مىشود براى تحليل خبرى و گزارش نيز چارچوبى تعيين نمود؟ آن چارچوبها كدامند؟
جواب:معمولًا براى تحليل اخبار بايد از قرائن و شواهد و سوابق موجود و مسائل مشابه استفاده كرد. اگر به نتيجه قطعى برسند، مىتوانند به طور قطع قضاوت كنند. در غير اين صورت، بايد روى عنوان احتمالى بودن تكيه شود، تا مطلبى بر خلاف واقع نگفته باشند.
سؤال 1630-در مواقعى كه خبرى به ظاهر ضدّ اسلام، و در حقيقت به نفع نظام است، (مثلًا در بعد اقتصادى و مانند آن) خبرنگار بايد كدام را ترجيح دهد؟
جواب:با توجّه به اين كه نظام بر اساس اسلام بنا شده، چنين تضادّى متصوّر نيست. مگر كسانى كه يا به مسائل اسلامى توجّه ندارند، يا به مصالح نظام.
سؤال 1631-يك خبرنگار هميشه در معرض قضاوت و اجتهاد است. حدّ و حدود اين قضاوت و اجتهاد تا كجاست؟ (دروازه بانى خبر و عبور دادن خبرها از فيلترها).
جواب:از آنچه در پاسخ دو سؤال قبل نوشته شد، جواب اين سؤال روشن مىشود.
سؤال 1632-يك خبرنگار در مقابل ضدّ ارزشها چگونه مىتواند امر به معروف و نهى از منكر كند؟
جواب:خبرنگار هم طبق ضوابط امر به معروف مىتواند عمل كند؛ در جايى كه احتمال تأثير وجود دارد، و ضررى بر آن مترتّب نمىشود، و منكر بودن آن مسلّم است، بايد به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل كند. مگر اين كه شغل او (كه به عنوان يك واجب كفايى عمل مىكند) به خطر افتد؛ در اين صورت مىتواند اين كار را به طور غير مستقيم انجام دهد؛ يعنى به وسيله ديگران.
سؤال 1633-يك خبرنگار چگونه مىتواند با تهاجم، يا شبيخون فرهنگى مقابله كند؟
جواب:خبرنگار از طريق اطّلاعرسانى به افرادى كه آماده انجام وظيفه در مورد اين مبارزه هستند، و همچنين از طريق افشاگرى در سطح جامعه، به ويژه
اطّلاعرسانى درباره پيامدهاى سوء و اثرات زيانبار اين تهاجم، مىتواند غير مستقيم كمك كند.
سؤال 1634-دروغ مصلحتآميز بهتر است، يا راست فتنهانگيز؟
جواب:راست اگر فتنهانگيز باشد و مفاسدى ايجاد كند بايد از آن پرهيز كرد؛ خواه دروغش مصلحتآميز باشد، يا بيهوده. و از آنجا كه اين مطلب به قاعده اهمّ و مهمّ بازمىگردد، بايد ضررهاى ناشى از دروغ و فوايد آن را با يكديگر مقايسه كرد، آنچه واجد اهميّت بيشترى است، انجام داد. در ضمن اگر بتوان از دروغ به توريه پناه برد، توريه مقدّم است. و منظور از توريه سخنى است كه تاب دو معنى داشته باشد؛ شنونده معنايى را از آن تصوّر مىكند كه خلاف واقع است و باور مىكند، و مصلحت حاصل مىشود، امّا گوينده معناى ديگرى را تصوّر مىكند، كه مطابق با واقع است.
سؤال 1635-مرز انتقاد كجاست؟ اگر انتقاد با پيشنهاد همراه نباشد، چه ضررى دارد؟ آيا خبرنگار در صورتى كه پيشنهادى ارائه نكند، مىتواند انتقاد كند؟
جواب:انتقاد اگر با پيشنهاد توأم باشد، به يقين بهتر است؛ ولى اگر انتقادكننده نتواند پيشنهادى مطرح كند، بازهم از باب امر به معروف و نهى از منكر بايد وظيفه خود را انجام دهد.
سؤال 1636-كمفروشى در خبر و اطّلاعرسانى چيست؟
جواب:كمفروشى معنى خاصّى دارد، كه در معاملات تصوّر مىشود، و مفهوم عامّى دارد، كه هركس از كار خودش كم بگذرد (و به اصطلاح بدزدد) مصداق آن خواهد بود. و در مورد خبر، اگر خبر را به طور ناقص و دست و پا شكسته نقل كنند، يا اصلًا بعضى از اخبار را نقل كنند و بعضى را نقل نكنند، شبيه آن است كه كمفروشى كردهاند.
سؤال 1637-آيا استفاده از خانمها در جمعآورى خبر و گزارشگرى مجاز است؟
جواب:در صورتى كه رعايت اصول عفّت شود، همكارى زنان مانعى ندارد.
سؤال 1638-استفاده از تصوير و چهره زنان مسلمان، اگر محجّبه باشند، چه حكمى دارد؟
جواب:با شرايطى كه ذكر كردهايد، اشكالى ندارد.
سؤال 1639-با توجّه به اين كه قرآن كلام خدا، و معجزه اوست، و بالطّبع خداوند براى برقرارى ارتباط با انسانها شيوههاى بيانى متفاوتى دارد، كه قطعاً كاملترين نيز مىباشد، اين شيوههاى بيانى كدام است؟ چگونه مىتوان در عرصه خبر از آن استفاده كرد؟
جواب:براى پى بردن به شيوههاى فصاحت و بلاغت قرآن، و استفاده از آن براى شيوههاى خبرنگارى، مىتوانيد به جلد هشتم پيام قرآن، بحث اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت، صفحه 87 به بعد، يا به كتاب «قرآن و آخرين پيامبر» نوشته ما، مراجعه فرماييد.
سؤال 1640-اشخاصى هستند كه تفكّرات التقاطى و سوابق فكرى مغاير با نظرات اكثريّت فقهاى شيعه، و فقه حاكم بر نظام مقدّس جمهورى اسلامى (نظير بحث ولايت فقيه) دارند. آيا مىتوان ديدگاهها و نظرات آنها را در جامعه انتشار داد، تا مردم با شنيدن اقوال مختلف بهترين آن را انتخاب كنند؟ در صورتى كه پاسخ منفى باشد، آيه شريفه«فَبَشِّرْ عِبادِ* الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»را چگونه تفسير مىفرماييد؟
جواب:اين كار در صورتى كه موجب بدآموزى نگردد، كار خوبى است. و اين مشكل عمدتاً از طريق نحوه بيان مناسب نظرات مخالفين تأمين مىشود، به اين معنى كه نظرات آنها به صورت موذيانه و مخرّب و توأم با دروغ و تهمت و جوسازى بيان نگردد. البتّه بايد توجّه داشت كه مسائل مختلف است؛ بعضى از مسائل را مىتوان در سطح عموم مطرح كرد، و بعضى از مسائل بايد در سطح حوزه و دانشگاه و محافل علمى مطرح گردد؛ زيرا احتياج به آگاهىهاى تخصّصى دارد. به يقين اشتباه اين دو دسته از مسائل به يكديگر، سبب بروز مشكلاتى در سطح جامعه مىگردد.
سؤال 1641-يك خبر موثّق داراى چه خصوصيّاتى است؟
جواب:خبر موثّق را از چند طريق مىتوان شناخت: نخست از طريق وثاقت
راوى؛ يعنى ناقل خبر شخص مورد اعتمادى باشد. دوّم، از طريق مقبوليّت عمومى، يعنى اگر چه راوى شناخته شده نيست، امّا خبر در ميان مردم چنان شهرتى دارد كه موجب اطمينان مىشود. سوّم، از طريق محتواى خبر، يعنى مضمون خبر چنان مستدلّ و توأم با قرائن است، كه خود گواه صحّت خويش است.
سؤال 1642-آيا ناقلان اخبار و بيان كنندگان وقايع، شرايط خاصّى دارند؟
جواب:آرى شرايط خاصّى دارند؛ وثاقت و امانت، هوش كافى براى فهم مطالب، و حافظه قوى براى نگهدارى و حفظ مطالب، و از همه مهمتر، بىنظرى و حُسن نيّت، و آلوده نكردن اخبار با سليقه شخصى، از جمله اين شرايط است.
سؤال 1643-يك خبرنگار تا چه حدّ مىتواند در نقل خبر به گفته ديگران استناد كند؟ با توجّه به اين كه نمىشود به تواتر رسيد؟
جواب:تا آن جايى كه خبر به حدّ تواتر نرسد، و محفوف به قرائن اطمينانبخش نباشد، بايد آن را به صورت خبر محتمل ذكر كند؛ نه خبر قطعى.
سؤال 1644-يك خبرنگار، غير از روش مشاهده، چگونه مىتواند به صدق يا كذب خبر، يا واقعه خاصى، برسد؟ راههاى شناخت اين دو كدام است؟
جواب:از جوابهاى بالا معلوم شد.
سؤال 1645-هرگاه خبرنگارى شاهد ماجرايى نبوده، ولى مىخواهد خبر آن را نقل كند، چند نفر شاهد لازم است تا خبرنگار به «راستى خبر» برسد؟
جواب:اگر يك فرد مورد وثوق خبر را نقل كند، كافى است. ولى احتياط آن است كه در اخبار مهمّ به قول يك نفر قناعت نكند.
سؤال 1646-آيا در نقل خبر، و شهادت بر وقوع حادثهاى، بين زن و مرد تفاوتى وجود دارد؟ آيا در اين مورد بايد همچون اداى شهادت در محاكم قضايى عمل كرد؟
جواب:در اين مسائل فرقى ميان زن و مرد نيست.
سؤال 1647-بسيارى از سخنرانىها، بيانيّهها، مصاحبهها و مانند آن داراى متونى طولانى است؛ در حالى كه خبرنگار مجبور به خلاصه كردن آن مىباشد. در
خلاصهگيرى، امكان فاصله گرفتن از مضمون، و احياناً القاى يك مفهوم ديگر وجود دارد. آيا اين كار نيز خيانت در امانت محسوب مىشود؟
جواب:در صورت تغيير محتوا، هم دروغ و هم تهمت محسوب مىشود؛ ولى تلخيص كردن و نقل به معنى مانعى ندارد.
سؤال 1648-آيا براى تهيّه خبر مورد نياز نظام، مىتوان رشوه داد؟
جواب:در صورتى كه راه منحصر به آن باشد، و خبر مورد نياز است، مانعى ندارد. و نام آن را نبايد رشوه گذاشت.
سؤال 1649-چگونه مىتوان ثقه بودن خبرنگار را تشخيص داد؟
جواب:ثقه بودن مخبر، از طريق معاشرت، يا شهادت افراد مطّلع و آگاه و ثقه استفاده مىشود.
سؤال 1650-امام راحل قدس سرّه مىفرمودند: «گاه مىتوان براى حفظ نظام، برخى از واجبات را نيز ترك كرد.» آيا اين موضوع در خبر هم صادق است؟ آيا خبرنگار نيز مىتواند براى حفظ نظام به دروغ متوسّل شود؟
جواب:اگر واقعاً مسأله به صورت اهمّ و مهمّ درآيد، و مانند دروغ براى اصلاح ذات البين شود، مانعى ندارد. ولى چون ممكن است اين حكم وسيله سوء استفاده قرار گيرد، و به هر بهانهاى خبرهاى دروغ منتشر كنند، بايد حتّى الإمكان از اين كار پرهيز كرد.
سؤال 1651-گاه مجبوريم براى سرپوش نهادن بر يك عمليّات، يك سناريوى اطّلاعرسانى طرّاحى كنيم. تا اهداف خود را، كه فقط تقويت نظام است، به پيش ببريم، و شايد هيچ كدام از مسائلى كه طبق اين سناريو منتشر مىكنيم اساسى نداشته باشد. حدّ و حدود ما در اين وضعيّت چيست؟
جواب:بايد مطابق قانون اهمّ و مهمّ رفتار شود.
سؤال 1652-آيا در پردازش اخبار مىتوانيم از شيوههاى خبرى غرب، كه با تركيب اطّلاعات مختلف پيامهاى خاصّى را القا مىكنند، و با واقعيّت فاصله دارد، مانند شيوههاى «انگارهسازى»، «برجستهسازى»، «چينش اطّلاعات در كنار هم» استفاده
كرد؟ توضيح اين كه: «انگارهسازى» ارائه تصويرى هدفدار از يك موضوع است، كه هدف خاصّى را دنبال مىكند، مانند كلمه «بنيادگرايى» كه غرب براى اسلامگرايان به كار مىگيرد. «برجستهسازى» اولويّتبندى در اطّلاعات با اهميّت مورد نظر، كه هدف خاصّ القاى در پيام را دنبال مىكند. «چينش اطلاعات» به كار گرفتن سوابق موضوعات ديگر، و چسباندن آن به موضوع جديد، براى ايجاد يك پيام جديد و القاى يك فكر و تحميل عقيده است. مثل اين كه هر انفجارى در هر جاى جهان رخ مىدهد، با ذكر سابقه انفجارهاى ديگر كه در آن برخى ايران را متّهم كردهاند، القاى اتّهام جديد به ايران با اين سابقه قطعى است.
جواب:در صورتى كه هدف مشروع و مثبتى در اين كار دنبال شود مانعى ندارد.
سؤال 1653-همه ما مطمئن هستيم كه بنگاههاى خبرپراكنى استعمارى براى خدشهدار كردن نظام جمهورى اسلامى به ترفندهاى خبرى و گزارشى متوسّل مىشوند؛ خبرها و گزارشهايى ساخته مىشود كه اصلًا بنيانى ندارد. آيا ما نيز مىتوانيم براى دفاع از حيثيّت خود از چنين شيوهاى استفاده كنيم؟
جواب:در صورتى كه راه دفاع منحصر به اين كار باشد، و موجب وهن اسلام و جمهورى اسلامى نشود، اشكالى ندارد.
سؤال 1654-برخى اخبار به ضرر ماست؛ ولى بيان نكردن آن، موجب بىاعتمادى به نظام، و رسانههاى خودى و توجّه به رسانههاى خارجى مىگردد. در اين مواقع چه وظيفهاى داريم؟
جواب:هرگاه ضرر نگفتن بيش از ضرر گفتن باشد، لازم است آن خبر بيان شود.
سؤال 1655-مردم تا چه حد براى شنيدن خبرها محرم هستند؟ حدّ افشاى يك خبر محرمانه تا كجاست؟
جواب:حدّ افشاى آن تا آنجاست كه توليد ضرر و زيانى براى جامعه نكند.
سؤال 1656-چه اخبارى را مىتوان عادى، و چه خبرهايى را بايد محرمانه تلقّى نمود؟
جواب:اخبارى كه افشاى آن سبب سوء استفاده افراد منحرف، يا آگاهى دشمن، يا ضرر و زيانى در سطح جامعه شود، يا آبروى فرد يا گروهى را به خطر مىاندازد، يا افشاى اسرار خصوصى افراد را در پى دارد، جزء اخبار محرمانه به شمار مىرود.
سؤال 1657-گاه بين دولتمردان، احزاب، جناحها و مانند آن، اختلافى رخ مىدهد.
و از سويى يك خبرنگار بايد با توجّه به جايگاه خود اخبار و مسائلى را منتشر كند كه مطابق خطّ اصلى نظام، و بدون گرايش باشد. بر فرض كه هر دو خط سياسى مورد قبول نظام باشد، وظيفه خبرنگار در اين گونه موارد چيست؟
جواب:بايد اخبار واقعى را در مسير مصلحت نظام منتشر كرد.
سؤال 1658-تا چه حد مىتوان خبر جعلى را مخابره كرد؟ آيا اين گونه خبرها مىتواند در نظام اسلامى جايگاهى داشته باشد؟ حتّى اگر رعايت مصلحت نظام، افراد، يا مانند آن مدّ نظر باشد؟
جواب:در اين گونه امور بايد مصلحت اهم نظام و جامعه در نظر گرفته شود.
سؤال 1659-يك خبرنگار تا چه حد مىتواند نسبت به افراد افشاگرى نمايد؟ آيا در افشاگرى بين مرد و زن تفاوتى وجود دارد؟ بين مسلمان و غير مسلمان چطور؟
جواب:اسرار هيچ مسلمانى را نمىشود افشا كرد؛ مگر در مواردى كه مصلحت مهمتر در كار باشد.
سؤال 1660-در جامعه ما كسانى هستند كه نه مسلمان هستند، و نه انقلاب را قبول دارند. در قبال نشر مسائل و اخبار و نظرات آنان چه وظيفهاى داريم؟
جواب:از آن چه موجب تضعيف نظام، يا تشويش اذهان عمومى است بايد پرهيز شود، و مىتوان آنچه را مفيد، و يا حدّ اقل فاقد ضرر است، منتشر ساخت.
سؤال 1661-بيان اخبار نشاطآور براى جامعه چه حدودى دارد؟ آيا مىشود براى ايجاد اين نشاط به دروغهاى مصلحتى نيز متوسّل شد؟
جواب:ايجاد نشاط مجوّز دروغ گفتن نيست.
سؤال 1662-گاه نقل خبرى از خارج مرتبط با عقايد مسلمانان است. اگر بيان
چنين خبرى موجب وهن عقايد ما گردد، بيان آن بهتر است، يا كتمان آن؟ اگر كتمان شود، آيا «بىخبرى» از وجود چنين عقيدهاى مفسدهآميزتر نخواهد بود؟
جواب:در اين گونه موارد بايد از قانون اهم و مهم تبعيت نمود، و مصلحت و مفاسد كار را سنجيد، و آن چه مهمتر است بايد مورد توجّه قرار بگيرد.
سؤال 1663-آيا مىتوانيم اخبار رسانههاى خارجى را پخش كرده، و پس از آن نظر خود را نيز بيان نماييم؟
جواب:تفسير و تحليل اخبار، كه سبب بهرهگيرى صحيح و پرهيز از سوء استفاده مىشود، نه تنها جايز بلكه گاه واجب است.
سؤال 1664-آيا حدس و گمان را مىشود به عنوان يك خبر و نظر منتشر نمود؟
جواب:هرگاه در آن قيد كنند كه اين خبر به صورت حدس و گمان است، و مفسدهاى هم بر آن مترتّب نشود، اشكالى ندارد.
سؤال 1665-خبرى (سياسى، اقتصادى يا فرهنگى) منتشر كردهايم كه صدق و كذبش برايمان مشخّص نبوده است، حكم آن چيست؟
جواب:در صورتى كه به منبع خاصّى اسناد داده شود، و صدق و كذبش بر عهده آن منبع واگذار گردد، و نشر آن مفسدهاى نداشته باشد، اشكال ندارد.
سؤال 1666-اگر دولتى ظالم باشد، خبرنگار تا چه حد مىتواند اسرار را فاش كند؛ هر چند خودش نيز شهروند همان دولت باشد؟
جواب:در صورتى كه نشر آن اخبار موجب امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با فساد باشد، هيچ اشكالى ندارد.
سؤال 1667-اگر خبررسانى را ابزارى براى اعمال نظارت در همه شئون (امور سياسى، فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى) جامعه بدانيم، كه در مسير تحقق
«كُلُّكُمْ راعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعيَّته»
باشد، حدود اين نظارت چيست، تا يك خبرنگار هم از مسير قوانين شرعى و اخلاقى خارج نگردد، و هم وظيفه نظارت دقيق در همه ابعاد عملى شود؟
جواب:پاسخ اين سؤال در لابهلاى پاسخهاى بالا آمده است.