در اينجا لازم است كه به رواياتى هم كه در زمينه استخفاف و سبك شمردن نماز شب و ترك آن رسيده اشارهاى كنيم.
در بلد الامين از امام صادق7روايت شده، كه هركس نماز شب نخواند از شيعيان ما نيست، و در روايت ديگرى رسيده است كه مبغوضترين خلق در نزد خدا كسى است كه شب چون مردارى بيفتد، و روز را به بطالت و تنبلى بگذراند.
و از رسول خدا رسيده كه فرمود: هركس تمام شب را بخوابد شيطان در گوش او بول مىكند، و روز قيامت مفلس و بىچيز به صحنه محشر قدم مىنهد، و احدى نيست مگر اينكه براى او ملكى است كه هر شب دو بار او را بيدار مىكند و به او مىگويد اى بنده خدا برخيز و به ياد پروردگارت باش، دفعه سوم اگر توجهى نكرد شيطان در گوش او بول مىكند.
مىگويم مبادا كه باين اخبار كافر شوى، بلكه بدانها ايمان بياور و من خدا را گواه مىگيرم كه بعضى از شبزندهداران را مىشناسم كه در اوائل كار صداى آن ملكى كه او را با لفظ «آقا» از خواب بيدار مىنمود مىشنيد.
و اگر تو دلى داشته باشى چه بسا كه اثراتى را كه براى نماز شب رسيده است دريافته باشى، و اگر به اين فضيلتها كه براى اين نماز رسيده مؤمن باشى آن را ترك نخواهى كرد و ضايع نخواهى ساخت، زيرا طبيعت انسان بر اين سرشته شده كه دوستدار خير و خوبى است، آيا در آن حديث قدسى نشنيدى كه ذات اقدس حق فرمود بندگان من براى غروب خورشيد همچون پرندگانى كه شامگاهان شوق رفتن به آشيانه
دارند، مشتاق هستند و چگونه مىتوان پذيرفت كه كسى به بعضى از اين فضايل، براى نماز شب معتقد باشد و مشتاق رسيدن وقت آن نباشد، آيا همين انسان نيست كه در تقرب به سلاطين دنيائى، و حكام اين جهان و خلوت با آنها از مال و اهل خود مىگذرد و چه بسا كه روح و زندگى خود را در اين راه فدا كند. و خداى متعال مىفرمايد: و المؤمنونأَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ.و مؤمنين محبتشان به خدا از هر دوستى و محبتى بيشتر و شديدتر است.
و به كسى كه به بهانه غلبه خواب، و بيدار نشدن براى انجام اين نماز خود را در ترك آن معذور مىدارد توجهى ننما چرا كه اين عذر از چند وجه مردود است، از جمله اين فرمايش مولا على7در جواب كسى كه گفت من ديشب بخواب ماندم و توفيق تهجد و شبزندهدارى نصيبم نشد فرمود تو مردى هستى كه گناهانت قيد و بند تو شده است، و ديگر اينكه خواب ماندن از مثل امرى باين بزرگى غالبا غير ممكن است، آيا طالبان اين دنيا را نمىبينى كه اگر يكى از آنها را سلطان وقت به خلوت فرا خواند گرچه وقت ملاقات با او را دل شب قرار دهد، او به خواب نخواهد ماند بلكه آن شب را از ترس اينكه مبادا بخواب بماند كلا بيدار و پيوسته بفكر مجلس سلطان و صحبتش با او خواهد بود. و تو اگر باحوال خويش تأمل كنى به يقين خواهى ديد كه اگر احتمال دهى كه كسى نيمهشب مبلغ قابل توجهى پول برايت خواهد آورد از شوق دست يابى به آن مال، و ترس اينكه مبادا بواسطه خواب از دستت برود، قدرت بر خوابيدن نخواهى داشت. از همه اينها گذشته اگر واقعا از اين خوف دارى كه بخواب بمانى مىتوانى نزد كسى كه تو را
بوقت نماز بيدار كند بخوابى تا اينكه خود عادت كنى. و خلاصه كلام اينكه خواب مانع دست يابى به اين فضيلت عظمى شود خوارى و ذلتى است كه مثلش در اين دنيا نيست.
و كسانى كه خواب را بر نماز شب ترجيح مىدهند چند دسته هستند، دستهاى از آنها كسانى هستند كه اول شب را به شبنشينى و بيهودگى به نيمه مىرسانند، و به غيبت مؤمنين و آنچه كه از آن نهى شده وقت خود را تلف مىكنند، و معده خود را تا به حلقوم از خوردنىها پر مىكنند، و سپس در بستر نرم، و مكان راحتى بخواب مىروند. و چنين خوابيدهاى مسلما براى نماز شب بيدار نخواهد شد.
چرا كه او از ابتداى شب اسباب خواب را فراهم مىكرد، بلكه مىتوان گفت كه او به قصد بيدار شدن، به خواب نرفته تا بيدار شود، زيرا پرخورى سبب بخار معده و سستى مىشود و آنهم موجب خواب زياد است، و بيدار بودن اول شب از اسباب خواب آخر شب مىباشد، هم چنين معصيت در اول شب از اسباب خواب در آخر شب است و همينطور بستر نرم و راحت موجب زيادى خواب، و سنگينى آن مىشود و چنين كسى اگر بيدار نشدن را بهانه كند عذرش مردود خواهد بود. و مثل چنين كسى، مثل كسى است كه دوائى كه موجب زايل شدن عقل است در وقت نماز بياشامد، و سپس عذر بياورد كه در وقت نماز بهوش نبوده است.
بلى گاه مىشود كه انسان خود را براى بيدار شدن مهيا مىكند و از آنچه كه باعث غلبه خواب مىشود كه در بالا بدان اشاره شد پرهيز مىكند و به آنچه كه در اخبار براى بيدار شدن رسيده متوسل
مىشود ولى باز بخواب مىماند، كه اين لطفى از جانب خداى متعال نسبت به بنده در سياست امر او مىباشد، چرا كه اين امر يا بدين خاطر است كه او را از عجب محافظت كند، و يا اينكه بخاطر تأسف شديد او بر از دست رفتن تهجد و نماز شب، اجر بيشترى به او عنايت فرمايد.
ولى آنچه كه از اخبار استفاده مىشود اين امر خيلى اندك و يكى دو- شب بيش نخواهد بود.
و اما كسى كه بخاطر بيمارى، و يا عذرى غير قابل اجتناب بخواب مىماند اين نيز دو صورت دارد يكى اينكه اين امر از جهت لطف خداوند نسبت به بنده باشد، مثلا او را به مرضى گرفتار سازد و او در اين حال از انجام نماز شب بازماند كه همين خوابيدن در حال بيمارى براى او فضيلتش از نماز شب و شبزندهدارى بيشتر خواهد بود و در اخبار آمده كه براى مثل چنين بندهاى ثواب همان اعمالى كه در وقت صحت انجام مىداده نوشته مىشود، و در بعضى از روايات هست كه محراب و مصلى و دربهاى آسمان كه اعمالش از آن بالا مىرفته بر او مىگريند.
صورت دوم، اينست كه اين امر به سبب گناهان بسيار او باشد، و گناهانش سبب سلب توفيق از او شده باشد.
و بعضى از مردم هستند كه شيطان از سمت راست بر آنها وارد مىشود و آنها را بخيال اينكه مطالعه از تهجد و شبزندهدارى افضل است از اين فضيلت عظمى بازميدارد و چه بسا كه شب را تا نيمه به- مطالعه بپردازد و بعد نماز صبحش هم قضا شود و او خشنود از اينكه مطالعه از نماز هم برتر و فضيلتش بيشتر است، و اين چيزى جز غرور
و فريب نيست.
زيرا تحصيل علوم گرچه بمراتب از عبادات بدنى فضيلتش بيشتر است ولى به شرطى و شروطى، از آن جمله يكى اينكه علم از علوم نافعه باشد، ديگر اينكه تحصيل آن طبق برنامه شرع باشد، و چنين نباشد كه كسى در پى فرا گرفتن علمى كه تحصيل آن واجب كفائى است برود و علمى را كه تحصيلش واجب عينى است مهمل گذارد.
مثلا اگر براى انسان امكان داشت كه در امور شرعى از طريق تقليد به مسائل و احكام آن پى ببرد و در مورد تزكيه نفس و خودسازى هم بطريق تقليد و يا اجتهاد به كسب علم بپردازد اگر به يكباره علم تزكيه نفس را ترك گفت و در پى اين بر آمد كه از طريق اجتهاد به مسائل و احكام دست يابد، اين غير جائز است، هم چنين اگر كسى از تحصيل علومى كه عينا بر او واجب بوده فارغ شد و در پى تحصيل علومى بر آمد كه فرا گيرى آن واجب كفائى است، مىبايست رشتهاى كه انتخاب مىكند، مهمترين و ضرورىترين رشته باشد، و اگر غير اين را اختيار نمود و آنچه را كه ضرورىتر و مهمتر است مهمل گذاشت بخصوص اگر هواى نفسانى هم در اين اختيار نقشى داشته باشد، اين چنين تحصيل علمى، عبادت خدا نخواهد بود، و چه بسا كه انسان تمام اين جوانب را در نظر بگيرد و در پى تحصيل آن علمى كه مهمتر و ضرورىتر است برآيد، ولى اكثر اوقات خود را صرف مقدماتى كند كه خيلى لازم نيست، و تنها عامه مردم آن را فضيلت و مايه برترى مىدانند.
شرط ديگر تحصيل علم اينست كه قربة إلى اللّه باشد، و اين از مشكلترين شرايط و پيچيدهترين آنها است و در اينجا است كه بسيارى بر خاك افتادند و هلاك گشتند.
خلاصه كلام اينكه تحصيل علم بر آن صورتى كه مرضى خداوند بوده و از جمله عباداتى باشد كه خالصا للّه انجام مىگيرد در خارج بسيار بسيار كم است، و به گمان من در هر صدهزار يك نفر بيش نيست كه تحصيلش بر اين روال باشد و يكى از دوستان متقى من كه به تحصيل علم اشتغال داشت مىگفت من پس از مجاهدتهاى بسيار توانستهام در تحصيل علم، خدا را هم شريك گردانم، تا چه رسد به اينكه خالصا للّه باشد، و بجان خودم سوگند، حال اغلب محصلين متقى چنين است گرچه خود متوجه اين امر نيستند، حال آنان كه از تقوا بهرهاى ندارند و در تحصيل علوم اغراض فاسدى براى آنها است و باين اميد كه با تحصيل علوم بر حكومت در اموال و اعراض و نفوس مردمان دست بيابند و به هواهاى نفسانى خود برسند، حالشان چگونه خواهد بود. كه بايد گفت العياذ باللّه، و از اين دامها و مهالك به او پناه برد، و چگونه مىشود كه انسان تحصيل علم را از تهجد و شبزندهدارى و نماز شب افضل بداند درحالىكه مردان متقى براى تصحيح نيت خود در تحصيل علم به نماز شب پناه مىبردند و درد خود را با داروى- شبزندهدارى و تضرع در دل شب درمان مىنمودند، و بجان خودم سوگند كه براى تصحيح نيات واجبه عينيه، اين راه بهترين راهها است و دستگيره محكمى است كه نبايد از آن دست كشيد.
و شيخ و پيشواى من در علوم حقه، برايم حكايت نمود كه از
طالبان آخرت، احدى به مقامى از مقامات دينى نرسيد مگر آنان كه اهل تهجد و شبزندهدارى بودند، و به گمانم پس از شنيدن اين سخن از او بود كه در روايتى ديدم كه معصوم مىفرمايد:
آنكس كه نماز شب نخواند از شيعيان ما نيست، و در روايت ديگرى آمده كه كسى كه ترك نماز شب كند از ما نيست. و اگر نبود جز همين روايت، براى دفع اين وسوسه كافى بود، و شيخ ما مرحوم علامه انصارى در جواب كسى كه از او از اين سؤال نمود كه آيا نماز شب افضل است يا مطالعه و تحصيل علم چه نيكو جواب گفته است كه خطاب به او گفته بود آيا تو قليان مىكشى گفته بود بلى، شيخ گفته بود بجاى دو بار قليان كشيدن، نماز شب را بخوان، و اين جوابى متين و محكم است كه در آن به فساد اين خيال هم اشاره شده، و گويا شيخ چنين گفته است كه اگر تو اين اندازه مراقب احوال و اخلاص در اعمالت هستى بگونهاى كه برايت تشخيص اين مطلب كه نماز شب افضل است يا مطالعه و تحصيل علم، چگونه اوقاتت را به كشيدن قليان كه اقوال در باب آن مختلف است و يا حرام و يا مكروه و يا مباح است، مىگذرانى، و چطور مىشود كه بين دو عمل كه هر دو مستحب است به بهانه كمى وقت يكى را مىخواهى انتخاب كنى درحالىكه در جاى ديگر وقتت را به كارى كه يا حرام و يا مكروه، و يا لا اقل مباح است صرف مىكنى. كه بايد از اين مصيبت عظمى و فضيحت آشكار به خدا پناه برد، كه شيطان پليد اين گونه علما را فريب دهد كه اشتغال به مطالعه اين علوم رسمى كه براى اغلب آن نمىتوان قصد شرعى كه بوجهى از وجوه صحيح باشد يافت از استغفار در سحرگاهان و خلوت با خداوند
عزيز غفار افضل بدانند، و چگونه مىشود كه چنين باشد درحالىكه آن علمى كه انسان را بر تهجد و شبزندهدارى برنينگيزاند. علمى است كه نور و بهره و خيرى در آن نيست و علم واقعى آن علمى است كه بفرموده امام صادق7ملازم با خشيت باشد و صاحب خشيت نمىتواند ترك شبزندهدارى كند و همان بيم و ترس او را به انجام اين عمل وامىدارد.
و بايد دانست كه مؤمن در راه تحصيل علم، نماز شب را از مطالعه كارسازتر مىبيند، و شيخ ما رحمة اللّه عليه، به ما توصيه مىنمود كه هرگاه در مسائل علمى به مشكلى برخورديم به خدا پناه بريم و به تضرع و زارى نزد پروردگار متوسل شويم، و اين امر به تجربه هم براى ما ثابت شده است. و اما اينكه چرا تهجد و شبزندهدارى و دعاء از اسباب تحصيل علم است، بدين خاطر است كه علم- همان گونه كه در بعضى از روايات به اين مطلب تصريح شده است- به كثرت تعلم و مطالعه نيست، بلكه علم نورى است كه خدا در دل هريك از بندگان خود كه بخواهد مىافكند و شبزندهدارى و مناجات در دل شب دل را نورانى مىگرداند و باعث ثبات نور در دل مؤمن مىشود، چنانكه از امام صادق7روايت شده كه هرگاه بنده با مولاى خود در دل شب ظلمانى، خلوت كند و با او بگفتگو و مناجات بپردازد خداوند نور را در قلب او ثابت خواهد گردانيد. و چون بگويد يا رب يا رب، از طرف خداوند خطاب رسد لبيك بنده من، هر چه مىخواهى طلب نما كه به تو عطا كنم و بر من توكل نما تا امورت را كفايت نمايم. و بهر حال اگر كسى در اخبار اهل بيت، و احوال پيشينيان از مشايخ بزرگ ما تتبع و تحقيقى