مىكرد، انانيت و خودبينىاش شكسته مىشد و در برابر فرمان الهى خاضع مىگرديد. «1» امام صادق (ع) مىفرمايد:
هر كس كه بر آن است تا براى خود برترى بر ديگران ببيند، از مستكبران است. «2» پيامها 1- سرزنش ابليس به دليل نافرمانىِ امر خدا (سجده بر آدم (ع)) بود.
2- جويايى انگيزه و علل عصيان و قانون شكنى، امرى شايسته و بايسته است.
3- پرس و جوى خداوند از ابليس، درباره علل نافرمانى، شايد بدان دليل باشد كه شيطان خود دلايل استكبار ورزيدن از امر الهى را بيان و اقرار كند كه اين كار هم شيطان را در برابر عذاب الهى خلع سلاح كرده و هم هشدارى جدى به همه بندگان خدا- به ويژه عابدان و زاهدان- است.
4- تفاوت مبدأ و عنصر اوليه پيدايش موجودات و نوع آنها، ملاك برترى و مهترى آنان نيست.
5- ابليس در مقايسه ميان شخصيت خود و آدم (ع) روح الهى موجود در آفرينش آدم را ناديده گرفت.
2- فخر و مباهات بر امتيازات مادى وَ قَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَاداً وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ «1» [مترفين به پيامبران] گفتند: «ما بيش از شما مال و فرزند داريم و در آخرت نيز عذاب نخواهيم شد.» مفردات قالوا: گفتند اولاداً: فرزندان نحن: ما بمعذبين: عذاب شدگان اكثر: بيشتر مترفين و مستكبرين به داشتن اموال و فرزندان بيشتر مباهات مىكنند و آن را نشانه كرامت ذاتى خود مىپندارند و حتى معتقدند كه چون خداوند آنان را در اين دنيا گرامى داشته، در قيامت نيز جايگاهى والا خواهند داشت:
و هرگاه پس از ناراحتىاى كه به او رسيد رحمتى بدو بچشانيم مىگويد: «اين به دليل شايستگى و استحقاق من بوده است و
گمان نمىكنم قيامت برپا شود و [به فرض كه قيامتى باشد] هرگاه به سوى پروردگارم باز گردانده شوم، براى من نزد او پاداشهاى نيكوتر هست.» «1» در بينش مستكبران، همه ارزشها با محك ماديّات سنجيده مىشود و يگانه معيار قضاوت، ثروت است كه آمدنش نشان از حقانيت است و با نبودش از هيچ ارزشى خبرى نيست. از اين رو، اعتراض اين گروه به فرماندهى حضرت طالوت آن بود كه ما از او براى رياست و رهبرى شايستهتريم و او لياقت اين مقام را ندارد، زيرا از ثروت بىبهره است:
از كجا او سزاوار بزرگى و رياست بر ماست، در صورتى كه، ما شايستهتر از اوييم و او مال فراوان ندارد؟! «2» و اعتراض آنان به پيامبران اين بود كه چرا دستبندهاى طلايى ندارند! «3» از نظر آنان والاترين انسانها، با محكمترين براهين نيز چون گنجينه طلا ندارند، نمىتوانند در منصب رهبرى و هدايت قرار گيرند.
پيامها 1- مترفان، دارايى بيشتر و اولاد زيادتر را ملاك برترى و ارزش مىدانند و همين امر سبب ايجاد خصلت حقناپذيرى در آنان شده است.
2- برخورداران از امكانات رفاهى، خود را مأمون از عذاب مىدانند، در حالى كه چنين نيست.
3- مترفان، خود را مورد عنايت ويژه خدا مىدانند، در حالى كه اين گمانى بيش نيست.
3- تقليد از نياكان وَ كَذلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِن نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُقْتَدُونَ «1» و بدين گونه در هيچ شهرى پيش از تو هشدار دهندهاى نفرستاديم مگر آنكه خوشگذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آيينى [و راهى] يافتهايم و ما از پى ايشان راهسپاريم.»
مفردات كذلك: اين گونه وجدنا: يافتيم ما ارسلنا: نفرستاديم آباءنا: پدرانمان را قرية: شهر يا روستا امة: آيين و روش نذير: هشدار دهنده آثارهم: به پيروى ايشان مترفوها: خوشگذرانان آن ديار مقتدون: پيروى كنندگان «عصبيت» را همبستگى شديد، طرفدارى حزبى، خويشاوندى يا عقيدتى، و تعصب را غيرت به خرج دادن، زير بار حق نرفتن و سرسختى و پافشارى در عقيده باطل، معنا كردهاند. «1» تعصب، بيمارى شايع روانى- اجتماعى است كه در طبقات مختلف اجتماعى ظاهر مىگردد و از استكبار ناشى مىشود.
از اين رو، مستكبران پايه و اساس آن را در جامعه تشكيل مىدهند.
حضرت على (ع) مىفرمايد:
هشدار! بترسيد، بترسيد از اطاعت و پيروى بزرگانتان، كسانى كه (با سوء استفاده) از موقعيت خود در ميان مردم، گردنكشى كردند ... آنان پايهها و بنيان عصبيتاند. «2»
همواره استكبار و عصبيت همراه يكديگرند و همان كسى كه براى نخستين بار، راه استكبار را گشود، عصبيت را نيز بنيان نهاد.
[شيطان] پيشواى متعصبين و پيشرو گردنكشان است كه بنيان عصبيت را پايه گذارى كرده است. «1» پيامها 1- تمامى پيامبران الهى در طول تاريخ، مواجه با مخالفت مردمان مرفه و خوشگذران بودهاند.
2- خداوند به وسيله اين آيه، به پيامبر اكرم (ص)، در مسير مبارزه با مشكلات رسالت دلدارى مىدهد.
3- اقتدا به آيين نياكان، تكيه گاه افراد مرفه و خوشگذران، در مخالفت با پيامبران بوده است.
4- تقليد كوركورانه و تعصبات قومى، از عوامل مهم گمراهى و انحرافات اعتقادى در طول تاريخ بوده است.
5- «انذار» مهمترين عنصر تبليغى در متن رسالت پيامبران الهى است.
4- انكار رسالت انبياء وَ مَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِن نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ «1» ما هيچ رسولى نفرستاديم مگر آن كه ثروتمندان عياش (مستكبران) آن ديار گفتند: «بىگمان، ما به رسالت شما كافريم.» مفردات ما ارسلنا: نفرستاديم مترفوها: خوشگذرانان آن ديار قرية: شهر يا روستا بما ارسلتم به: به رسالت شما نذير: ترساننده كافرون: انكاركنندگان مستكبران كه خودپرستى، سراسر وجودشان را فرا گرفته است، از ديدن واقعيتها و درك حقيقتها و قبول هدايتها عاجزند.
آنان آنچه را نفع و سودى برايشان داشته باشد، مىبينند و مىپذيرند و از هر چه به شأن و موقعيت آنان خلل وارد كند، سر باز مىزنند. از اين رو، همواره در صف مقدم مخالفان انبيا قرار مىگيرند و براى حفظ شوكت شيطانى خود، كفر مىورزند.
آنان حتى از شنيدن سخنان حق گريخته و با انگشت، گوشهاى خود را مىپوشانند.
[نوح گفت: بارالها] هر بار آنان را به مغفرت تو خواندم، انگشت بر گوش نهادند و جامه بر رخسار افكندند و به كفر اصرار ورزيده و سرسختانه استكبار نشان دادند. «1» و در آيه ديگر مىفرمايد:
واى بر دروغگوى بدكار، آنكه آيات خدا را كه بر او تلاوت مىشود مىشنود و بر طغيان و استكبار اصرار مىورزد، گويى آن آيات را نشنيده است. «2» پيامها 1- نقش پيامبران، انذار و هشدار دادن به مردمان [و نيز تبشير] است.
2- برخوردارى از ثروت و رفاه، موجب پيدايش خصلت حقناپذيرى است.
3- مترفان، هيچ آموزهاى از آموزههاى آسمانى را قبول نداشتند.
4- خداوند با ذكر برخوردهاى اقوام گذشته با پيامبرانشان، به پيامبر اكرم (ص) درباره رويارويى مشركان با آن حضرت، دلدارى مىدهد.