در قرآن كريم به جز انبيا سرگذشت انسانهاي شايسته ديگري نيز آمده است تا مقتداي مردم و سرمشق آنان باشند. در ميان اين گروه به خصوص نام دو بانوي نمونه و بزرگوار به چشم ميخورد: يكي آسيه همسر فرعون، و ديگري مريم مادر عيسي (ع): (و ضرب الله مثلا للذين آمنوا امرأة فرعون ... و مريم ابنت عمران )[1]"و خدا براي مؤمنان آسيه همسر فرعون را مثل آورد... و همچنين مريم دختر عمران را." آسيه همسر فرعون بود، مردي كه ادعاي الوهيت و ربوبيت داشت و كسي را برتر از خود نمي دانست و روحيه استكباري او اجازه نمي داد سخن حق را بشنود و درباره آن تأمل نمايد. كسي كه براي ادامه حكومت خود نوباوگان را در درون شكم مادرشان سر ميبريد كه مبادا در آينده كسي حكومت او را تهديد نمايد. او با پيامبر خدا موسي (ع) مقابله كرد و پيروان او را تحت آزار و اذيت قرار داد و سر انجام در پي تعقيب ياران موسي (ع) به كام دريا كشيده شد و جسدش از نشانه هاي قدرت خدا گرديد. آسيه همسر چنين حاكمي بود و در عين حال با گذشتن از همه امكانات شاهي، مؤمن به خدا بود و تحت تأثير همسر خود قرار نگرفت .[2]مريم بانوي پاكدامني است كه خداوند از او به عنوان برگزيده خود و انساني مطهر ياد كرده است .[3]او مادر پيامبري عظيم الشأن است كه با دميدن نفخه الهي به او باردار شد; و زني مطيع خدا بود.[4]طهارت اين دو بانوي بزرگ و دلدادگي آنها به خداي متعال، از آنان شخصيتي نمونه به وجود آورده كه خدا از آنان به مثل براي مؤمنان ياد كرده است .
9 - ثبات و انعطاف در امور اخلاقي
در نظام اخلاقي اسلام فضايل اخلاقي اموري ثابت اند و تابع جو و شرايط نيستند. چنين نيست كه هر كسي طبق مقتضاي محيطي كه در آن قرار دارد، رفتار
[1]سوره تحريم (66)، آيات 11) - 12) .
[2]سوره تحريم (66)، آيه 11) .
[3]سوره آل عمران (3)، آيه 42 .
[4]سوره تحريم (66)، آيه 12) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :328
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اخلاقي اش را تنظيم نمايد. اگر در محيطي، لاابالي گري را ميپسندند لاابالي شود، و اگر نفاق لازم است منافق گردد، و اگر رفتار مؤمنانه هست رفتار مؤمنانه پيشه نمايد. اخلاق مربوط به انسان است و انسان در هر كجا كه باشد بايد رفتارهاي اخلاقي را بر اساس موازين انساني رعايت نمايد. امور اخلاقي براي تعالي انسان است و تعالي با عمل و شناخت ميسر ميگردد و نمي توان آن را تابعي از شرايط دانست . در عين حال برخي از توصيه هاي اخلاقي انعطاف پذير ميباشند، و با توجه به مصالح عام بايد رعايت شوند. به رغم ثابت بودن امور اخلاقي، گاهي اقتضائات اجتماعي موجب ميشود كه برخي رفتارهاي اخلاقي جايگزين بعضي ديگر شوند. مثلا راست گويي از مسائل بسيار مهم اخلاقي است، اما گاهي ممكن است مصلحت مهمتري باعث شود كه راست گويي ناديده شود. مثلا در صورتي كه جان محترم انساني در خطر باشد، ميتوان راست نگفت ; بلكه نبايد راست گفت . در واقع ميتوان براي آن دسته از امور اخلاقي كه جاي خود را در موارد استثنايي به ديگري ميدهد گفت : گاهي انسان براي انجام تكليف اخلاقي خود دو امر و دو دستور دارد كه در تقابل با يكديگر قرار ميگيرند. در چنين موقعيتي تكليف چيست ؟ با ارزيابي دقيق شرايط، آن امر اخلاقي مقدم است كه داراي مصالح عامتر و فوايد بيشتري باشد. بنابراين به عبارتي ميتوان اظهار داشت كه تخلف اخلاقي هم صورت نگرفته و در تعارض دو امر، يكي بنا بر رعايت مصلحت مهمتري مقدم بر ديگري شده است . البته بايد در تمام چنين مواردي نهايت احتياط را رعايت كرد تا مبادا دستوري اخلاقي بي جهت تعطيل گردد و بي توجهي و غفلت باعث شود انسان به بيراهه كشيده شود.
10 - جامعيت نظام اخلاقي اسلام
نظام اخلاقي اسلام نظامي تك بعدي و يك جانبه نيست . توصيه هاي اخلاقي اسلام تنها دوري گزيدن از دنيا و مردم، و به عبادت پرداختن و زهد نيست . در اين
نظام به همه ابعاد زندگي فردي و اجتماعي توجه شده است . علاوه بر پرداختن به تزكيه جان انسانها، مسؤوليت پذيري و احساس وظيفه در برابر نابساماني هاي اجتماعي مورد توجه قرار گرفته است . امام صادق (ع) و يا امام باقر(ع) نقل كرده اند: "اميرالمؤمنين (ع) بر مجلسي از قريش عبور كرد. گروهي از آنان را ديد با لباسهاي سفيد و تميز; خيلي خوشحال و خندان هر كس از برابرشان عبور ميكرد با انگشت خود به او اشاره ميكردند; سپس آن حضرت بر مجلسي از اوس و خزرج گذر كرد، ديد آدمهايي با بدنهاي فرتوت، گردنهاي باريك و رنگ هاي زرد با فروتني با همديگر صحبت ميكردند. چون هر دو گروه از مؤمنان بودند، اين دو ماجرا علي (ع) را شگفت زده كرد. بر رسول خدا6وارد شد و آنچه را كه ديده بود توصيف نمود و عرض كرد: اي رسول خدا! همه آنان از مؤمنان بودند، مرا از صفات مؤمن آگاه كن . پيامبراكرم6چند لحظه سرش را به زير انداخت و آنگاه فرمود: مؤمن بايد بيست خصلت داشته باشد و اگر آنها را نداشته باشد ايمانش كامل نيست ." بر اساس اين حديث، شركت در نماز جماعت، پرداخت به موقع زكات، اطعام به مساكين، نوازش يتيمان، پاكيزگي و طهارت، پاكدامني، صداقت در نقل حديث، وفاي به وعده، امانتداري، راستگويي، عبادت در شب، شجاعت در روز، روزه داري، شب زنده داري، آزار نرساندن به همسايه، فروتني در راه رفتن، سركشي به بيوه زنان و شركت در تشييع جنازه از نشانه هاي مؤمن است .[1]و چنين است كه اسلام در دستورات اخلاقي خود، تنها به يك جنبه، هر چند بسيار هم مهم باشد، توجه نكرده و همه جنبه هاي انساني را مورد توجه قرار داده است .
[1]كليني، كافي، ج 2، ص 232، حديث 5 ; حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 4 از ابواب جهاد النفس، ج 15، ص 188، حديث 15) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :330
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
هدف نظام اخلاقي اسلام
هدف در نظام اخلاقي اسلام سعادت جاوداني است .[1]مرتبط شدن با جهان لايتناهي و آماده شدن براي سفري روحاني و معنوي و رفتن به سوي هدفهاي متعالي، مقصد نظام اخلاقي اسلام است . انسان به طور طبيعي خواهان لذت و كمال است . انتخاب كمال و لذت بستگي به بينش و جهان بيني دارد. كسي كه ديدگاه او محدود و محصور در عالم ماده و دنياي زودگذر است، كمالات و لذاتي در همين حد را طلب ميكند; و اگر بينشي فراتر از عالم ماده و طبيعت داشته باشد، كمال و لذتي فراتر از آن را تقاضا ميكند. اسلام حس كمال طلبي و سعادت خواهي انسان را جهت داده و با مقايسه و ارزيابي هدفهاي آني با هدفهاي باقي و سنجش لذات زودگذر دنيا با لذايذ فنا نشدني آخرت، انسان را به سمت هدفهاي متعالي متوجه كرده است .[2]
مباني نظام اخلاقي اسلام
يك سر رشته نظام اخلاقي اسلام متصل به مبدأ، و سر ديگر آن به معاد متصل است . توصيه هاي اخلاقي مربوط به اين دو است، هرچند بسياري از آنها به حسب ظاهر توصيه هايي اجتماعي اند. جهت گيري اصلي رفتارهاي اخلاقي بايد خدا و توحيد باشد، و گر نه انتظار تعالي آفريني از آنها بيجاست . البته توصيه هاي اخلاقي، نظام اجتماعي خوبي را نيز فراهم ميآورد; ولي تفاوت جدي نظام ديني با ساير نظامهاي اجتماعي در اين است كه در نظام ديني جهت گيري اصلي همه حركت ها خداست ولي در نظامهاي غير ديني چنين نيست .
[1]از نظر قرآن راه سعادت به بهشت جاويد و راه شقاوت به خلود در جهنم منتهي ميشود. سوره هود (11)، آيات 106) - 108) .
[2]سوره اعلي (87)، آيات 16) - 17) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :331
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
در نظام ديني، خدا تار و پود همه چيز را تشكيل ميدهد و بدون او چيزي ديني نمي شود، اگرچه همه به دستورات دين عمل كنند. انسان مؤمن بايد همه سلوك خويش را به خدا پيوند بزند. اين نوع جهان بيني سبب استحكام امور اخلاقي و جهت گيري صحيح آنها شده و موجب ايجاد انگيزه براي رفتن به دنبال ارزشهاي اخلاقي و ترك ضد ارزشها ميشود. خوب و بد بودن هر كاري نيز به لحاظ تأثيري است كه در ابعاد مختلف زندگي ميگذارد و به عبارت ديگر تأثير در سعادت و شقاوت فرد دارد. نظام اخلاقي نمي تواند جداي از نظام فكري و عقيدتي باشد. در اين نظام اخلاقي انگيزه كارهاي اخلاقي تنها بايد خشنودي خدا باشد، و اگر جز اين باشد ارزش اخلاقي آن در سطح نازلي خواهد بود و حتي گاهي ضد ارزش ميشود. مثلا انفاق كردن به نيازمندان به ظاهر يك عمل اخلاقي است، اما از نظر اسلام اين عمل در صورتي ارزشمند است كه با قصد ريا و خودنمايي و آزار و منت همراه نباشد; و اگر چنين بشود، ديگر ارزش اخلاقي ندارد. (يا أيها الذين آمنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذي كالذي ينفق ماله رئاء الناس و لا يؤمن بالله واليوم الاخر فمثله كمثل صفوان عليه تراب فأصابه وابل فتركه صلدا لا يقدرون علي شئ مما كسبوا)[1]"هان اي مؤمنان ! صدقات خود را با منت و اذيت ضايع و باطل نكنيد. مانند كسي نباشيد كه مال خود را از روي ريا انفاق ميكند و به خدا و روز آخرت ايمان ندارد. مثل او مانند صخره اي است كه بر روي آن خاكي نشسته است و رگباري تند بر آن ميبارد و سنگ را سخت و صاف بر جا مينهد. رياكاران نيز از آنچه به دست آورده اند بهره اي نمي برند." از اين آيه استفاده ميشود كه نيت خالص است كه عمل را ارزشمند ميكند و به آن رشد و بالندگي ميدهد. متقابلا مثل آنان كه مال خود را در راه خشنودي خدا و استواري دلهايشان انفاق كنند، همانند بوستاني است كه در محل مرتفعي باشد و
[1]سوره بقره (2)، آيه 264 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :332
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
بارانهاي تند بر آن ببارد و محصولي دو چندان بدهد. و اگر باران بسيار نيايد و اندك اندك ببارد، باز هم به ثمر ميرسد.[1]ارزش هر عمل خيري، هر چند بهترين آنها باشد تنها به نيت الهي آنهاست . اعمال در گرو نيت انجام دهنده آنهاست، نيت است كه عمل را جهت ميدهد و باعث كمال نفس ميشود. رفتارهاي اخلاقي كه در آنها رشته كارها به خدا متصل نشود، نه تنها ارزشي ندارد بلكه راهزن است . ممكن است كساني دل به آن خوش دارند و در نتيجه از اقدام به عمل خير مورد پسند خدا باز مانند.
جايگاه نظام اخلاقي اسلام
مفاهيم اخلاقي در اسلام تابعي از نظام ديني هستند. ميان مفاهيم اخلاقي و مسائل اجتماعي، سياسي و اقتصادي پيوند عميقي وجود دارد. نمي توان اخلاق را از سياست و اقتصاد و مسائل اجتماعي جدا كرد. همه مسلماني به اين است كه تمام دستورات دين رعايت شود، هر كدام از آن دستورات در هر بخشي جايگاه خود را دارند و نبود آن در جاي خود نقص است و موجب ميشود بقيه از تأثير گذاري باز مانند. به عنوان مثال تزكيه[2]كه به معناي تهذيب و اصلاح نفس است، در برخي از آيه هاي مكي قرآن همراه با انفاق مال و تقوا آمده است .[3]در سوره هاي مدني نيز غالبا زكات در كنار نماز مطرح شده است . كاربرد اين واژه در قرآن شايد براي اين باشد كه انفاق مال بايد امري اخلاقي و به قصد پيراستن خود باشد و يا اين كه اثر چنين كاري بايد پاك شدن نفس از رذايل اخلاقي مثل بخل و حسد باشد و باعث رشد فضايل اخلاقي شود. مفهوم اصلي زكات كه رشد و نمو و پاكسازي است، با اين عمل حاصل ميشود. (خذ من أموالهم صدقة تطهرهم و
[1]سوره بقره (2)، آيه 265.
[2]سوره اعلي (87)، آيه 14) ; سوره شمس (91)، آيه 9 .
[3]سوره ليل (92)، آيات 17) و 18) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :333
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
تزكيهم بها)[1]"[اي رسول !] تو از مؤمنان صدقات را دريافت كن تا به اين وسيله نفوس آنان را [از پليدي و حب دنيا] پاك گرداني ." مجموعه توصيه هاي اخلاقي و اعتقادات و فروع و احكام عملي، همگي با هم از صفات ابرار شمرده شده اند، و اين نشان ميدهد كه امور اخلاقي در اسلام مبتني بر ايمان است و از پشتوانه و ضمانت ايمان برخوردارند. دين بدون اخلاق كارساز نيست، و هر جا كه ايمان و ضمانت آن باشد اخلاق هم كارآيي پيدا ميكند. هر جا كه ايمان مذهبي رو به ضعف نهاده فضائل اخلاقي نيز سست شده ; و بر عكس هر جا عقيده مذهبي اوج گرفته، اخلاق نيز شكوفا شده است . يك نظام اخلاقي وقتي ميتواند به موفقيت برسد كه مبتني بر ايمان باشد; چرا كه اخلاق در درجه اول، مبارزه با اميال سركش است . فائق آمدن بر هواهاي نفساني به پشتوانه اي قوي نياز دارد، و تنها نيرويي كه ميتواند انسان را بر هواهاي نفساني غالب كند ايمان و باور ديني است . ايمان به خداست كه تا اعماق جان انسان نفوذ ميكند و انسان را تنها تسليم خدا ميسازد. هيچ امر ديگري از قبيل وجدان يا نوع دوستي چنين كارآيي را ندارد. اخلاق بدون پايگاه مذهبي و ايمان ديني از ثبات و استحكام بي بهره است . الگوهاي معرفي شده اسلام براي اخلاق كساني اند كه اخلاق را همراه با عمل و عقيده و عبادت خدا داشته اند نه جدا از هم . امور اخلاقي هم مانند ساير دستورات ديني الزامي اند. مثلا وفاي به عهد[2]و اداي امانت[4]و پرهيز از غيبت[3]در الزام آور بودن با اوامر شرعي، حقوقي و فقهي تفاوتي ندارند; گرچه برخي از اين امور ميتوانند هم اخلاقي و هم فقهي و حقوقي باشند. دستورهاي اخلاقي، سازنده جان و روح انسان و كمال بخش و تعالي دهنده هستند. كساني كه طالب كمال و رشد ميباشند بايد به آنها تن بدهند و آنها را به دقت عمل كنند.
[1]سوره توبه (9)، آيه 103) .
[2]سوره اسراء (17)، آيه 34 .
[3]سوره بقره (2)، آيه 283 .
[4]سوره حجرات (49)، آيه 12) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :334
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اخلاق فردي
با توجه به آنچه گفته شد بايد اين تصور كه اخلاق صرفا جنبه اجتماعي دارد و تمامي سفارشهاي اخلاقي به نحوه رفتار با ديگران مربوط است تعديل شده باشد. اخلاق هم جنبه هاي فردي و هم جنبه هاي جمعي دارد. دستورهاي اخلاقي نشان ميدهد كه اخلاق جمعي به تنهايي براي اين كه انسان شخصيتي اخلاقي شود كافي نيست ; بلكه دستورالعمل هاي اخلاقي علاوه بر اين كه براي تنظيم رفتار با ديگران است، اين جنبه را نيز با خود دارد كه انسان را به خدا نزديك ميكند. بنابراين صرف تنظيم رفتار اخلاقي مناسب با ديگران، براي اخلاقي بودن كافي نيست . برخي از رفتارهاي جمعي ممكن است خوب بوده و براي زندگي اجتماعي بسيار مفيد و كارساز باشد ولي از نظر دين امر قابل قبولي نباشد. كمك هاي مالي به نيازمندان و احترام به انسانها و دستگيري از محتاجان، اموري بسيار مطلوب به حساب ميآيند; اما از نظر دين اين قبيل كارها وقتي درست است كه در آنها قصد تقرب و اخلاص بوده و رياكاري در آنها راه نداشته باشد. اگر انسان همه كارهاي خوب را بدون قصد تقرب انجام دهد، او را به كمال و تعالي نمي رساند. اخلاق بايد علاوه بر رفتار مناسب با بندگان خدا، انسان را به خدا نزديك نمايد. پاك نگه داشتن خود از آلودگي ها، نيت در عمل هاي فردي و جمعي، اخلاص در عمل، خشوع قلب، ذكر، آداب خوردن و آشاميدن و خوابيدن، قناعت، دنياطلبي، جاه طلبي، عجب، حالت هاي قلب، حريص بودن، شكر، صبر، خوف و رجا، زهد، توكل، راضي بون به قضا، از جمله مسائلي است كه در اخلاق فردي مطرح هستند. از مرور بر دستورات اخلاقي اسلام اين حقيقت به دست ميآيد كه براي رسيدن به تعالي و رشد بايد برنامه داشت . بدون برنامه و بدون عمل به آن نمي توان طي طريق كرد و سلوك معنوي ورزيد. براي همه اوقات شبانه روز سفارشهايي وجود