نمايد؟ مثلًا قائل به تفكيك ميان مرجع احراز وقوع جرم و مرجع صدور رأى شده، يا تبعيّت دادرس از نظر هيئت منصفه را الزامى بداند. آيا اين كار جايز است؟
جواب:همان گونه كه در بالا گفته شد، موضوع از موضوعات مستحدثه است، ولى از چهارچوب قوانين كلّى اسلام خارج نيست، و ثبوت موضوع به وسيله اهل خبره در اينجا چيز تازهاى نمىباشد، و ظاهراً عناوين اوّليّه براى تبيين احكام مربوط به جرايم مطبوعاتى كافى است، و اگر در شرايط خاصّى كافى نباشد، مىتوان از عناوين ثانويّه استفاده كرد.
سؤال 1686-در برخى از قوانين جمهورى اسلامى از عبارت «مقدّسات اسلامى» استفاده شده، و احكامى بر آن بار شده است. براى روشن شدن اين قوانين و دست يافتن به يك چهارچوبه شفّاف در سياستهاى فرهنگى، و پرهيز از افراط و تفريط، لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
الف)تعريف مقدّسات اسلامى چيست؟ آيا مىتوان براى آن معيارى تعيين كرد، و مصاديق مورد اختلاف را با آن معيار سنجيد؟
جواب:البتّه تعبير به مقدّسات اسلامى در هر مورد با ملاحظه قرائن موجود در كلام ممكن است تفسير خاصّى داشته باشد؛ ولى معمولًا هنگامى كه اين تعبير گفته مىشود، اشاره به امورى است كه در نظر همه دينداران محترم است؛ مانند «خدا»، «پيامبر صلى الله عليه و آله» «ائمّه هدى عليهم السلام»، «قرآن مجيد»، «مساجد»، «كعبه»، «احكام مسلّمه اسلام»، و امثال آن. ممكن است در پارهاى از موارد، مقدّسات اسلامى معناى گسترده ترى داشته باشد.
ب)آيا مرجع تشخيص مقدّسات اسلامى عرف است، و با مراجعه به وجدان اهل عرف مىتوان مصاديق آن را شناخت، يا از امورى است كه شناخت آن مستلزم خبرويّت و كارشناسى است؟ واضح است در صورت اوّل، هيأت منصفه دادگاههاى رسيدگىكننده به جرايم مطبوعاتى، به عنوان نمايندگان افكار عمومى، صلاحيّت تشخيص مقدّسات اسلامى را خواهند داشت، و در صورت دوّم، ارجاع امر به كارشناس يا كارشناسان ضرورت خواهد داشت. لكن اين سؤال مطرح است كه در
صورت دوّم، چنانچه موضوع، بين كارشناسان اسلامى مورد اختلاف باشد، تكليف چه خواهد بود؟
جواب:مرجع تشخيص، عرف افراد ديندار و آشنا به مسائل اسلامى است، و ممكن است در موارد پيچيده، نياز به استفاده از نظر دانشمندان و علماى دينى نيز باشد.
ج)آيا انتقاد از احكام و مفاهيم قرآن و عترت، يا سيره ائمّه اطهار عليهم السلام، از مصاديق اهانت است؟ آيا نقد و بررسى آيات، روايات، سيره و احكام فقهى بر اساس روشهايى غير از اسلوب متداول ميان علماى دين، نوعى اهانت است؟ اصولًا نقد و بررسى اين گونه امور در چه صورت اهانت به مقدّسات تلقّى مىشود؟ و در هر صورت، سوء نيّت منتقد، يا عدم قصد اهانت وى، چه تأثيرى در اين امر دارد؟
جواب:اگر منظور از نقد و بررسى، ايراد به قانون و قانونگذار باشد، بىشكّ جزء مصاديق اهانت است، و اگر منظور، اشكال و ايراد به كسانى باشد كه چنان حكمى استنباط كردهاند، و به تعبير ديگر، استنباط زير سؤال برود نه حكم الهى، مصداق اهانت به مقدّسات اسلامى نيست.
سؤال 1687-با توجّه به اصل 24 قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، كه مقرّر مىدارد: «نشريّات و مطبوعات در بيان مطالب آزادند، مگر اين كه مخلّ به مبانى اسلام، يا حقوق عمومى باشد.» لطفاً بفرماييد:
الف)مقصود از «إخلال» و «مبانى اسلام» چيست؟ آيا مبانى اسلام به معناى احكام زير بنايى است، يا ضروريّات دينى يا فقهى منظور مىباشد، يا معناى ديگرى دارد؟
جواب:منظور از «مبانى اسلام»، مسائل ضرورى دينى است. خواه در مسائل اعتقادى باشد، مانند توحيد و معاد و عصمت انبيا و ائمّه معصومين عليهم السلام و امثال آن، و خواه در فروع دين و احكام و قوانين اسلام، و خواه در مسائل اخلاقى و اجتماعى باشد، و منظور از «اخلال» هر كارى است كه سبب تضعيف مبانى فوق، يا ايجاد بدبينى و شكّ و ترديد نسبت به آنها شود، خواه از طريق درج مقاله باشد،
يا داستان، يا عكس و كاريكاتور، و يا غير آن.
ب)آيا طرح سؤال، يا برداشتهاى جديد نسبت به مسائل اسلامى، اخلال محسوب مىشود؟
جواب:اگر منظور از سؤال، گرفتن جواب باشد، اخلال نيست. ولى اگر به منظور ايجاد شبهه در افكار مردم باشد، إخلال محسوب مىشود. و منظور از برداشت، اگر صرفاً بيان يك احتمال علمى باشد كه تحت مطالعه قرار گيرد، إخلال نيست؛ امّا هرگاه به طور قطع روى آن تكيه شود، يا به طورى نشر گردد كه در تضادّ با مسائل ضرورى اسلام محسوب گردد، اخلال به مبانى خواهد بود.
ج)آيا ميان طرح سؤال و برداشتهاى جديد در مجلّات علمى و تخصّصى، با طرح آنها در نشريّات عمومى فرقى هست؟
جواب:بدون شك بين اين دو تفاوت است. در نشريّات عمومى گاه ممكن است شكل إخلال به مبانى اسلام به خود بگيرد، ولى در نشريّات خصوصى اين چنين نيست.
د) فيلمها
سؤال 1688-لطفاً به سؤالات زير پيرامون فيلمها پاسخ فرماييد:
1-ساخت انواع فيلمهاى تخيّلى، وحشتزا، خشونتآميز، كمدى و جنسى، از نظر اسلام چه حكمى دارد؟
2-بيان احساسات زن و مرد نامحرم در فيلم چه حكمى دارد؟
3-اگر فردى نقش همسر ديگرى را بازى كند، با توجّه به اين كه محرميّتى وجود ندارد چگونه است؟
4-آيا پوشاندن كلاهگيس زنان از ديد مردان در فيلم واجب، و حكم موى طبيعى را دارد؟
5-تفاوت تماشاى زنان اهل كتاب و زنان كافر در چيست؟
6-تماشاى فيلمهاى كمدى (خندهدار) كه فقط جنبه خنداندن دارد، چه حكمى دارد؟
7-تقليد صدا در فيلمها، مثل اين كه مردى صداى زنى را تقليد كند يا بالعكس، چه حكمى دارد؟
جواب:فيلمهاى بدآموز و زيانبار، مانند فيلمهاى جنسى و وحشتزا و امثال آن، حرام است، ولى فيلمهاى آموزنده يا لااقل سرگرم كننده بدون مفسده، نه تنها اشكالى ندارد؛ بلكه گاه بسيار مفيد و مؤثّر، و سبب پيشرفت اهداف اسلامى است. و بازى كردن مردى در نقش همسر بدون محرميّت در صورتى كه خلاف شرعى در آن نباشد ذاتاً اشكالى ندارد، و همچنين تقليد صداى جنس ديگر.
سؤال 1689-نشان دادن چهره كامل پيامبر صلى الله عليه و آله و حضرت زهرا عليها السلام و ائمّه اطهار عليهم السلام در حالات زير چه حكمى دارد؟
الف)نشان دادن چهره كامل بدون هيچ گونه تغيير در چهرهپردازى؟
جواب:اين كار خلاف آداب است.
ب)نشان دادن چهره كامل همراه با گريم، به گونهاى كه تماشاگر با كمى دقت مصنوعى بودن آن را بفهمد.
جواب:اين فرض نيز مانند فرض سابق است.
ج)استفاده از اشخاصى كه در تمام مدّت بازيگرى خود فقط نقش ائمّه عليهم السلام را بازى مىكنند.
جواب:مانند جواب سابق است.
د)استفاده از بازيگرانى كه فقط نقشهاى مثبت را بازى مىكنند.
جواب:مانند جواب سابق است، ولى اگر چهرهها را مبهم و نامشخّص، و مثلًا غرق در نور نشان بدهند مانعى ندارد.
سؤال 1690-تاكنون نسبت به وجود مقدّس حضرت حجّت بن الحسن (عجّل اللّه فرجه الشّريف)، و حضور و اطّلاع و عنايت ايشان به مؤمنين و شيعيان، فيلمى مستند به روايات اهل بيت عليهم السلام تهيّه و تدوين نشده است. ما تصميم گرفتهايم در اين زمينه حركتى انجام دهيم، مستدعى است نظر مبارك خويش را نسبت به تهيّه صحنهاى در مسجد مقدّس جمكران، كه امام عصر (عجّل اللّه فرجه الشّريف) را در
حال حركت در كنار مردم و متديّنين هستند بفرماييد؟ (البتّه بدون نشان دادن چهره و بدن به طور كامل، بلكه فقط از زانو به پايين؛ بدين شكل كه امام عصر عليه السلام در حال گام برداشتن هستند.) فيلمبردارى از چنين صحنهاى چه حكمى دارد؟ يا در كنار مؤمنينى كه مشغول دعا خواندن هستند، صحنهاى از امام زمان عليه السلام (بدون نشان دادن چهره و بدن به طور كامل، بلكه به تصوير كشيدن دو دست امام عليه السلام در حال قنوت) فيلمبردارى گردد، حكمش چيست؟
جواب:چنانچه احترامات لازم رعايت شود، و اين اشتباه براى بيننده حاصل نشود كه گمان كند واقعاً شما امام را در اين صحنه در مسجد جمكران و مانند آن ديدهايد و فيلم برداشتهايد، اشكالى ندارد.
سؤال 1691-نظر حضرت عالى درباره تصويرسازى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله و امامان معصوم و يا انبياى الهى عليهم السلام چيست؟
جواب:هرگاه تصوير و عكس موجب اهانت به مقام آن بزرگواران نباشد، و نسبت قطعى به آنها داده نشود، اشكالى ندارد.
سؤال 1692-در صورت جواز، آيا ايفاى نقش توسّط غير مسلمانان از اهل كتاب، يا غير اهل كتاب جايز است؟ پيروان فِرق و مذاهب اسلامى چطور؟
جواب:با در نظر گرفتن شرايط بالا، فرقى در ميان تصويرسازان نيست.
سؤال 1693-معيار و ملاك صدق اهانت، يا عدم صدق اهانت در تصويرسازى چيست؟ پخش آن از طريق صدا و سيماى جمهورى اسلامى چه حكمى دارد؟
جواب:معيار آن است كه در عرف آن را هتك بدانند، و در صورتى كه اهانتآميز باشد، جايز نيست.
سؤال 1694-اخيراً در خارج از كشور فيلمهايى رواج يافته كه به ايفاى نقش رسول اكرم صلى الله عليه و آله، يا امامان معصوم عليهم السلام يا يكى از انبيا عليه السلام، مىپردازند. با توجّه به اين كه احتمال مىرود اغراض ناشايستهاى در كار باشد، نظر خويش را اعلام فرماييد.
جواب:بايد در اين گونه موارد بسيار دقيق بود. هرگاه پس از دقّت كافى،
محذورهاى بالا در آن نباشد، مانعى ندارد. ولى معمولًا ظاهر شدن اشخاص مستقيماً در نقش معصومين از نظر مردم با ايمان، مشكل آفرين است.
سؤال 1695-ساختن فيلمهاى خندهدار و تفريحى سالم چه حكمى دارد؟
جواب:مانعى ندارد.
سؤال 1696-ساختن فيلمهاى ترسناك، به منظور به ياد مرگ انداختن مخاطبان، چه حكمى دارد؟
جواب:اگر موجب ضرر و زيانى نباشد، جايز است.
سؤال 1697-فيلمبردارى از مساجد، كه بازيگر بايد در آن ايفاى نقش كند، چه حكمى دارد؟ اماكن متبرّكه و امامزادهها چطور؟
جواب:در صورتى كه هتك احترام مسجد نشود، و مزاحم نمازگزاران نگردد، مانعى ندارد.
سؤال 1698-پوشيدن لباس روحانيّون به وسيله بازيگران چه حكمى دارد؟
جواب:اگر احترام اين لباس حفظ شود، مانعى ندارد.
سؤال 1699-در فيلمهاى مستند، فيلمبردارى از مردگان و اجسادى كه در كفن هستند، چه حكمى دارد؟
جواب:چنانچه كفن را باز نكنند، و احترام ميّت حفظ شود، مانعى ندارد.
سؤال 1700-اخيراً در منطقه ما، كانال تلويزيونى جديدى راهاندازى شده كه هم برنامههاى خوب و مشروع، و هم برنامههاى حرام دارد. آيا همكارى با اين كانال تلويزيونى جايز است؟
جواب:در صورتى كه برنامههاى حرام دارد، همكارى با آن جايز نيست.
سؤال 1701-ارائه فيلمها و نقشهايى كه- احياناً- اهانت به مقدّسات اسلامى به شمار مىآيد، و لو در آن تصويرسازى معصومان عليهم السلام نباشد، چه حكمى دارد؟ و اساساً تشخيص آن چگونه خواهد بود؟
جواب:به يقين چنين فيلمهايى جايز نيست. و معيار، فهم مردم آگاه و متديّن است.
سؤال 1702-آيا در مسائل فوق ميان فقهاى شيعه و سنّى اختلافى وجود دارد؟
جواب:اگر موجب اهانت شود، فرقى ميان علماى اسلام نيست.
سؤال 1703-آيا حكم مذكور نسبت به حضرت أبو الفضل العبّاس عليه السلام و حضرت زينب عليها السلام و مانند آن بزرگواران نيز جارى است؟
جواب:درباره تمام شخصيّتهاى محترم اسلام، هر چيز كه مايه اهانت گردد جايز نيست.
سؤال 1704-براى ارائه زندگى معصومان عليهم السلام از طريق فيلم و نمايش و سريال، با حفظ حدود فقهى چه راه حلّى را ارائه مىدهيد؟
جواب:بهترين راه حلّ اين است كه معصومين عليهم السلام را به صورت مبهم يا در هالهاى از نور نشان دهند، تا مشكلى از اين جهت ايجاد نشود. ولى درباره ديگران چنانچه احترامات لازم رعايت شود، نشان دادن آنها اشكالى ندارد.
سؤال 1705-نظر جنابعالى در مورد سينما چيست؟
جواب:در صورتى كه سينما خالى از امور خلاف شرع باشد، و سبب آموختن مسائل اجتماعى، تربيتى و اخلاقى شود، يا لااقلّ جنبه سرگرمى سالم داشته باشد، مجاز است.
سؤال 1706-اگر مدرّسان معتقد در دسترس نباشند، آيا تحصيل دانش فيلمسازى از مدرّسان ضعيف الاعتقاد جايز است؟
جواب:در صورتى كه مفسدهاى بر آن مترتّب نشود، مانعى ندارد.
سؤال 1707-براى تحصيل دانش فيلمسازى، نگاه كردن به فيلمهايى كه زنان بد حجاب در آن هستند، چه حكمى دارد؟
جواب:اگر تحصيل دانش فيلمسازى براى تحصيل اهداف مقدّسى باشد، و ديدن آن فيلمها منشأ فساد نشود، اشكال ندارد.
سؤال 1708-در امر ساختن فيلم آيا مىتوان از زن بازيگر استفاده كرد، با توجّه به اين كه بايد با بازيگر صحبت و تمرين كرد؟
جواب:اگر از حدود عفّت خارج نشود، اشكالى ندارد.
سؤال 1709-يكى از عناصر فيلمسازى، چهرهپردازى (گريم) است، آيا اين كار جايز است؟
جواب:اگر به وسيله نامحرمان انجام نشود، مانعى ندارد.
سؤال 1710-تراشيدن ريش براى هنرپيشههاى مرد، و نيز نمايان بودن زير گلو و مقدارى از مو و برآمدگيهاى سينه و قسمتهايى از پايين بدن براى هنرپيشههاى زن، چه حكمى دارد؟
جواب:تراشيدن ريش بر خلاف احتياط است؛ مگر اين كه ضرورتى ايجاب كند، و امّا نمايان كردن قسمتهاى مذكور براى زنان در مقابل نامحرم جايز نيست؛ مگر اين كه توسّط فرد محرمى فيلمبردارى گردد، آنگاه فيلم آن را نشان دهند. در اين صورت اگر منشأ فساد خاصّى نباشد جايز است.
سؤال 1711-اخيراً از سوى برخى مسئولان كشور، به بهانه عدم توانايى جلوگيرى از ماهواره، زمزمه آزاد شدن استفاده از آن سرداده مىشود. با توجّه به اثرات شوم و ويرانگر آن در محيط خانواده و جامعه، و عدم قدرت بر كنترل كامل آن، آيا به نظر حضرتعالى آزادى ماهواره جايز است؟ آيا عدم قدرت بر جلوگيرى از آن در آينده، مجوّز آزادى قانونى آن مىباشد؟
جواب:بىشكّ وجود ماهواره در خانوادهها سبب در دسترس قرار گرفتن صحنههاى فساد است، و اثر منفى غير قابل انكارى مخصوصاً بر جوانان خانواده دارد؛ بنابراين كسانى كه براى تسهيل در امر آن مىكوشند مرتكب گناه بزرگى مىشوند.
ه) فيلمها و تبليغ كالا
سؤال 1712-آيا تبليغ كالاهاى خارجى جايز است؟
جواب:اگر موجب ضرر و زيانى بر مسلمين نگردد، مانعى ندارد.
سؤال 1713-آيا تبليغ كالاهايى كه سرمايه داران جهانى، و شركتهاى چند مليّتى را تقويت مىكند، جايز است؟