مستىها نمود و لشكرها گرد آورد و بر منبرها بالا رفت، كجاست آنكه خانهها ساخت، و قصرها بالا برد، و مردمان را گرد آورد همه اينها چند روزى بيش نبود و عاقبت نهنگ مرگ آنها را در كام خود فروبرد.
و براى بريدن و دور شدن از معاصى همين تفكر در كيفيت مرگ مردمان صالح و افراد نابكار تو را كفايت مىكند و اگر بندهاى به انجام توبه موفق شد سزاوار است كه براى خود دفترى تهيه كند و هر آنچه كه از حقوق خدا از عبادات و ساير فرائض متوجه او مىشود و آنچه را كه مىبايست از آن اجتناب كند در آن بنويسد.
هم چنين حقوق مردم را از مال و آبرو و ساير حقوق آنها كه مربوط به او مىشود ثبت كند، بعد براى هريك از اعضاء و جوارح بدن خود از قلب و گوش و چشم و زبان و ذائقه و شامه و دست و پا و شكم و ساير اعضاء، صفحهاى مشخص سازد، بعد اقسام طاعات را از نماز و زكات و خمس و روزه و حج و امر بمعروف و نهى از منكر و عهد و سوگند و نذر و كفارات و جواب سلام بلكه همه تحيتها حتى گفتن «يرحمك- اللّه» به كسى كه عطسه مىكند و از حمد و صلوات غفلت نمىكند، و صله- ارحام و بر و نيكى به پدر و مادر و اداء حقوق برادران كه بسيار است و در حديث آمده كه خدا به چيزى افضل و برتر از اداء حق مؤمن پرستيده نشده است، و نفقه زوجه و مملوك و ساير حقوق آنها و نفقه و خرجى نزديكانش اگر آنها تهيدست هستند و او ثروتمند و نفقه حيواناتى كه در اختيار گرفته، و تقدير معيشت بدون اسراف و بخل و طلب حلال، و رفع ضرر از نفس و مال و ازدواج در صورت ترس از وقوع در حرام بدون آن و راستى در گفتار و گفته شده در كردار نيز، و اداء امانت به نيك
و بد و مؤمن و فاجر و وفاء بعهد و وعده، و صرف نعمتهاى خدا در آن مواردى كه براى آن آفريده شده و سجده هنگام تلاوت عزائم و استماع آن و بلكه سماع آن نيز، همه اينها از واجبات عينى است، و اما واجبات كفائى مثل جهاد و امر بمعروف و نهى از منكر و فتوا و قضاء در صورت نياز جامعه به اينها و وسيله نجات كسى را كه مشرف به هلاكت است فراهم نمودن و كسى را كه فرياد رسى مىطلبد در صورت قدرت پاسخ گفتن، و اطعام گرسنگان بر آنكس كه توانائى دارد در صورتى كه صدقات واجبه آن را كفايت نكند و تحمل شهادات در صورت عدم تعين آن بر او، و الا كه در اين صورت واجب عينى خواهد بود، همچنين تجهيز مردگان و غسل و دفن، و ساير ولايتهاى ديگر، و ابقاء ضروريات بقاء براى نوع، مىباشد.
سپس در طاعات قلبى تأمل كند كه آن نيز يا عينى است و يا كفائى، از جمله واجبات عينى قلبى، معرفت عقايد حقه واجبه و لو بطور اجمال و معرفت احكام شرعى و لو به تقليد از مجتهدى در هنگام عمل و معرفت اخلاق و آفات اعمال و توبه و شكر و صبر و خوف و رجاء و نيت و اخلاص و غير اينها از اعمال قلبى كه بر هر مكلف واجب است.
و از جمله واجبات كفائى قلبى، معرفت و آشنائى به علم كلام براى پديدآورندگان بدعت در دين و معرفت احكام شرعى زيادتر از آنچه بر هركس واجب عينى است.
سپس به تفكر درباره معاصى و گناهان بپردازد زيرا گناهان بر چند قسم است يك قسم گناهانى است كه در اصل شرع حرام گشته مثل شرب خمر و زنا، و يك قسم بقصد و نيت است مثل خوردن بخاطر فربه شدن
و خريدوفروش در راه كمك به معصيت، قسم ديگر معاصى جوارح و اعضاى بدن، و يك قسم معاصى دل و هريك از اينها يا كبيره است و يا صغيره، و در تعيين گناه كبيره هم در روايات و هم در فتاوى اختلاف زيادى است.
و شايد علت اين ابهام اين بوده كه انسان متقى از اكثر گناهان پرهيز كند، و در حديث صحيح[1]رسيده كه گناه كبيره عبارت از گناهى است كه خدا وعده آتش بآن داده است، و در همان باب آمده كه هركس از آنچه كه وعده آتش بر آن داده شده اجتناب كند گناهانش بخشيده خواهد شد اگر مؤمن باشد، و باز در روايتى ديگر شماره گناهان هفت تا دانسته شده كه قتل نفس بحرام، و عاق والدين، و خوردن ربا، و پس از هجرت به باديه برگشتن، و نسبت زنا به زنان پاك دامن دادن و اكل مال يتيم، و فرار از جنگ باشد، و در حديث حسن آمده كه كبائر در كتاب على هفت تا است، كفر به خدا، و قتل نفس، و عاق والدين، و خوردن ربا بعد از بينه و خوردن مال يتيم از روى ظلم و فرار از جنگ، و تعرب بعد از هجرت. و امام رضا7در نامهاى كه براى مأمون نوشت آن را سى و پنج عدد دانسته كه آخرينش اصرار بر صغاير است.
بعد در اصناف محرمات بنگر كه آنها نيز بسيار است يك قسم معاصى قلب است و يك قسم معاصى جوارح و اعضاء بدن، از معاصى قلب مىتوان از حسد هرگاه انسان آن را ظاهر سازد، و كينه، و نيت سوء درباره مؤمن داشتن، و سوء ظن نسبت به مسلمانان در غير محل آن، و محبت دشمنان خدا، و گفته شده محبت دنيا، و حب جاه و رياست، و
[1]- كافى باب الكبائر
عجب و ريا، و كبر، و حرص بيش از حد، و بر قضاء الهى خشمگين شدن، و غفلت از تكليف، و نفاق، و فرا گيرى علومى كه حرام است مثل كهانت و سحر براى عمل بآن، و بخل و ترس، و ايمن شدن از مكر خدا، و نااميدى از روح و رحمت حق، و جهل، مىتوان نام برد و همه اينها از معاصى قلب است، گرچه بعضى از آنها جزء كبائر و يا محرمات نيست و داخل در مكروهات هست، و معاصى كه مربوط بجوارح مىشود، مثل كبائرى كه در بحث از گناهان كبيره و صغيره بيان داشتيم، و بدعت، و جلوگيرى از اينكه در مساجد نام خدا برده شود، و كوشش در ويرانى آن و سعى و كوشش در هر معصيتى و كتمان حق، و رشوه، و توقف در بلاد كفر با تمكن از خروج از آنجا، و مخالفت و دشمنى با رسول6، و متابعت از غير راه مؤمنين، و استكبار از دعاء و هر عبادت ديگر، و راهزنى، و تحريف حقايق، و تكذيب آيات خدا، و اذيت و آزار پيامبر6و مؤمنين و اهانت به آنها بلكه اذيت و آزار حيوانات بدون اذن شارع، و اعراض و روى گردانيدن از آيات خدا و باطل دانستن آن، و تخلف از جهاد، و بلكه تخلف از بعضى از اقسام دفاع، و نشستن در مساجد در حال جنابت و حيض، و گذشتن از مسجد الحرام و مسجد النبى با اين حالت، و پوشيدن لباس ابريشم، و زينت به طلا براى مردان، جز آنچه در حال جنگ اجازه داده شده، و خوردن و آشاميدن در ظروف طلا و نقره بلكه تهيه اين چنين ظروفى، و ساختن آلات لهو و قمار، و تصوير موجودات صاحب روح، و احوط ترك داشتن اين صورتها است، و ساختن براى خودنمائى و شهرت زياده بر آنچه كه مورد نياز است، بلكه براى فخر فروختن به همسايگان و مباهات به برادران، و خوار شمردن
فقير مسلمان، و تراشيدن صورت، و قمار، و شرطبندى در غير مواردى كه استثناء شده و سرودن چيزى در هجاء مؤمن، و غزلسرائى بنام زنى معين كه بر او حلال نيست، و يا بنام پسر بچهاى بنا بر احوط، و نوحهسرائى بباطل و استماع آن، و غناء و آواز با آهنگ لهوانگيز، و قيادت و مساحقه، و مباشرت دو زن بدون اينكه جامهاى بين آنها باشد، و اينكه زن آنچه را كه در خلوت بين او همسرش گذشته براى ديگران بيان كند و خود آرايى زن براى غير شوهر خود، و خروج از خانه بدون اجازه شوهر، و نگاه به اجنبى با قصد بد، حتى نگاه مرد به پسر بچه زيبا، و مصافحه و دست دادن با زن نامحرم، و التزام با آنها، و نگاه مرد به عورت برادر مسلمانش و زن به عورت زن ديگر، و نگاه بدرون خانه ديگران، و نشستن بر سفرهاى كه بر سر آن سفره شراب نوشيده مىشود كه پيامبر6شراب و آنكه درختش را غرس نموده و آنكه انگورش را فشرده و آنكس كه بياشامد و آنكه بفروشد و آنكه بخرد و آنكه از پول آن ارتزاق كند و آنكه آن را حمل كند و آنكه و آنچه بر او حمل شود همه را لعنت فرموده، هم چنين خورنده ربا و موكل و كاتب و شاهد آن را لعنت نموده است، و از امير المؤمنين على7رسيده كه فرمود:
بر حذر باش از اينكه، عشار (دهيك بگير) و يا شاعر، و يا شرطه و يا صاحب طنبور و طبل باشى.
و از جمله معاصى اخبار از غيب است بطور كلى براى غير نبى و يا وصى نبى، خواه به تنجيم يا كهانت يا قيافه يا رمل و يا هر وسيله ديگر باشد كه در حديث است كه از فرا گيرى نجوم بر حذر باشيد مگر آنچه كه بدان در دريا و خشكى راه پيدا مىكنيد زيرا كه نجوم آدمى را به
كهانت مىكشاند، و منجم مثل كاهن است، و كاهن مثل ساحر و ساحر مثل كافر و كافر در آتش است و در حديث ديگر آمده كه هركس كهانت كند و يا پيش كاهنى رود و از او استمداد جويد از دين محمد6برائت جسته است.
ديگر از معاصى سحر و شعبده است و سحر عبارت از سخن يا نوشته يا قسمها و دعاها و امثال اينها است كه بواسطه آن ضررى متوجه ديگرى مىشود كه از جمله مىتوان بستن مرد را نسبت به همسرش، و ايجاد دشمنى ميان آنها، و استخدام ملائكه و جن و فرودآوردن شياطين در كشف پنهانيها و علاج كسى كه غش نموده و استحضار شياطين، و يا آنها را در بدن كودك و يا زنى در آوردن، و كشف پنهانيها با اين كار، فرا گيرى اينها و آنچه شبيه اينها است و كسب از اين راه حرام است، مگر اينكه بدين خاطر اين علوم را فرا گيرد كه اگر كسى با اين اعمال خواست ادعاى نبوت كند و مردم را بفريبد او را رسوا سازد، هم چنين حل سحر با قرآن و يا مطلقا جايز است و در خبر حل سحر جايز دانسته شده و از عقد و بستن نهى شده است.
و از جمله معاصى غضب براى غير خدا، و حميت و عصبيت با اعمال آن، و تكبر و تجبر، و با تكبر راه رفتن، و بديگران فخر فروختن، و فحش و ناسزا گفتن، و خود را ستودن، و خودنمائى كردن، و سخن- چينى و گوش بآن فرا دادن، و اشاعه فواحش و زشتيها در ميان مؤمنين، و تجسس عيوب آنها، و بهتان و سعايت، و سب و لعن و طعن بدون استحقاق، و مكر و فريب، و غدر و غش و فريبكارى، مگر در مواردى كه استثنا شده و غصب و بردن مال غير و خوردن آنچه را كه شارع حرام دانسته بلكه
مطلق تصرف در امورى كه تصرف در آنها حرام است و بردن حقوق مسلمانان و ظلم و قساوت و جفاء و هر آنچه كه خدا و رسول6از آن نهى نموده و ترك آداب و سنن نبوى به يكباره، و كمك بظالمين و كفر و گناه مىباشد.
اين اصول طاعات و معاصى است و انسان هرگاه اراده توبه كند مىبايست در اينها بنگرد و تأمل نمايد و يكى يكى را از نظر بگذراند بعد هريك از اين اصول را به اعضاء و جوارح بدن تقسيم كند و براى هر عضوى واجبات و محرمات مربوط بآن عضو را در صفحهاى بنويسد، و در صفحه دو جدول رسم نمايد و در زير هر جدول دو جدول ديگر بكشد، بعد اوقات عمرش را از هنگام بلوغ تا زمان توبه بتفصيل بررسى كند و ببيند آيا در اين مدت واجبى از او فوت شده و يا بعمل حرامى مبتلا گشته و اگر چنين بوده هريك را در ستون مخصوص به آن بنويسد، بعد ببيند آيا اين واجبى كه از او فوت شده و يا اين عمل حرامى كه مرتكب گشته از حق اللّه بوده يا حق الناس، و باز هر كدام را در جدول مخصوص ثبت كند و بعد آنهايى را كه از حقوق الهى بوده ببيند آيا براى آن قضاء يا كفارهاى هست يا خير و اين را هم قيد كند، بعد در امورى كه بحقوق مردم مربوط مىشود بنگرد و ببيند آيا اداء آنها ممكن است يا جز استغفار و هديه اعمال نيك براى آنها، راه ديگرى ندارد اين را هم در جاى خود ثبت كند و بعد به جستجو بپردازد و آنچه را در كودكى در اموال مردم تصرف نموده، در صفحه جداگانه بنويسد و اگر ضمانت مالى از مسلمان يا ذمى بر گردن او است قيد نمايد و به رهائى ذمهاش از حقوق ديگران همت گمارد.
پس از انجام اين امور غسل توبه كند و بمكان خلوتى رود و ابتدا آنچه را كه سيد ابن طاووس در اقبال از رسول خدا6براى تائب بيان داشته انجام دهد سپس به سجده رود و اگر بر خاكستر نشيند سزاوارتر است و خدا را باسماء حسنايش بخواند و بسيار از نامهاى جماليه پروردگار بر زبان آورد و آن را بگفتن يا ارحم الراحمين ختم كند، تا هفت مرتبه، سپس به گناهان خود اعتراف كند و تا آنجا كه ممكن است آنها را بشمارد، سپس از اينكه خدا به او اين قدر مهلت داده و باب توبه را بروى او گشوده خدا را حمد و سپاس گويد و بر محمد6و آل او درود فرستد و در اين امر مبالغه كند پس از آن بر همه انبياء و پيامبران و ملائكه اللّه و جميع بندگان صالح خدا و همه مؤمنان درود فرستد، و براى فرج و عافيت و نصر و يارى امام زمانش حضرت صاحب الزمان ارواح العالمين فداه دعا كند پس از آن سرش را برهنه كند و خاك بر سرش بپاشد و در خاك بغلطد و چون زن فرزند از دست داده بگريد و در استغفار الحاح و اصرار نمايد و بگويد اى آنكه جواب دشمنترين آفريدهات را كه ابليس باشد دادى مرا در قبول توبهام جواب ده و در اتمام آن مرا موفق بدار چرا كه خير تماما بدست تو است و توئى كه هر چه بخواهى مىكنى، سپس بگويد يا كريم العفو و بگويد اى آنكه بديها را به نيكى بدل مىسازى بر محمد و آل او درود فرست و گناهان مرا بدو چندان آن از حسنات مبدل فرما، اى آنكه سحره فرعون را پذيرفتى بر محمد و آل او درود فرست و مرا بپذير، بعد بگويد بارالها اگر پيش از من مثل مرا پذيرفتهاى مرا هم بپذير اى آنكه سحره را پذيرفتى مرا بپذير، بارالها اگر تا بحال مثل مرا نپذيرفتهاى پس الآن مرا و امثال مرا بپذير و اين ظهور ديگرى از درياى بيكران رحمتت باشد كه تا بحال در وجود نبوده، چرا كه رحمت تو هر چيز را فرا مىگيرد، و من