، و در صورت انكار، موضوع با مراسم قسم حلّ و فصل شود؟ آيا لازم است، در صورت تبرئه افراد مظنون، ديه مقتول از بيت المال پرداخت شود؟ اگر احتمال برود كه توسّط راننده رهگذر و غير بومى به قتل رسيده، تكليف چيست؟
جواب:ولىّ دم مىتواند تقاضاى تحقيق از افراد مظنون كند؛ ولى تعقيب افراد عادّى و غير مظنون وجهى ندارد. و اگر چيزى ثابت نشد، ديه را از بيت المال مىپردازند.
سؤال 1167-بنّائى خانهاى ساخته، كه متأسّفانه ناگهان منهدم شده و چند نفر زير آوار مردهاند. كارشناسان رسمى و ماهر تشخيص دادهاند كه خراب شدن خانه به علّت نبود آگاهى در كار بنّايى، و خيانت در مصالح ساختمانى، رُخ داده است. آيا اين مسأله، قتل عمد محسوب مىشود، يا غير عمد است؟
جواب:اگر ثابت شود كه ويرانى عمارت و كشته شدن بعضى از افراد به خاطر سهل انگارى و ندانم كارى آن بنّا بوده، آن شخص قاتل غير عمد محسوب مىشود و ديه دارد.
سؤال 1168-سه نفر در حين درگيرى به سوى يكديگر تيراندازى نموده، ولى فرد ديگرى بر اثر اصابت دو گلوله كشته مىشود. بر اساس اعلام پزشك قانونى، علّت تامّه مرگ دو گلوله وارده در ناحيه شكم و باسن مقتول مىباشد. لطفاً بفرماييد:
الف)نوع قتل واقع شده چيست؟
ب)آيا ثبوت يا عدم ثبوت ادّعاى متّهمين، مبنى بر تيراندازى به صورت بىهدف و زمينى، در نوع قتل تأثير دارد؟
ج)آيا قتل به هر سه نفر منتسب است، يا به دو نفر؟
د)در صورت انتساب قتل به دو نفر، در فرض عدم امكان تعيين آن دو، حكم مسأله چيست؟
جواب الف تا د:حكم مسأله در هر حال پرداخت ديه شخص مقتول به اولياى دم است، و ديه ميان هر سه نفر به طور مساوى تقسيم مىشود.
سؤال 1169-فردى از شخصى شكايت نموده، و حكم جلب او صادر شده است.
مأمور كلانترى براى جلب متّهم، با ماشين شاكى نزد وى مىرود. متّهم از رفتن به پاسگاه امتناع نموده، و پس از حركت ماشين، سنگى كه حدود دو كيلو و پانصد گرم وزن داشته، به طرف ماشين پرت مىكند. متأسّفانه سنگ به سر شاكى اصابت كرده، و نامبرده بر اثر همين ضربه فوت مىنمايد. اولياى مقتول مدّعى هستند كه ضارب با اين عمل قصد قتل مقتول را داشته، و ضارب مدّعى است كه قصد داشته سنگ را به سگى كه در آن حوالى بوده پرتاب كند، و اتّفاقاً به ماشين خورده است. از قراين خارجى، و امارات ظنيّه، و شهود واقعه، استفاده مىشود كه پرتابكننده سنگ قطعاً قصد ضربه زدن به ماشين آنها را داشته، هر چند قصد جنايت بر مجنى عليه قطعى نمىباشد، لكن مقرون به لوث مىباشد. از طرفى احتمال قصد پرتاب سنگ به سگ، كه مورد ادّعاى قاتل مىباشد، غير عقلايى به نظر مىرسد. با توجّه به شرح
واقعه، آيا عمل جانى قتل عمد محسوب مىشود؟
جواب:در فرض سؤال، كه نه قصد قتل عمد محرز است، و نه اغلبيّت سبب، جانى بايد ديه بپردازد.
ضمان جريره
سؤال 1170-با توجّه به آنچه كه در تبصره مادّه 307 قانون مجازات اسلامى آمده، «كسى كه با عقد ضمان جريره، ديه جنايت ديگرى را به عهده گرفته، نيز عاقله محسوب مىشود.» آيا ضمان جريره مطلقاً عاقله محسوب مىشود، يا در رديف عاقله است؟
جواب:ضامن جريره در صورتى بايد ديه را بپردازد كه هيچ وارثى نداشته باشد. بنابراين بعد از عاقله است؛ نه در رديف عاقله.
سؤال 1171-ضامن جريره در كدام يك از طبقات ارث قرار مىگيرد؟
جواب:ضامن جريره در رديف متأخّر از طبقات سهگانه ارث است.
سؤال 1172-با توجّه به نظر برخى از حقوقدانان در مورد شخصى بودن جرايم و جنايتها، و با عنايت به وضع كنونى جوامع، يعنى عدم تمايل اقارب نسبى به پرداخت ديه خطاى محض، بحث عاقله و ضمان جريره سالبه به انتفاء موضوع است.
آيا صورتهاى ديگرى از ضمان جريره، با توجّه به نيازهاى كنونى جامعه قابل تصوّر است؟
جواب:بيمه حوادث بىشباهت به نوعى ضمان جريره نيست؛ بنابراين نمىتوان گفت كه در دنياى امروز ضمان جريره وجود ندارد؛ ولى بيمهگر ارث نمىبرد. چون در مقابل ضمان جريره، عوضى مىگيرد.
سؤال 1173-طبق آنچه در متون فقهى آمده ضامن جريره در صورتى ارث مىبرد، كه مضمون وارث نسبى و آزادكننده نداشته باشد. با عنايت به مطلب فوق، اگر ضامن جريره ديه خطايى مضمون خود را پرداخت كند، و بعد از آن وارث نسبى لاحق شود، كدام يك ارث مىبرند؟
جواب:در چنين صورتى ضامن جريره مىتواند ديه را بازپس بگيرد؛ يعنى نه ارث مىبرد، و نه ديه را مىپردازد.
سؤال 1174-آيا شخص حقيقى مىتواند با اشخاص حقوقى، به عنوان مثال با يك شركت (مانند بيمه) اقدام به عقد ضمان جريره كند؟
جواب:ضمان جريره هم در مورد شخص حقيقى ممكن است، و هم شخص حقوقى؛ چنانچه در بالا روشن شد.
جانى يا مجنىّ عليه مردّد بين چند نفر معيّن است
سؤال 1175-دو يا چند نفر، شخصى را مورد ضرب و جرح قرار داده، و صدمات و جراحات متعدّدى، كه موجب ديه است بر او وارد كردهاند، براى قاضى به علم اجمالى محرز است كه صدمات و جراحات مذكور، توسّط دو يا چند نفر مشخّص ايجاد شده، ولى مصدوم نمىتواند معيّن كند كه هر يك از صدمات و جراحات را كدام يك از ضاربين وارد كرده است. ضاربين نيز منكر هر گونه ايراد صدمه و جراحت بر مصدوم هستند، تكليف پرداخت ديه چيست؟
جواب:هرگاه مسلّم باشد كه جانيان يكى از چند نفر معلوم و مشخّص هستند، و هيچ يك از آنها اقرار نكند، ديه بالسويّه بين آنها تقسيم مىشود.
سؤال 1176-در يك نزاع پنج نفره، يكى از شركت كنندگان نقص عضو پيدا كرده، ولى معلوم نيست كدام يك از اين پنج نفر نقص را وارد كرده است. امّا علم اجمالى وجود دارد كه خارج از اين پنج نفر نيست. آيا مجنىّ عليه مىتواند تقاضاى ديه كند؟
در صورتى كه جواب مثبت باشد، ديه را چه كسى مىپردازد؟
جواب:در فرض مسأله ديه بين آن چهار نفر به طور مساوى تقسيم مىشود.
سؤال 1177-با توجّه به سؤال قبل، اگر تمام پنج نفر نقص عضو پيدا كرده باشند نحوه پرداخت ديه چگونه است؟
جواب:در فرض مسأله ديه هر يك از مجروحين بين چهار نفر ديگر به طور مساوى تقسيم مىشود؛ مشروط بر اين كه مسلّم باشد خودش جراحتى بر خود وارد نكرده است.
سؤال 1178-در مواردى كه قاتل معيّن، امّا مقتول مردّد بين دو نفر باشد، پرداخت ديه به اولياى دم چگونه خواهد بود؟
جواب:در صورتى كه به هيچ وجه نتوان مقتول را مشخّص كرد، بايد ديه را ميان وارثان آن دو تقسيم كرد.
سؤال 1179-دو پسر بچّه مشغول سنگپرانى به سوى هم بودند. فرد سوّمى هم در نزديكى آنها مشغول بازى بوده، كه ناگهان سنگى به چشم ايشان برخورد كرده، و 80 درصد بينايىاش را از دست مىدهد. وى از هر دو پسر شكايت، و در خواست ديه نموده است. در طى رسيدگى دقيقاً مشخّص نشد كه سنگ از ناحيه كدام يك از آن دو پرتاب شده، و خود مصدوم نيز نمىداند كه كدام يك به طرف وى سنگ پرتاب كردهاند. ولى قطعاً سنگ را يكى از آن دو بچّه پرتاب كرده است. دادگاه در مورد ديه به چه ترتيب عمل نمايد؟
جواب:در فرض سؤال ارش بين آن دو نفر تنصيف مىشود.
سؤال 1180-در صورتى كه دو مرد مسلمان به طور عمد و مشتركاً دو مرد مسلمان ديگر را به قتل برسانند، و اولياى دم مقتولين خواهان قصاص هر دو نفر باشند؛ آيا در مقام استيفاى قصاص، اولياى دم هر كدام از مقتولين بايستى فاضل ديه هر يك از قاتلين را پرداخت نمايند؟
جواب:در چنين فرضى فاضل ديه لازم نيست.
ديه زنان
سؤال 1181-با توجّه به مادّه 301 قانون مجازات اسلامى، كه اشعار مىدارد: «ديه زن و مرد يكسان است تا وقتى كه مقدار ديه به ثلث ديه كامله برسد، كه در آن صورت ديه زن نصف ديه مرد است.» لطفاً به اين سؤالات پاسخ دهيد:
1-آيا ارش در احتساب حدّ نصاب (ثلث ديه كامل) مؤثّر است؟
جواب:ارش در اين مسأله حكم ديه را دارد.
2-در تصادفات رانندگى، كه اعضاى مختلف بدن مصدوم مىگردد، آيا مجموع
صدمات وارده به كلّيّه اعضا ملاك حدّ نصاب مذكور است، يا ديه هر عضو به تنهايى ملاك حدّ نصاب همان عضو محسوب مىگردد؟
جواب:ديه عضو معيار است.
3-با توجّه به مادّه فوق الذكر، و مادّه 442 قانون مجازات اسلامى (ديه شكستن استخوان هر عضوى كه براى آن عضو ديه معيّن است، خُمس آن مىباشد ...) در مقام تعيين ديه معيّن اعضاى بدن زن، موضوع مادّه اخير الذّكر، چنانچه ديه آن عضو (قبل از تخميس) بيش از ثلث ديه كامله باشد؛ آيا نصف ديه آن عضو ملاك تخميس قرار مىگيرد، يا حاصل تخميس ملاك حدّ نصاب موضوع مادّه 301 قانون مذكور قرار خواهد گرفت؟
جواب:حاصل بعد از تخميس ملاك است.
سؤال 1182-با توجّه به اين كه ديات اعضا در زن و مرد مساوى است، و زمانى كه ديه زن به بيشتر از ثلث برسد به نصف تقليل مىيابد، حكم فروض مختلف ذيل را بيان فرماييد:
الف)در صورتى كه بر يك عضو، با جنايات متعدّد صدمه وارد شود؛ ولى همه در يك عضو باشد، و مجموع ديات بيش از ثلث ديه باشد.
ب)در صورتى كه جنايت بر يك عضو، يا با يك ضربه وارد شده، و صدمات متعدّدى در پى داشته كه مجموع، مازاد بر ثلث باشد.
ج)در صورتى كه با يك ضربه جنايات متعدّدى بر اعضاى مختلف وارد شده، و مجموع ديات مقدّره بيشتر از ثلث باشد.
د)در صورتى كه با ضربات متعدّد، جنايت متعدّد، به اعضاى مختلف وارد شود، و مجموع افزون از ثلث باشد.
جواب الف و ج و د:در تمام اين سه صورت هر يك جداگانه محاسبه مىشود.
جواب ب:در صورت تعدّد صدمات هر يك جداگانه محسوب مىشود.
سؤال 1183-ديه شكستگى استخوان پاى زن، بر اساس 45 از 15، يا 15 از 12 ديه كامله
زن محاسبه مىشود؟ يا بر اساس ديه مرد حساب مىشود تا اين كه به ثلث ديه برسد، كه در اين صورت نصف ديه مرد خواهد بود؟
جواب:بر اساس ديه كامله مرد محاسبه مىشود.
سؤال 1184-همان گونه كه مستحضريد ديه زن در جراحات و اعضا تا ثلث، مساوى با ديه مرد است، و در بيش از آن به نصف تقليل مىيابد، با توجّه به اين مطلب لطفاً بفرماييد:
الف)آيا مجنىّ عليها (زن) مىتواند، براى اين كه مقدار ديه بيش از ثلث نشود، نسبت به بعضى از جراحات و صدمات گذشت كند، و نسبت به بقيّه تقاضاى ديه نمايد؟
جواب:اين كار تأثيرى در تغيير ديه ندارد.
ب)آيا بين صورتى كه مجنىّ عليها از ابتدا نسبت به برخى از جراحات و صدمات شكايت و مطالبه ديه نكرده، و بين صورتى كه مجنىّ عليها ابتدا نسبت به كلّيه آنها شكايت و مطالبه ديه كرده، و سپس نسبت به برخى از جراحات و صدمات اعلام گذشت مىكند، تفاوتى وجود دارد؟
جواب:تفاوتى نيست؛ و تعلّق ديه منوط به تقاضاى مجنىّ عليها نيست، بلكه حكم شارع مقدّس است هر چند مجنىّ عليها حقّ گذشت دارد.
ج)آيا قاعده مذكور شامل قتل غير عمد هم مىشود؟
جواب:ديه قتل غير عمد زن، نصف ديه مرد است.
ديه كفّار
سؤال 1185-با توجّه به اين كه طبق فتواى مشهور فقها، ديه اهل كتاب- كفّار ذمّى- هشت صد درهم است، آيا اقليّت زرتشتى نيز مشمول اين حكم خواهند بود؟
جواب:احتياط آن است كه ديه اهل كتاب، و از جمله زرتشتىها، را مساوى ديه مسلمانان بپردازند.
سؤال 1186-ديه مرد و زن غير مسلمان چه مقدار است؟
جواب:ديه ذمّى و مستأمن و معاهَد بنابر احتياط ديه كامله است؛ و ولىّ دم مىتواند با قاتل مصالحه كند، و كفّار حربى مستثنى هستند. و ديه زنان نصف ديه مردان است.
سؤال 1187-آيا در مورد ديه فوق، بين اين كه قاتل يا ضارب مسلمان باشد، يا غير مسلمان، فرقى هست؟
جواب:اگر قاتل غير مسلمان باشد، حاكم شرع مخيّر است طبق مذهب اسلام يا طبق مذهب خودشان حكم كند.
سؤال 1188-ديه جراحات وارده بر اهل كتاب چه مقدار است؟
جواب:احتياط واجب آن است كه به اندازه مسلمان پرداخت شود.
سؤال 1189-كودكانى كه از خانوادههاى ديگر اديان الهى به دنيا آمدهاند، در رابطه با قوانين كيفرى هم سطح با كودك مسلمان نيستند. با توجّه به رأفت دين اسلام نسبت به كودكان، آيا امكان هم سطحى وجود دارد؟
جواب:به عقيده ما هر دو از نظر ديه يكسانند.
ديه اعضا
1- ديه مو
سؤال 1190-زنى در جريان يك اختلاف، موى سر دخترى را با قيچى كوتاه مىكند، به طورى كه موجب نقصان زيبايى وى مىشود. آيا به خاطر اين نقص زيبايى ارش تعلّق مىگيرد، يا چون عنوان «كندن مو» صدق نمىكند و موها دوباره رشد مىنمايد، چيزى تعلّق نمىگيرد؟
جواب:چون نقص محسوب مىشود، ارش دارد. و ارش آن معمولًا چيز مختصرى است.
سؤال 1191-در بسيارى از جنايات و حوادثى كه منجر به صدمه پوستى، يا كندن پوست مىگردد، مسلّماً علاوه بر صدمه پوستى، عدم رويش مو نيز حادث مىگردد.
آيا براى عدم رويش مو نيز ديه يا ارشى در نظر گرفته مىشود؟ آيا تمام موهاى بدن