مقدمه خداوند جهان را آفريد و همه موجودات را در مسير هدايت قرار داد. براى انسانها نيز افزون بر نعمت عقل و فطرت، رسولان بيرونى گمارد تا آنان را به راه راست هدايت كنند. انسانها در برابر رسولان الهى، مواضع متفاوتى اتخاذ كردند؛ برخى در برابر دعوت پيامبران، سر تسليم فرود آورده، به اطاعت پرداختند و برخى نيز سر ستيزه برداشته، به مخالفت برخاستند. اينان علاوه بر نفى دلايل و معجزات پيامبران به انواع آزار و اذيت رسولان الهى پرداختند و مشكلات عديدهاى در راه ابلاغ رسالتشان ايجاد كردند. فرهنگ قرآنى از گروه اخير با عنوان «مستكبران» ياد مىكند.
خداوند متعال در حمايت از رسولان خويش، ابتدا مستكبران را نصيحت نمود كه از اعمال زشت خود دست بردارند. امّا مستكبران، پس از نصايح مكرر و ارائه معجزات، باز بر مواضع
خود پافشارى كردند و مؤمنان را شكنجه و گاه به قتل رساندند.
اين گروه سرانجام به عذاب الهى در دنيا و آخرت گرفتار آمدند و به نتيجه اعمال خود رسيدند.
كتاب حاضر به دليل اهميت مبارزه پيامبران الهى با مستكبران، به بحث درباره اين موضوع پرداخته و مباحثى چون انواع استكبار، شيوههاى مستكبران و روشهاى مبارزه پيامبران با آنان را به قدر مجال خود مطرح كرده است. اميد است مطالعه اين كتاب در شناخت بيشتر راه و روش پيامبران در مبارزه با استكبار مفيد واقع شود.
شايان ذكر است كه در تنظيم مباحث اين كتاب، از كتاب «استضعاف و استكبار در قرآن» اثر همين پژوهشكده كه حجج اسلام محمد سروش و احمد حيدرى تدوين كردهاند استفاده فراوانى شده است. همچنين بيشتر پيامهاى ذيل آيات نيز از تفسير راهنما و تفسير الميزان گرفته شده است.
پژوهشكده تحقيقات اسلامى
مفاهيم در بررسى اصطلاح «استكبار» و «مستكبرين» در فرهنگ اسلامى ناگزيريم نخست مفهوم اين واژه و واژههاى ديگرى همچون «ملأ» و «مترفين» را كه در ارتباط با آن است، بيان كنيم.
1- استكبار «استكبار» از ماده «كبر» است. لغتشناسان «كَبُر» را بزرگ شده و «كِبر» را عظمت و كبريا «1» معنا كرده و نيز آن را مقابل صِغَر و كوچكى دانسته و «كِبَر» را به عظمت تفسير كردهاند. «2» «استكبار» مصدر باب استفعال است و آن را هم معنى كبر و تكبر و به معناى تعظم و بزرگى «3» دانستهاند. و گاه آن را با مفهوم «تعظم و تجبّر» نظير دانسته، مخالف و مقابل با «تواضع» معنى كردهاند:
و آن، نفس را بالاتر از حد خود بردن و به عبارت ديگر خود بزرگبينى است. «1» مجمع البيان، در تعريفى، بين مفهوم استكبار و تكبّر فرق مىگذارد:
استكبار به معناى «ناروا طلب بزرگى كردن» است بر خلاف «تكبر» كه ممكن است بزرگى همراه با استحقاق و سزاوارى باشد چه اين كه در مورد حق تعالى «تكبر» صحيح است و يا سزاوار آن نباشد. «2» علامه طباطبايى نيز تصريح مىكند كه استكبار هميشه نارواست و قيد «به غير حق» در آيه «فاستكبروا فى الارض بغير حق» توضيحى است، نه آنكه استكبار به حق نيز وجود داشته باشد. «3» ايشان در تعريف استكبار، فرق بين متكبر و مستكبر را نيز بيان مىدارند:
مستكبر كسى است كه مىخواهد به بزرگى دست يابد و درصدد است كه بزرگى خود را به فعليت برساند و به رخ ديگران بكشد و متكبر كسى است كه بزرگى را به عنوان يك حالت نفسانى در خود سراغ دارد و براى خود پذيرفته است. «4»
بنابراين استكبار به معناى خودبزرگبينى است كه شخص مىخواهد بزرگى ناداشته خود را به رخ ديگران بكشد و خود را بزرگتر از ديگران جلوه دهد.
2- ملأ از مجموع كلمات اهل لغت «1» استفاده مىشود كه شايعترين معناى ملأ اشراف است؛ جماعتى كه از قدرت و موقعيت در جامعه برخوردارند بهطورىكه هيبت آنان چشم و قلب توده مردم را پر كرده و به پيروى از آنان واداشته و كسى را ياراى مخالفت با آنان نيست. در روايتى نقل است كه پيامبر (ص) به يكى از اصحاب خود كه اظهار داشت: «در بدر گروهى پيرمرد را كشتيم.» فرمود: «آنان، ملأ قريش بودند.» و سپس توضيح دادند كه:
اگر آنان دستور مىدادند، شما توان مخالفت نداشته، اطاعت مىكرديد و كار و فعاليت شما در برابر كارهاى آنان ناچيز بود. «2» اين كلمه در قرآن، به معناى خواص، بزرگان و اشراف و كسانى است كه امور حكومت با رأى و نظر آنان مىچرخد و حاكم معمولًا براى تصميمگيرى از آنان مشورت مىخواهد و
براى رأى و نظر آنان ارزش و احترام قائل است. در قرآن كريم، «ملأ» هم شامل اطرافيان حاكمان مستكبر، ظالم و ستمگر يا اشراف و مستكبرانِ مخالف پيامبران مىشود و هم به خواص و اطرافيان عاقل يا مؤمن اطلاق مىگردد؛ مثلًا اشراف و اطرافيان مسلكه سبا در عين كافر بودن اشخاص منطقى و فهيم بودند و نيز اطرافيان حضرت سليمان و مشاورانش را كه مردمى مؤمن بودند، «ملأ» خوانده است. «1» 3- مترفين ريشه اين كلمه «ترفّه» و به معناى نعمت فراوان است. «2» مترف به كسى مىگويند كه در نعمتهاى فراوان دنيوى قرار گرفته و سرگرم لذات و شهوات است «3» و به همين دليل به انجام وظايف الهى و انسانى توجه ندارد، بلكه براى عيش و نوش بيشتر، به واجبات و تكاليف پشت پا مىزند. «4» بنابراين، ويژگى اتراف (قرار گرفتن در ناز و نعمت فراوان) انسان را به دام استكبار گرفتار مىكند و در فرهنگ قرآنى، منظور از مترفين، همان مستكبراناند.
گونهشناسى استكبار 1- استكبار عبادى (استكبار در برابر عبادت خداوند)
وَ مَن يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً ... وَ أَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَاباً أَلِيماً وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِن دُونِ اللّهِ وَلِيّاً وَ لَا نَصِيراً «1» و هر كس از پرستش خدا خوددارى كند [بر خدا] بزرگى فروشد، بزودى همه آنان را به پيشگاه خود گرد آورد ... و امّا كسانى را كه [از اطاعت خدا] خوددارى كرده، [در مقابل خداوند] بزرگى كنند، به عذابى دردناك دچار مىسازد و آنان در برابر خدا براى خود يار و ياورى نخواهند يافت.
مفردات مَنْ: كسى كه استكبروا: استكبار ورزيدند يَستنكف: خوددارى ورزد فيعذبهم: پس ايشان را عذاب كند عن عبادته: از پرستش او اليماً: دردناك يستكبر: بزرگى فروشد لا يجدون: نمىيابند فسيحشرهم: پس بزودى ولياً: يارى محشور مىگرداند استنكفوا: خوددارى ورزيدند نصيراً: ياورى شأن نزول طايفهاى از مسيحيان نَجران «1» خدمت پيامبر اسلام (ص) رسيدند و عرض كردند: چرا نسبت به پيشواى ما خرده مىگيرى؟
پيامبر (ص) فرمود: من چه عيبى بر او گذاشتم؟ گفتند: تو مىگويى او بنده خدا و پيامبر او بوده است. در اين زمان آيه شريفه نازل شد و به آنها پاسخ گفت. «2» اين استكبار، همان استكبار در برابر حق است كه به دو صورت نمود مىيابد: