3 - امور سياسي
الف - وحدت و اخوت اسلامي
قرآن كريم با تأكيد بسيار به وحدت و يكپارچگي امت اسلامي دستور ميدهد: (و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا)[1]"همگان به ريسمان الهي چنگ بزنيد و پراكنده نشويد." در اين آيه هم به وحدت امر ميكند و هم از تفرقه نهي مينمايد. معمولا در احكام شرعي يا امر ميشود و يا نهي ; و لوازم آن را به عهده مكلف ميگذارد. يعني مكلف ميداند كه امر به كاري به مفهوم پرهيز از خلاف آن است . ولي در خصوص وحدت، كه ضد آن تفرقه است، به هر دو تصريح ميكند و واجب بودن وحدت را با حرام بودن تفرقه در كنار هم صريحا بيان ميكند. شايد اين تأكيد براي جلوگيري از بهانه جويي هاي مختلف و تمسك به انواع حيله ها و عذرها براي فرار از وحدت است . توجه به واقعيت موجود ميان مسلمانان و تفرقه شديدي كه بيش از چهارده قرن است خسارتي چندين برابر خسارتهاي ناشي از درگيري با مخالفان اسلام پديد آورده است، ميتواند آن همه تأكيد خداي متعال را تفسير كند. به عبارت ديگر با اين همه تصريح قرآن به امر وحدت ميان تمام طوائف مسلمين و نهي از تفرقه و جدايي، همچنان شعله اختلاف سوزان است و كساني به بهانه هاي مختلف زمينه هاي اختلاف و درگيري را فراهم ميسازند; بلكه عده اي بر اين روش تأكيد ورزيده و با رضايت براي ادامه آن بنيان مرصوص بنا نهاده اند. حال اگر با تأكيد و صراحت تفرقه نفي نمي گرديد و به وحدت فرا خوانده نمي شد، چه حاصلي به دست ميآمد؟!
ب - گفتگو با اديان
قرآن كريم پيامبر خدا را مأمور ميكند كه از اهل كتاب بخواهد تا پيرامون توحيد عبادي جمع شوند: (قل يا أهل الكتاب تعالوا الي كلمة سواء بيننا و بينكم ألا نعبد الا
[1]سوره آل عمران (3)، آيه 103) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :664
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
الله و لا نشرك به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا أربابا من دون الله )[1]"بگو: اي اهل كتاب ! بياييد به سوي كلمه اي كه تمسك به آن بر ما و شما لازم است ; و آن اين است كه جز خدا را نپرستيم و هيچ چيز را شريك او نگيريم و اين كه هيچ يك از ما ديگري را در جايگاه ربوبيت و اطاعت مطلق قرار ندهد." در اين فرمان نامي از پذيرش پيامبري رسول خدا6به ميان نمي آورد تا كلمه اختلاف، هر چقدر كه مهم و قطعي باشد، به ميان نيايد و وحدت مورد نظر در اولين گام با شكست روبرو نگردد. بنابراين بر همه مسلمانان لازم است با دامن نزدن به اختلافات و احيانا بدگماني، كلمه "سواء" را مبناي وحدت خويش قرار دهند و از هرگفتار يا كرداري كه سبب ايجاد يا تشديد تفرقه ميان آنان گردد پرهيز نمايند. همكاري جوامع اسلامي با يكديگر و نيز با ساير جوامع در زمينه هاي مختلف لازم است و بايد كارشناسان راههاي عملي اين مهم را جستجو كرده و آن را در اختيار متصديان و مسؤولان قرار دهند. بايد با سعه صدر و روش كريمانه راههاي صحيح بهبود مناسبات تمامي كشورهاي اسلامي با يكديگر و با كشورهاي غيراسلامي را شناخت و در آن مسير حركت كرد. البته وظيفه نهادهاي غيردولتي مثل احزاب و گروههاي صنفي و سياسي و مذهبي و مراكز فرهنگي و آموزشي و اقتصادي كمتر از دولت ها نيست، و شايسته است حركتي عمومي و همه جانبه در مسير وحدت و برادري ميان همه ملل و اقوام انجام گيرد تا خسارتهاي گذشته جبران گردد. مهم ترين راه عملي وحدت، به رسميت شناختن اختلاف نظرها و سليقه ها و دوري جستن از اهانت نسبت به يكديگر و معتقدات ديگران و تأكيد بر مشتركات است . البته دانشمندان همه فرقه ها و اديان، حق بحث و طرح نظريات گوناگون را دارند; ولي بهتر است مسائل اختلافي را در محيطهاي علمي، با مباحثه و مناظره به وفاق و اتفاق نظر نزديك كنند و سپس آن را در ساير مجامع مطرح كنند; و در صورت بقاي اختلاف نظر، هر كس تابع دليل و استدلال خويش بماند.
[1]سوره آل عمران (3)، آيه 64 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :665
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ج - همزيستي مسالمت آميز
وظيفه زمامدار اسلامي حفظ آرامش و همزيستي مسالمت آميز و پرهيز از تشنج و درگيري و عدالت و احسان نسبت به همه پيروان اديان بلكه همه انسانهاست . قرآن كريم با صراحت ميفرمايد: (لاينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين و لم يخرجوكم من دياركم أن تبروهم و تقسطوا اليهم ان الله يحب المقسطين )[1]"خدا شما را از نيكي كردن و دادگري نسبت به كساني كه در دين با شما كارزار نكرده اند و شما را از خانه هايتان بيرون نرانده اند، باز نمي دارد. به درستي كه خدا عدالت پيشگان را دوست ميدارد." و در آيه اي ديگر در باره دشمنان اسلام خطاب به پيامبراكرم6ميفرمايد: (و ان جنحوا للسلم فاجنح لها و توكل علي الله )[2]"و اگر [دشمنان ] تمايل به صلح و مسالمت داشتند آن را بپذير و بر خدا توكل كن ." در روايت معتبر از امام صادق (ع) وارد شده است : "و افش السلام في العالم"[3]"مسالمت و صلح را در جهان گسترش بده ." بر اين اساس تمام گفتار و رفتار حاكمان اسلامي بايد با دقت در پيامدهاي جهاني آن بيان شود و يا انجام گيرد، و نبايد به گونه اي سخن بگويند كه زمينه جنگ و دشمني و يا فشار بر مسلمانان را - به ويژه در مناطقي كه در اقليت هستند - پديد آورند. و براي حفظ آرامش و رفع سوء تفاهم از برخي عملكردها و گفته ها، توضيح منطقي و معقول داده شود. اگر بي توجهي در گفتار و كردار سبب تحريك و تحريص مذاهب و اديان گردد، به گونه اي كه موجب خسارتهاي مادي و معنوي شود، مسؤوليت شرعي آن بر عهده زمامداران است و حتي موجب ضمان ميشود. اميرالمؤمنين (ع) ميفرمايد: "كل انسان مؤاخذ بجناية لسانه و يده"[4]"هر انساني به
[1]سوره ممتحنه (60)، آيه 8 .
[2]سوره انفال (8)، آيه 61 .
[3]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 34 از ابواب جهاد النفس، ج 15، ص 284، حديث 7 .
[4]آمدي، غررالحكم، ص 213، حديث 4157 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :666
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
خاطر جنايات دست و زبانش مورد مؤاخذه قرار ميگيرد." در جاي ديگر ميفرمايد: "رب فتنة اثارها قول"[1]"بسا آشوب كه با يك گفته به پا گرديده است ." كساني كه مشاغل مهم حكومتي را بر عهده ميگيرند بايد انسانهايي باشند كه بر گفته هاي خود كنترل دقيق داشته باشند، و اگر خطايي از ايشان سر زد در سريع ترين زمان آن را جبران كنند. معمولا خودخواهي ها و نژادپرستي ها منشاء عمده درگيري در جهان بشريت بوده است و اسلام هر دوي اين انگيزه ها را شديدا منع كرده و خودخواهان و متكبران و نژادپرستان را شديدا نكوهش كرده است . دعوت پيامبر گرامي اسلام6از اديان توحيدي براي وحدت، بزرگترين مدرك بر لزوم همزيستي مسالمت آميز بشري است كه همچنان آن دعوت به قوت خود باقي است و پيروان او بايد در اين جهت همت خود را به كار گيرند. همزيستي مسالمت آميز يعني به رسميت شناختن يكديگر و احترام متقابل ; و وجود تفاوتها در انسانها تنها براي شناخت يكديگر است .[2]بنابراين ميتوان با وجود تفاوت نيز همزيستي مسالمت آميز داشت . اين كه در برخي جوامع اسلامي تصويري از دين خدا ارائه ميشود كه جز جنگ و خونريزي پيامي ندارد، قطعا با اهداف دين خدا ناسازگار است و مبناي علمي و منطقي ندارد. بنابر آنچه گفته شد و ادله فراواني كه لزوم عدل و انصاف درباره تمامي مردم جهان را تأكيد كرده است، هر گونه اقدامي در جهت بر هم زدن زندگي مسالمت جويانه بشري خلاف عقل و شرع است ; و تاكساني اقدام به رفتار غيرمنطقي و ستيزه جويانه نكرده اند، مسلمانان حق گفتار يا رفتار ستيزه جويانه را ندارند و تنها حق دارند نظريات خويش را براي دعوت به حق بازگو كنند.
[1]همان، حديث 4152 .
[2]سوره حجرات (49)، آيه 13) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :667
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
د - معاهدات بين المللي
انعقاد عهدنامه ها و قراردادها ميان مسلمانان و ساير دولت ها براي كسب منافع مشترك جايز بلكه در شرايطي لازم است ; همان گونه كه رسول خدا6با مشركان و سايرين رفتار كرد. از اهداف حكومت، ايجاد امنيت و امكان تجارت بين المللي و حفظ منافع ملت ها در معاهدات و تعامل بين ملت ها بوده و اسلام نيز آن را به رسميت شناخته است . دولت ها موظف اند منافع ملت خود را در ضمن رعايت منافع مشترك خود تأمين كنند و از پذيرش قراردادهايي كه به ضرر ملتشان است و يك جانبه منافع بيگانگان را تأمين ميكند يا نسبت تأمين منافع در آن غيرمنطقي است پرهيز كنند. البته ممكن است واقعيت ها به گونه اي باشد كه چاره اي جز اكتفا به حداقل منافع ملي نباشد; ولي بايد توجه داشت كه موارد استثنايي در حد رفع ضرورت باشد، و جهت اصلي بايد تأمين عادلانه منافع طرفين يا اطراف قرارداد باشد. حفظ حيثيت اجتماعي و عزت مسلمين در قراردادهاي سياسي اجتماعي وظيفه زمامداران است، و قراردادها نبايد به گونه اي باشد كه خدشه اي به عزت مسلمانان وارد شود. قرآن كريم ميفرمايد: (و لله العزة و لرسوله و للمؤمنين )[1]"عزت از آن خدا و رسول او و مؤمنان است ." هيچ مؤمني حق خوار كردن خود را ندارد. امام صادق (ع) فرموده است : "ان الله تبارك و تعالي فوض الي المؤمن كل شئ الا اذلال نفسه"[2]"خداوند متعال هر چيزي را به خود مؤمن واگذار كرده است جز خوار كردن خودش را." بنابراين بايد در معاهدات بين المللي به گونه اي رفتار كرد كه نه تنها منجر به ذلت و خواري مسلمانان نگردد، بلكه عزت بيشتر ايشان را تأمين كند. نكته ديگر - چنان كه پيشتر نيز بيان گرديد - رعايت حقوق همه انسان ها، صرف نظر
[1]سوره منافقون (63)، آيه 8 .
[2]كليني، كافي، ج 5، ص 63، حديث 3 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :668
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
از مليت و مذهب آنان است ; دولت ها تا زماني مجازند منافع ملي خود را درنظر بگيرند و سياستهاي خود را در آن جهت تنظيم نمايند كه موجب پايمال شدن و تضييع حقوق مشروع ملت هاي ديگر نشوند. اگر انعقاد معاهده اي به نفع يك كشور باشد و منافع ملي آن را تأمين نمايد اما مفاد آن ستم به ملت هاي ديگر را موجب گردد و تجاوز به حقوق مشروع آنان به شمار آيد، مورد رضايت شريعت محمدي6نيست و بايد از آن پرهيز شود. خداي متعال در آيه احسان - كه در مبحث قبلي نيز به آن اشاره گرديد - ميفرمايد: (لاينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين و لم يخرجوكم من دياركم ان تبروهم و تقسطوا اليهم ان الله يحب المقسطين انما ينهاكم الله عن الذين قاتلوكم في الدين و اخرجوكم من دياركم و ظاهروا علي اخراجكم ان تولوهم )[1]"خداوند شما را از نيكي كردن و رعايت عدالت نسبت به كساني كه در امر دين با شما پيكار نكرده اند و از خانه و ديارتان بيرون نرانده اند، نهي نمي كند; به درستي كه خدا عدالت پيشگان را دوست دارد. او فقط شما را از دوستي با كساني نهي ميكند كه در امر دين با شما جنگيدند و شما را از خانه و ديارتان بيرون كردند يا به بيرون راندن شما كمك كردند." از اين دو آيه و آيات قبل و بعد از آن و نيز آيات ديگر استفاده ميشود كه آيه احسان تمام انسانها را دربر ميگيرد و تنها استثناء آن محاربان و كافراني هستند كه با مسلمانان سرجنگ دارند و به ستم حقوق آنان را زير پا گذاشته اند.
ه - تقيه مداراتي
متوليان امور اجتماعي ميتوانند براي حفظ مصالح و منافعي مهم تر يا حفظ امور اساسي تر، برخي از فروعات جزئي احكام را موقتا ناديده انگارند و براي رعايت وحدت ميان مسلمانان و يا جلوگيري از بدفهمي تعاليم دين به اصطلاح تقيه مداراتي كنند; و اين يكي از بحث هاي مهم در سياست اجتماعي اسلام است .
[1]سوره ممتحنه (60)، آيات 8 - 9 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :669
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
تقيه معمولا در برابر قدرت برتر و يا ضررهاي غيرقابل تحمل و جبران، صورت ميگيرد. اما گاهي تقيه نوعي خويشتن داري در رعايت مصالح در سطح جامعه و در اجتماعي بزرگ تر از سوي مسلمانان در ميان مذاهب مختلف است . بنابراين در صورتي كه دولت اسلامي با مطالعات كارشناسي متوجه شود كه عمل به برخي احكام موجب ضررهاي غيرقابل جبراني براي امت اسلامي و يا اسلام ميشود، ميتواند و بسا بايد موقتا از آن چشم پوشي كند. يعني هر گاه شرايط اجتماعي داخلي يا بين المللي به گونه اي باشد كه اصرار بر برخي رفتارهاي شرعي يا مقررات داخلي حكومتي، سبب هرج و مرج داخلي و يا نارضايتي شديد و سستي پايه هاي دين و اعتقاد مردم به حكومت ديني شود و يا دشواريها و ضررهاي مادي و معنوي هنگفتي در سطح بين المللي به ملت و كشور متوجه سازد و يا اعتبار دين و آيين را در دنياي خارج از اسلام مخدوش كند و توجه اين ضرر و خطرها از سوي كارشناسان معتقد و انديشمندان متدين تأييد گردد، بر زمامداران اسلامي لازم ميگردد كه از اصرار بر اجراي احكام شرعي يا عرفي مورد نظر براي مدتي چشم پوشي كرده و مانع از خطرات و ضررهاي مذكور گردند. و معناي صحيح تقيه مداراتي همين است ; يعني از يك حكم براي رعايت مصلحت مهم تر در صورت تزاحم، چشم پوشي شود. در روايت صحيح از امام باقر(ع) نقل شده است : "التقية في كل شئ يضطر اليه ابن آدم، فقد احله الله له"[1]"تقيه و پرهيز در هر چيزي كه آدمي به آن مضطر و مجبور شود جايز است و خدا آن را بر او حلال كرده است ." از امام صادق (ع) نقل شده است : "ان تسعة اعشار الدين في التقية و لادين لمن لا تقية له"[2]"نه دهم دين در تقيه است، و كسي كه تقيه نكند دين ندارد." در جاي ديگر فرموده است : "كلما تقارب هذا الامر كان اشد للتقية"[3]"هر چه زمان ظهور مهدي (عج) نزديك تر شود تقيه نيز شديدتر ميشود." در روايتي امام صادق (ع) به
[1]كليني، كافي، ج 2، ص 220، حديث 18) .
[2]همان، ج 2، ص 217، حديث 2 .
[3]همان، ج 2، ص 220، حديث 17) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :670
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
هشام بن حكم هشدار ميدهد تا مبادا عملي انجام دهد كه مايه سرزنش شود و يا موجب سرافكندگي اهل بيت گردد. در اين روايت، امام (ع) ميفرمايد: "... صلوا في عشائرهم و عودوا مرضاهم و اشهدوا جنائزهم و لايسبقونكم الي شئ من الخير; فأنتم أولي به منهم . والله ما عبدالله بشئ أحب اليه من الخباء. [قال الراوي ] قلت : و ماالخباء؟ قال (ع): التقية ."[1]"در نمازهاي مخالفان ما شركت كنيد و به عيادت بيماران آنان برويد و در تشييع جنازه هاي آنان شركت كنيد; و مبادا كه آنان در كارهاي خوب بر شما پيشي بگيرند و شما سزاوارتر از آنها هستيد. به خدا سوگند خدا به چيزي پرستيده نشد كه در نزد او محبوب تر از خباء باشد. [راوي ميگويد:] پرسيدم : خباء چيست ؟ فرمود: تقيه". توجه به اين نكته لازم است كه همين رعايت جوانب و توجه به مصالح جهان اسلام در سطح بين المللي نيز مطرح است ; زيرا بسياري از سياستمداران عالم و يا متفكران غير مسلمان تحت تأثير رفتارهاي نادرست برخي مسلمانان در طول تاريخ - از قبيل خونريزي هاي شديد دو دولت عثماني و صفوي و يا بني اميه و بني عباس و نيز در عصر حاضر به نام اسلام - تصور غير واقعي از اسلام و احكام آن دارند و شايد در اين تصور مقصر هم نباشند; لذا وظيفه ملت و دولت اسلامي در بخش تبليغات اين است كه تصوير دقيق و صحيحي از اسلام واقعي ارائه كنند تا زمينه مخالفت با احكام اسلام از بين برود و انديشمندان عالم به احكام نوراني دين خدا بدبين نشوند. اين راه هم طولاني است و هم دشوار، و اگر اين دو عامل مانع از برنامه ريزي صحيح براي رسيدن به آن گردد، طول مدت لزوم تقيه و بقاي اضطرار به احكام ثانويه و منطبق با مصالح عمومي مسلمين بيشتر ميشود، كه مسؤوليت آن بر عهده آناني است كه از اقدامات درازمدت ولي مؤثر سرپيچي كرده و به برنامه هاي كوتاه مدت و مضر روي ميآورند.
[1]همان، ج 2، ص 219، حديث 11) ; حر عاملي، وسائل الشيعة، ج 16، ص 219، حديث 2 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :671
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست