برخي افراد با افتخار ميگويند ما احكام اسلام را اجرا ميكنيم و به خواست و تمايل ديگران هيچ توجهي نمي كنيم ; ولي بي توجهي به بازتاب رفتارهاي اجتماعي نشانه كمال انساني و تقوا نيست، بلكه يكي از وظايف مسلمانان توجه به تأثير رفتارشان در جوامع بشري است ; چرا كه بايد آنان را با رفتار خويش به اسلام و احكام آن تشويق كرده و با جلب محبت و علاقه به دين باعث گسترش دين خدا شوند. تذكر اين نكته ضروري است كه رفتار خشونت آميز و غيرمنطقي برخي از مسلمانان در گذشته و حال، با معيارهاي ديني و سيره پيامبراكرم6و پيشوايان معصوم (ع) هيچ گونه تطابقي ندارد. اين گونه اعمال اساسا با احكام اوليه اسلام سازگار نيست و در اين موارد نوبت به احكام ثانويه و لزوم تقيه نمي رسد و در همه حال بايد از آنها اجتناب ورزيد.
و - اصلاح بين مردم در سياست خارجي و داخلي
زمامداران اسلامي بايد به لوازم تصدي مقامات اجتماعي پاي بند باشند، كه مهم ترين آن نقش داوري آنان در جامعه است . تصميمات حاكميت به نوعي داوري شبيه است كه عدالت در آن به ثبات حكومت منجر ميشود و جور و ستم در آن منجر به سستي حاكميت ميگردد. "الحيف يدعو الي السيف"[1]"تمايل ظالمانه به يك طرف سبب قيام و درگيري مسلحانه ميگردد." در اختلافات اجتماعي ميان گروههاي صنفي، قومي، سياسي و... حاكمان بايد در نقش داور بي طرف ظاهر شوند و مانند پدري كه ميان فرزندان خود داوري ميكند بدون برانگيختن حساسيت ساير فرزندان اقامه حق نموده و تا آنجا كه ممكن است بين آنان را اصلاح كنند. همين نقش براي مجموعه حكومت اسلامي در سطح بين المللي هم هست . يعني در منازعات كشورها يا اختلافات داخلي يك كشور، تنها در نقش ميانجي و
[1]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 476، ص 559 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :672
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
حداكثر حمايت سياسي و معنوي از صاحب حق بايد حضور يابند. گسترش صلح و مسالمت و حل اختلافات از طريق رفتار منطقي و آرامش بخش و بسط فرهنگ مسالمت جويي و گفتگو به جاي نزاع و درگيري در صحنه هاي جهاني و داخلي بايد چهره اصلي دولت اسلامي باشد تا ترجمان اصيلي براي فرهنگ ديني و به تعبير قرآن (و ما أرسلناك الا رحمة للعالمين )[1]باشد. دولتي كه ميخواهد به نام پيام آور رحمت الهي حكومت كند، نمي تواند پيام آور خشونت و درگيري و لجاجت و تكروي باشد; بلكه بايد به صورتي فعال جهان را در مسير وحدت و رحمت و مدارا و مسالمت و صلح قرار دهد و با تكيه بر منطقي شايسته، جايگاه عقلاني خود را پيدا كند و بدون زياده خواهي به آن اكتفا نمايد. دولت اسلامي از گسترش صلح و صفا و محبت و دوستي مردم جهان استقبال ميكند و اهداف خويش را با اين پديده ها تأمين شده ميبيند; و البته دفاع از مظلومان و ستم ديدگان و حقوق قانوني و مشروع ايشان را در همه حال جزئي از سياست مبتني بر عدالت و محبت خويش ميشمارد. اصلاح بين مردم يك توصيه قرآني است و امري است كه در روايات متعدد بر آن تأكيد شده است .
ز - استقلال همه جانبه
دولت اسلامي بايد در تصميمات خويش با حفظ تمامي مصالح داخلي و خارجي، مستقل از اراده بيگانگان تصميم گيري كند و تمامي مراحل منجر به تصميم و اجرا را با اختيار خويش طي كند و اجازه ندهد كه اموري خارج از روال طبيعي بر او تحميل گردد. تدبير صحيح مسؤولان ميتواند از بسياري تصميم هاي اضطرارگونه جلوگيري كند و راه استقلال رأي را بازگذارد و جامعه اسلامي را به امور ناخواسته دچار نكند.
[1]سوره انبياء (21)، آيه 107) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :673
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
قدرت تحليل حوادث و كشف لوازم آنها و شم سياسي و توجه به واقعيات و پايداري و استقامت در برابر مشكلات ميتواند شخصيت مستقل حاكم اسلامي را ترسيم كند. دولت اسلامي نبايد به گونه اي رفتار كند كه هميشه متأثر از واقعيت هايي باشد كه ديگران ميآفرينند، و دولت به صورت عكس العملي وادار به تصميم گيري هاي اجباري شود; بلكه بايد با تأثير گذاري بر واقعيت ها و حضور و نقش فعال در ايجاد آنها، سياست خود را پيش از وقوع مشخص كرده باشد.[1]استفاده از فرصت ها براي تصميم گيري و يا بي اعتنايي به آنها ميتواند در جهت استقلال نقش داشته باشد. يعني آناني كه از فرصت ها بهره برداري ميكنند، ميتوانند به دور از فشارها و شتابهاي تحميلي به سر برند; و آنان كه فرصت هاي تاريخي را بي جهت از دست ميدهند، به ناچار گرفتار بحران در تصميم گيري شده و استقلال خويش را از دست ميدهند.
4 - امور نظامي، انتظامي و امنيتي
از ضرورتهاي زندگي اجتماعي در دوران معاصر، وجود نيروهاي مسلح براي مقابله با حوادث احتمالي و دفاع از تماميت ارضي كشورها و حفظ مرزها و بالا بردن توان دفاعي ملت ها در مقابل تهاجم بيگانگان است . وجود نيروهاي انتظامي و امنيتي نيز براي حفظ امنيت داخلي كشورها لازم و ضروري است . اسلام توجه به اين موارد را لازم شمرده و روش معهود و مرسوم انسانها در حكومتداري را پذيرفته و راهنمايي هايي در جهت استفاده صحيح از اين روشها ارائه كرده است . رعايت اين ارزشها و اصول ميتواند در رسيدن به اهداف و تمايز جامعه ديني از غير آن كمك كند; و اصل و اساس تشكيل حكومت را كه تقويت ايمان و معنويت است آشكار سازد.
[1]عن علي (ع): "كل شئ طلبته في وقته فقد فات وقته" "هر چيزي كه زمانش رسيده و تو آن را بخواهي، در حقيقت وقتش سپري شده است ." ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 323، حديث 700 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :674
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
الف - تشكيل و اداره نيروهاي مسلح
قرآن كريم به صراحت به استعداد قوا دستور داده و فرموده است : (و أعدوا لهم ما استطعتم من قوة و من رباط الخيل ترهبون به عدو الله و عدوكم و آخرين من دونهم لا تعلمونهم الله يعلمهم )[1]"و در برابر آنها فراهم كنيد آنچه در توان داريد از قدرت انساني و ساز و برگ نظامي تا دشمنان خدا و خود و افرادي را كه مخفيانه دشمني ميكنند، و فقط خدا آنان را ميشناسد و شما آنها را نمي شناسيد، بترسانيد." اين دستور در جهاني كه واقعيت آن متكي بر كاربرد زور و سلاح بوده و هست، واكنشي طبيعي و مبتني بر واقعيتي غيرقابل انكار است . هر چند مطلوب دين، جهاني عاري از درگيري و نزاع است كه طبيعتا به تدارك نظامي و امنيتي وسيع احتياجي ندارد ولي در جهاني كه همه گونه انگيزه براي درگيري و جنگ هاي خانمان سوز را دارد و مناسبات اجتماعي آن بر اقتدار نظامي و سلاحهاي پيشرفته رقم ميخورد، جوامع اسلامي نمي توانند از تهيه و تأمين قدرت مناسب براي حفظ كيان و عزت مسلمين كوتاهي كنند; و تا مناسبات قدرت در جهان چنين است، وظيفه زمامداران تدارك قوا براي دفاع از هويت اسلام و مسلمين است . در درون جوامع اسلامي نيز براي جلوگيري از تجاوز ستمگران و دفاع از حقوق مظلومان احتياج به قدرت هست، و تا تعدي به حقوق ديگران وجود دارد حضور نيروهاي مسلح لازم است تا متعديان مسلح را خلع سلاح كرده و حضور قدرتمندانه آنان، تفكر تجاوز را از سر ستمگران بيرون كند. تأمين امنيت امور اقتصادي و سرمايه هاي مردم در جامعه، خانه و كاشانه و... وظيفه اوليه دولت است و دولت اسلامي هم بايد ابزار مناسب براي آن را در اختيار داشته باشد.
[1]سوره انفال (8)، آيه 60 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :675
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ب - جهاد و دفاع
در بخش اهداف حكومت و زمامداري گفته شد كه يكي از ضرورتهايي كه بشر را به تشكيل حكومت و دولت وادار كرد، ضرورت دفاع از جامعه و منافع آن در قبال هجوم ساير جوامع و دفع تجاوز بيگانگان و رقيبان بود. اسلام نيز دفاع و جهاد دفاعي را به اين علت به رسميت شناخت كه با توازن قدرت در جوامع، فكر هجوم و تجاوز از بين رفته و يا به حداقل برسد; و اگر مهاجم ستمگري پيدا شد، با مانع روبرو گردد و هزينه تجاوز بالا برود تا متجاوزان را نيز به فكر فرو برده و از ستمگري بيشتر باز دارد. گرچه فقهاي عظام جهاد را به دو بخش ابتدايي و دفاعي تقسيم كرده اند، ولي با دقت و عنايت ميتوان گفت : جهاد در هر صورت دفاعي است . يعني براي پيشگيري از گسترش ظلم و ستم و دفاع از حق در برابر متجاوزان، حوادثي پيش ميآيد كه به ظاهر، جبهه حق هجومي را آغاز ميكند ولي حقيقتا جز دفاع از ارزشهاي انساني و حقوق انسانهاي تحت ستم نيست . و اين منطقي ترين روش است . قرآن كريم ميفرمايد: (أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا و ان الله علي نصرهم لقدير الذين أخرجوا من ديارهم بغير حق الا أن يقولوا ربنا الله و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا و لينصرن الله من ينصره )[1]"به آناني كه مورد هجوم قرار گرفته اند اجازه داده شده است تا از خود دفاع كنند، و همانا خدا بر ياري ايشان تواناست ; آنان كه از محل سكونت خويش بدون هيچ دليل و حقي اخراج گرديده و تنها جرمشان اعتقاد به خداي سبحان بوده است . و اگر خدا برخي انسانها را به وسيله برخي ديگر دفع نكند، هرآينه صومعه ها و كنيسه ها و مسجدها كه نام خدا در آنها بسيار ياد ميشود، ويران ميشد; و خدا ياري ميكند كسي را كه به ياري او شتافته است ."
[1]سوره حج (22)، آيات 39 - 40 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :676
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
در آيه ديگر ميفرمايد: (و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض و لكن الله ذو فضل علي العالمين )[1]"اگر خدا [شر] برخي از مردم را به وسيله بعضي ديگر دفع نمي كرد، هر آينه زمين را فساد فرا ميگرفت ; ولي خداوند بر عالميان فضل و بزرگواري دارد." اساس تشريع جهاد، دفاع در برابر متجاوزان و مهاجمان به حقوق مردم و مزاحمان آرامش و امنيت ايشان است كه در اين آيات به صراحت از آن ياد شده است . آنچه در صدر اسلام و در زمان رسول خدا6در جنگ هايي همچون جنگ بدر پديد آمد، مربوط به دفاعي است كه چند سال با تأخير مواجه شد و علت آن نداشتن نيروي دفاعي بود. روزي كه مسلمانان از ديارشان اخراج شدند و اموالشان در مكه به جا ماند، تحت فشار مشركان اقدام به مهاجرت كردند، ولي در جنگ بدر توانستند برخي از اموال خود را در قالب غنيمت هاي جنگي از متجاوزان باز پس گيرند. اگر ملت هاي مظلومي چون فلسطين، پس از دهها سال اشغال سرزمينشان، فرصتي پيدا كنند تا حق قانوني خود را از غاصبان باز ستانند هرچند دهها سال از غصب سرزمينشان گذشته باشد، جهادي دفاعي محسوب ميشود و تهاجم نيست . بيان اميرالمؤمنين (ع) كه فرمودند: "فان الحق القديم لايبطله شئ"[2][حق قديم و سابق را چيزي از بين نمي برد] ميتواند معياري در اين زمينه باشد. اگر با اين ديد كه حق شامل مرور زمان نمي گردد به مسائل نگاه كنيم، خواهيم ديد پيامبر گرامي اسلام6اقدام ابتدايي براي كشورگشايي و به اصطلاح جهاد ابتدايي نداشته اند. آنچه حضرت در غزوات و سريه ها داشته، در دفاع از مسلمانان و مظلومان و رفع موانعي بوده است كه مشركين بر سر راه مسلمانان قرار ميدادند و يا مانع مسلمان شدن عده اي ميشدند و پيامبر در دفاع از آزادي با ستمگريهاي مشركين مبارزه كرد و بستر مناسب براي انتخاب آزاد را فراهم ساخت .
[1]سوره بقره (2)، آيه 251 .
[2]ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ذيل خطبه 15، ج 1، ص 269 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :677
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ج - صلح و تأمين
در ضمن دفاع نظامي از حقوق مسلمانان، اگر زمينه اي براي به دست آمدن حقوق آنان از راههاي غيرنظامي حاصل شد، حاكمان اسلامي موظف اند آن زمينه ها را مورد مطالعه و دقت قرار دهند و كارشناساني را به اين امر وادارند تا به بررسي دقيق پيشنهادات صلح، آتش بس و امثال آن پرداخته و نتايج مثبت و منفي آن را به اطلاع تصميم گيرندگان برسانند. اين امر نبايد به گونه اي باشد كه سبب سستي و فتور در دفاع نظامي گردد، بلكه بايد موضع قدرت بر حق مسلمانان را حفظ كند. اگر مسلم شود كه حقوق مسلمانان با ترك جنگ و يا قرارداد صلح و يا دادن تأمين به متجاسران و متجاوزان و عفو ايشان بهتر به دست ميآيد، لازم است از عمليات نظامي چشم پوشي شده و بهترين راه استيفاي حقوق يا جلوگيري از خسارت بيشتر انتخاب گردد. و چنانچه حاكمان اسلامي به متجاوزان امان دهند و آنان تحت امنيت موجود در حكومت اسلامي قرار گيرند، هيچ كس نمي تواند مدعي خسارت گردد و يا امنيت داخلي دولت اسلامي را ناديده گرفته و تحت عنوان صاحب حق اقدام به مجازات كند. قرآن كريم درباره صلح و ترك مخاصمه ميفرمايد: (و ان جنحوا للسلم فاجنح لها و توكل علي الله انه هو السميع العليم )[1]"اگر تمايل به مسالمت پيدا كردند آن را بپذير و بر خدا توكل كن، همانا او شنوا و داناست ." امام صادق (ع) درباره معناي روايتي از رسول خدا6توضيح ميدهد: "اگر لشكري از مسلمانان قوم مشركي را محاصره كنند و يكي از مشركان امان بخواهد و بگويد به من امان دهيد تا با رئيس شما صحبت كنم و يكي از مسلمانان به او امان دهد، واجب است بر ديگران و حتي بزرگان لشكر اسلام كه به اين امان وفا
[1]سوره انفال (8)، آيه 61 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :678
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
كنند."[1]در برخي روايات آمده : "اگر مسلمانان امان نداده باشند ولي محاصره شدگان تصور كنند كه با درخواست امان آنها از سوي مسلمانان موافقت شده و به اين جهت تسليم شوند، بايد در امان قرار گيرند."[2]در اين دستورات شرعي، امان نامه اي كه يك مسلمان بدون سمت رسمي به كسي بدهد مورد پذيرش قرار گرفته است، تا چه رسد به حكومت و متصديان دولت اسلامي كه مسؤوليت رسمي جامعه و تصميم گيري درباره مصالح ايشان را بر عهده دارند.
د - تأمين راهها و مرزها و شهرها در زمان صلح
نگهباني از مرزهاي كشور اسلامي و نظارت بر رفتار مرزبانان كشورهاي همجوار و جلوگيري از تعدي و تجاوز افراد و گروههاي متخلف و خودسر و تأمين امنيت شهرها و راهها، وظيفه اي جدي براي دولت هاست . دولت ها مسؤول حفظ نظم و آرامش و تأمين امنيت راهها هستند. در زمانهاي مختلف گونه هاي مختلف تأمين، مورد نياز مردم است، و با منتفي شدن ظاهري مسأله نا امني، نبايد اصل نياز به نيروي حافظ امنيت را منتفي دانست . امروزه نيروي پليس راهنماي نظم اجتماعي و اعتماد عمومي و پيشگيري از جرايم مختلف است ; و در هيچ جامعه اي تخلف و نظم گريزي به كلي از بين نمي رود. از طرفي اقدام و اجراي دستورات و احكام قضايي، به طور جدي به وجود ضابط رسمي نيازمند است كه از نيروي پليس بهره گرفته ميشود. شارع مقدس نيز ممانعتي از اين روش نكرده و بلكه رفتار عقلايي را تجويز كرده و در برخي موارد رسما به آن تصريح كرده است . از امام علي (ع) نقل شده است كه : "اقم الناس علي سنتهم و دينهم ... و تعاهد ثغورهم و اطرافهم"[3]"مردم را بر سنت ها و باورهاي ديني آنها به پادار... و مرزها و اطرافشان را پاسداري كن ."
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 20 از ابواب جهاد العدو، ج 15، ص 67، حديث 1) .
[2]همان، ص 68، حديث 4 .
[3]آمدي، غررالحكم، ج 2، ص 215، حديث 2419 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :679
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست