جواب:ديه ذمّى و مستأمن و معاهَد بنابر احتياط ديه كامله است؛ و ولىّ دم مىتواند با قاتل مصالحه كند، و كفّار حربى مستثنى هستند. و ديه زنان نصف ديه مردان است.
سؤال 1187-آيا در مورد ديه فوق، بين اين كه قاتل يا ضارب مسلمان باشد، يا غير مسلمان، فرقى هست؟
جواب:اگر قاتل غير مسلمان باشد، حاكم شرع مخيّر است طبق مذهب اسلام يا طبق مذهب خودشان حكم كند.
سؤال 1188-ديه جراحات وارده بر اهل كتاب چه مقدار است؟
جواب:احتياط واجب آن است كه به اندازه مسلمان پرداخت شود.
سؤال 1189-كودكانى كه از خانوادههاى ديگر اديان الهى به دنيا آمدهاند، در رابطه با قوانين كيفرى هم سطح با كودك مسلمان نيستند. با توجّه به رأفت دين اسلام نسبت به كودكان، آيا امكان هم سطحى وجود دارد؟
جواب:به عقيده ما هر دو از نظر ديه يكسانند.
ديه اعضا
1- ديه مو
سؤال 1190-زنى در جريان يك اختلاف، موى سر دخترى را با قيچى كوتاه مىكند، به طورى كه موجب نقصان زيبايى وى مىشود. آيا به خاطر اين نقص زيبايى ارش تعلّق مىگيرد، يا چون عنوان «كندن مو» صدق نمىكند و موها دوباره رشد مىنمايد، چيزى تعلّق نمىگيرد؟
جواب:چون نقص محسوب مىشود، ارش دارد. و ارش آن معمولًا چيز مختصرى است.
سؤال 1191-در بسيارى از جنايات و حوادثى كه منجر به صدمه پوستى، يا كندن پوست مىگردد، مسلّماً علاوه بر صدمه پوستى، عدم رويش مو نيز حادث مىگردد.
آيا براى عدم رويش مو نيز ديه يا ارشى در نظر گرفته مىشود؟ آيا تمام موهاى بدن
چنين است، يا اين كه اعضاى بدن از نظر رويش و عدم رويش مو متفاوتند؟
جواب:هر دو ديه دارد؛ مشروط بر اين كه موها در موضعى باشد كه فقدان آن عيب محسوب شود؛ مانند موى سر و ابروها و صورت مردان و امثال آن.
سؤال 1192-آيا تراشيدن موى سر و صورت شخصى، بدون رضايت او ديه يا ارش دارد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، آيا رويش مجدّد مو و عدم رويش آن، يا زن و مرد بودن مجنىّ عليه، تأثيرى در حكم دارد؟
جواب:در سر و صورت مرد اگر طورى مو ازاله كند كه نرويد هركدام يك ديه دارد، و همچنين در موى سر زن. و اگر برويد در مرد احتياط مصالحه به ارش است، و در زن ديه آن مهر المثل عادلانه است.
سؤال 1193-با توجّه به اين كه از بين بردن موى سر و صورت و ابرو ديه معيّن دارد، چنانچه جراحتى مثل متلاحمه يا موضحه سبب از بين رفتن قسمتى از موى سر، يا صورت، يا ابرو شود؛ به گونهاى كه ديگر نرويد، به علاوه نقص زيبايى ايجاد شود. آيا هم ديه جراحت، و هم ديه مو، و هم ارش زيبايى گرفته مىشود؟
جواب:فقط ديه جراحت و ديه مو (البتّه به نسبت مقدار مو) پرداخته مىشود.
2- ديه چشم
سؤال 1194-كسى كه داراى يك چشم سالم و بينا است، و چشم ديگرش به طور مادرزاد، يا در اثر بيمارى، يا علل غير جنايى ديگر نابيناست، اگر بر اثر ضربهاى، بينايى خود را از دست دهد، ديه آن چه مقدار است؟
جواب:بنابر احتياط واجب ديه كامله تعلّق مىگيرد.
سؤال 1195-طبق اظهار نظر پزشكى قانونى در اثر شليك يك گلوله جنايات زير حاصل شده است:
1-چشم چپ به طور كامل تخليه گرديده است.
2-كاسه چشم چپ در جمجمه دچار شكستگى (هاشمه) شده است.
3-در پلكهاى فوقانى و تحتانى نيز پارگى (داميه) ديده مىشود.
آيا ديه تخليه چشم و شكستن كاسه چشم (جمجمه) و پارگى پلكها، هر كدام
جدا پرداخت مىشود، يا فقط يك ديه (ديه چشم چپ) واجب است؟
جواب:علاوه بر ديه يك چشم، ديه شكستن استخوان نيز بايد پرداخته شود.
سؤال 1196-از بين بردن دو چشم نابينا ديه دارد، يا ارش؟ در صورتى كه بايد ديه پرداخت شود، چه مقدار است؟
جواب:ديه آن 13 ديه كامله آن چشم است.
سؤال 1197-با توجّه به اين كه فقهاى عظيم الشأن ديه مجموع چهار پلك دو چشم را ديه كامل ذكر كرده، و بين پلكهاى بالا و پايين فرق قائلند. به اين صورت كه ثلث ديه كامل را براى پلكهاى بالا، و براى پلكهاى پايين نصف ديه كامل قرار دادهاند، لطفاً بفرماييد:
اوّلًا: با توجّه به امكانات جرّاحى امروزى در چشم پزشكى، و جرّاحى ترميمى، مىتوان گفت كه تقريباً هميشه امكان ترميم پلكها وجود دارد. آيا در اين صورت نيز ديه كامل دارد، يا نظر اهل خبره در مورد ترميم و عدم ترميم، در تعيين مقدار ديه مؤثّر است؟
ثانياً: از نظر ارزش عضوى، و نحوه درمان، بين پلكهاى بالا و پايين اختلاف محسوسى با توجّه به پيشرفت علم پزشكى مشاهده نمىشود. آيا اختلاف ديه منصوص است و بايد اطاعت كنيم، يا امكان تغيير بر مبناى نظريّه پزشكى و خبرگان وجود دارد؟
ثالثاً: در صورتى كه پلكهاى بالا ثلث ديه داشته باشد، و پلكهاى پايين نصف ديه كامل، تكليف باقيمانده چه مىشود؟
جواب:در صورتى كه از طريق جرّاحى امروز، كاملًا ترميم شود بايد ارش پرداخت شود. و چنانچه نقصانى باقى بماند، بايد به نسبت محاسبه شود. در ضمن همان گونه كه نوشتهايد ديه پلك بالا ثلث، و پلك پايين نصف، و باقيمانده (يك سدس) ملغى است.
3- ديه بينى
سؤال 1198-با توجّه به مادّه 442 قانون مجازات اسلامى، مبنى بر اين كه: «ديه
شكستن استخوان هر عضوى كه براى آن عضو ديه معيّنى است، خُمس آن مىباشد، و اگر معالجه شود و بدون عيب گردد، ديه آن 45 ديه شكستن آن است ...»، و مادّه 382 همان قانون، مبنى بر اين كه: «اگر با شكستن، يا سوزاندن، يا امثال آن، بينى را فاسد كنند، در صورتى كه اصلاح نشود، موجب ديه كامله است، و اگر بدون عيب جبران شود، ديه آن يك صد دينار مىباشد» و نظر به رويّه حاكم در اكثر محاكم، كه هرگاه بينى در اثر صدمات عمدى يا غير عمدى صرفاً دچار شكستگى شود، احتساب ديه را خارج از قاعده كلّى ملحوظ در مادّه 442 قانون مجازات اسلامى دانسته، و مستند به مادّه 382 قانون مذكور، جانى در صورت اصلاح شكستگى، محكوم به پرداخت يك صد دينار مىگردد، و در صورت عدم اصلاح، يك ديه كامله منظور مىگردد. در حالى كه به نظر مىرسد موضوع اين مادّه فساد بينى مىباشد، و شكستن، يا سوزاندن، يا امثال آن به عنوان اسباب فساد بينى مطرح گرديده، نه از مصاديق آن. لذا با عنايت به ابهام در مفهوم و مصاديق فساد بينى، بفرماييد:
اوّلًا: منظور از فساد بينى به طور مشخّص چه مىباشد؟ و چگونه جبران مىگردد؟
ثانياً: ديه شكستن بينى در صور مختلف چه مقدار مىباشد؟
جواب:اوّلًا: منظور از فساد بينى آن است كه بر اثر عفونتِ جنايت، يا پاشيدن اسيد، يا مانند آن، كلّ بينى از بين برود. ثانياً در صورت فساد كامل، ديه كامله دارد، و در صورت شكستن و فساد ناقص، اعمّ از اين كه جبران شود يا نشود، رجوع به ارش خواهد شد.
سؤال 1199-با توجّه به نظرات فقهاى بزرگوار شيعه مبنى بر اين كه: «اگر با شكستن يا سوزاندن يا امثال آن بينى فاسد شود موجب ديه كامل است.» لطفاً بفرماييد: با عنايت به اين كه با پيشرفت علم پزشكى، امروزه شكستگى بينى به سادگى و با هزينه كم قابل درمان است، و معمولًا با شكستن بينى فاسد نمىشود، آيا بازهم ديه كامل بايد پرداخت، يا اگر بدون عيب ترميم شود، يكصد دينار بايد داد، يا
اين كه با نظر خبرگان پزشكى، دست قاضى در تعيين ديه باز است؟
جواب:اگر به راحتى قابل درمان باشد مشمول حكم ارش است.
سؤال 1200-ضربهاى به بينى شخصى خورده، و خون دماغ شده است. اين جنايت ديه دارد، يا ارش؟
جواب:ارش دارد.
سؤال 1201-فقها براى از بين بردن هر يك از سوراخهاى بينى ثلث ديه كامل، و براى سوراخ كردن بينى (به طورى كه هر دو سوراخ و پرده فاصل ميان آن پاره شود، يا اين كه آن را سوراخ نمايد) در صورتى كه باعث از بين رفتن آن نشود ثلث ديه كامل، و اگر جبران و اصلاح شود خُمس ديه كامل در نظر گرفتهاند. لطفاً بفرماييد:
اوّلًا: منظور از سوراخ كردن بينى چيست؟ آيا منظور بسته شدن بينى، يا قطع شدن، يا تغيير شكل عضو آن مىباشد؟
ثانياً: آيا سوراخ كردن ديواره بين مجارى بينى، كه از عوارض عملهاى جرّاحى داخل بينى است، نيز مشمول اين حكم مىگردد؟
ثالثاً: با توجّه به معالجات ترميمى امروز تكليف چيست؟ آيا همان ديه منظور است، يا مىتوان آن را كم يا زياد نمود؟
جواب:منظور از سوراخ كردن اين است كه مثلًا با نوك خنجرى از يك طرف بينى بزنند و از طرف مقابل بيرون آيد. و در شرايط فعلى كه به راحتى قابل ترميم است، ديه تبديل به ارش مىشود.
4- ديه گوش
سؤال 1202-با توجّه به اين كه گوش شامل سه بخش خارجى، ميانى و داخلى است، و با عنايت به اين كه فرمودهاند: «از بين بردن مجموع دو گوش ديه كامل دارد.»
اوّلًا: آيا لاله گوش ديه كامل دارد، يا از بين بردن هر سه قسمت مذكور ديه كامل دارد؟
ثانياً: در صورت از بين بردن قسمتهاى ميانى و داخلى تكليف چيست؟
ثالثاً: منظور از فلج كردن گوش چيست؟ و ديه آن چه مقدار است؟
جواب:لاله هر دو گوش اگر از بيخ كنده شود ديه كامل دارد. و امّا نسبت به بقيّه، اگر شنوايى از كار بيفتد آن هم ديه كامل دارد. و منظور از فلج كردن گوش آن است كه لاله چنان آسيب ببيند كه خود را رها كند، و مانند يك قطعه گوشت آويزان شود. و ديه فلج كردن دو سوّم ديه كامله است.
5- ديه گردن
سؤال 1203-از نظر پزشكى ستون فقرات از 26 قطعه استخوان تشكيل شده، و شامل بخشهاى دنبالچه، كمر، پشت و گردن مىباشد. گردن شامل هفت عدد مهره و توده ماهيچهاى است، كه شكستن گردن ناظر بر شكستن مهرههاى گردن است، و الّا ماهيچه قابل شكستن نيست. شارع مقدّس و قانونگذار، در خصوص شكستن و نقص گردن، اقدام به تعيين ديه خاص و ارش نموده، و بدين طريق آن را از عنوان ديه احتسابى براى ستون فقرات خارج كرده است. لكن پزشكان محترم به اعتبار اطلاق عنوان كلّى «ستون فقرات» بر مهرههاى گردن در اصطلاح پزشكى، و بدون توجّه به تعيين ديه به صورت مستقل و جداگانه براى شكستگى گردن (مهرههاى گردنى) در متون فقهى و قوانين موضوعه، ديه شكستگى ستون فقرات را مبناى تعيين ديه شكستگى مهرههاى گردن قرار مىدهند. با توجّه به مقدّمه فوق بفرماييد:
1-آيا شكستگى گردن ناظر به شكستن مهرههاى گردن است؟
جواب:با توجّه به اين كه براى گردن ديه جداگانهاى تعيين شده، و شكستگى مربوط به مهره است، حساب آن را بايد از حساب ستون فقرات جدا كرد.
2-در احتساب ديه شكستگى مهرههاى گردن يا ارش، ديه گردن مبنا و ملاك محاسبه قرار مىگيرد، يا ديه ستون فقرات؟
جواب:مبنا ديه گردن است.
سؤال 1204-جراحت گردن ديه دارد، يا ارش؟ چنانچه جراحت در زير چانه باشد،
ديه سر و صورت تعلّق مىگيرد، يا ارش؟
جواب:جراحت در گردن ديه دارد، و مشمول احكام حارصه و داميه در بدن است. و چانه در حكم صورت است.
6- ديه دست
سؤال 1205-آيا در شكستگى دو استخوان مچ دست، به عنوان استخوان زند اعلى و زند اسفل، و دو استخوان ساق، مجموعاً ديه شكستگى يك استخوان پا و دست در نظر گرفته خواهد شد، يا براى شكستگى هر استخوانِ عضو مذكور، ديه مستقل و جدا از هم تعيين مىگردد؟ ضمناً نظر مباركتان را در شكستگى استخوان كف دست و شست دست بيان فرماييد.
جواب:هر يك از آن دو استخوان كف دست و پشت دست، ارش دارد.
سؤال 1206-پزشكى قانونى در شكستگى استخوان كف دست و پشت دست ديه، يا ارش به نسبت تعداد استخوانها، در نظر مىگيرد. مثلًا در پنج استخوان موجود در كف دست، براى شكستگى هر استخوان بيست دينار ارش تعيين مىنمايد، كه در مجموع به اندازه يك پنجم ديه دست مىشود. آيا اين تقسيمبندى صحيح است؟
در صورت مثبت بودن پاسخ، آيا در ساير اعضا نيز يك پنجم ديه شكستگى استخوان، به تعداد استخوانهاى همان عضو تقسيم خواهد شد، يا براى شكستگى هر استخوان آن عضو همين يك پنجم ملاك عمل قرار خواهد گرفت؟ ضمناً ديه جراحت وارده بر كف دست و پشت دست با چه معيارى محاسبه خواهد شد؟ و در مورد تغيير رنگِ پوست سر هم اظهار نظر فرماييد.
جواب:ديه تقسيم بر تعداد استخوانها مىشود، و در ساير اعضا نيز تقسيم خواهد شد. مگر اين كه نقش يك استخوان با ديگر استخوانها تفاوت كلّى داشته باشد، و جراحت وارده بر كف دست يا پشت دست به نسبت همان عضو، يعنى دست، سنجيده مىشود. و در مورد تغيير رنگ پوست ارش لازم است.
سؤال 1207-شكستگى يكى از استخوانهاى پنجگانه پشت دست يا پا، ديه دارد يا
ارش؟ چنانچه ديه معيّن داشته باشد، ديه آن بر اساس 45 از 15 از 110 ديه كامله محاسبه مىشود، يا بر اساس 45 از 15 از 12 ديه كامله (در فرض بهبودى عضو بدون عيب) اندازهگيرى مىشود؟
جواب:ديه آن عضو تقسيم بر تعداد استخوانها مىشود، سپس احكام شكستن استخوان بر هر كدام جارى خواهد شد. مثلًا اگر در دست ده استخوان ريز باشد، پانصد دينار تقسيم به ده قسمت مىشود، و ديه هر استخوان پنجاه دينار است.
حال اگر آن استخوان بشكند و به حال اوّل برنگردد، بايد يك پنجم آن را كه ده دينار است بپردازد، و اگر مثل اوّل شود بايد هشت دينار بپردازد.
7- ديه انگشتان دست
سؤال 1208-ديه جراحت در انگشتان دست به نسبت ديه انگشت سنجيده مىشود، يا به نسبت ديه دست؟
جواب:بايد به نسبت ديه انگشت سنجيده شود.
سؤال 1209-لطفاً فتواى شريف را درباره سؤالهاى زير مرقوم فرماييد:
الف)در مواردى كه به دليل ضرورتِ تشخيصِ هويّتِ ميّتِ مجهول الهويّه، قطع انگشتان وى تجويز مىشود، آيا ديه نيز دارد؟
ب)در صورت ثبوت ديه، مقدار آن چه اندازه، و بر عهده كيست؟ و نحوه مصرف آن چگونه است؟
ج)در صورت ثبوت ديه بر مباشر قطع، آيا او مىتواند ذمّه خود را برىء كرده، و آن را بر عهده كسانى كه خواستار تشخيص هويّت ميّت هستند، يا بيت المال بگذارد؟
جواب:قطع انگشتان در مواردى كه شرعاً جايز است ديه ندارد.
سؤال 1210-همانطور كه مستحضريد درباره ديه انگشتان، دو نظريّه وجود دارد:
1-تساوى انگشتان از نظر ديه؛ بر اساس اين قول، كه در بين قدما و متأخّرين شهرت يافته، و رواياتى نيز بر آن دلالت دارد، به هر يك از انگشتان 110 ديه كامل تعلّق مىگيرد.