کتاب اصالت روح از نظر قرآن

11. پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم فرمود:«زوروا موتاكم و سلِّموا عليهم».[1]اموات خود را زيارت كنيد، وبر آنان درود بفرستيد. درود بر كسانى كه قابل اسماع و تفهيم نيستند و سخن ما به گوش آنان نمى رسد چه سودى دارد؟! در اين صورت ناچاريم تغيير نظر داده و در برابر اين همه احاديث تسليم گرديم.

اتّفاقاً سند حديث از نقطه نظر فن حديث شناسى، خوب است، محقّقانى كه احاديث احياء العلوم را نقد و بررسى كرده اند درباره اين حديث مى گويند: اسناده حسن.[2]

12. عايشه مى گويد: پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود:«ما من رجل يزور قبر أخيه و يجلس عنده إلاّاستأنس و ردّ عليه حتى يقوم».[3]

هيچ فردى نيست كه برادر دينى خود را زيارت كند و كنار قبر او بنشيند، مگر اينكه (روح و روان) مرده با او انس گرفته و به درود او پاسخ گويد تا وقتى وى آنجا را ترك كند.

10بررسى دلايل مخالفان ارتباط

آيات پيشين و احاديث متواتر و مشهور به روشنى ثابت كرد كه بشر مادى مى تواند از اين نشأت با انسان هايى كه در جهان برزخ زندگى مى كند، ارتباط برقرار نمايد و با آنان مكالمه كند و امكان اين ارتباط و وقوع آن ثابت گرديد، و امّا حدود و خصوصيات آن، بايد در فرصت ديگرى مورد بررسى قرار گيرد.

اكنون لازم است كه دلايل مخالفان ارتباط را مورد بررسى قرار دهيم، ما در اين بخش يك قسمت از دلايل مهم آنان را كه همگى متكى به يك رشته استظهارات ناروا از آيات الهى است مطرح مى كنيم و سرانجام خواهيد ديد، كه تمام اين استظهارات جز يك نوع پيشداورى چيز ديگرى نيست. و هرگز اين گروه اين آيات را با واقع بينى مورد مطالعه قرار نداده اند و لذا از معانى واقعى مفردات و سياق آيات وآيات ديگرى كه مى تواند روشنگر مفاد آنها باشد، به كلى غفلت كرده اند.

اينك مجموع اين دلايل:

نخستين دليل منكران ارتباط

(أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ أَفلا تَذَكَّرُون*وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللّهَ لَغَفُورٌ رَحيمٌ* وَ اللّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّون وَ ما تُعْلِنُونَ*وَ الّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ

اللّهِ لايَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُون*أَمواتٌ غَيْرُ أَحْياء وما يَشْعُرُونَ أَيّانَ يُبْعَثُونَ* إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالّذِينَ لا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَكْبِرونَ).(نحل/17ـ22)

«آيا آن كسى كه مى آفريند، مانند كسى است كه خلق نمى كند چرا متذكر نمى شويد. اگر نعمتهاى خدا را بشماريد نمى توانيد احصاء كنيد خداوند آمرزنده و رحيم است. خداوند از آنچه كه پنهان مى سازيد و يا آشكار مى كنيد آگاه است. آن ها را كه جز خدا مى خوانيد (پرستش مى كنيد) چيزى را خلق نمى كنند در حالى كه خود مخلوق هستند.مردگانند، زنده نيستند و نمى دانند (كه پرستندگان آنها) كى مبعوث مى شوند. خداى شما خداى يگانه است، قلوب آن گروه كه به سراى ديگر ايمان ندارند، منكر (حق) است و از خضوع (در برابر حق) كبر مىورزند».

مورد استدلال آنان آيه بيست و يكم است. در اين آيه چيزهايى كه مورد پرستش امتهاى پيشين بود با جمله(أَمْواتٌ غَير أَحياء...)توصيف شده است و چنين موجوداتى نمى توانند سخن طرف مقابل را بشنوند و به درخواست او پاسخ بگويند و مقصود از چنين موجودات كه در جمله(أَمْواتٌ غَير أَحياء)آمده قديسان و پيامبران است، در اين صورت آيه گواه بر نفى ارتباط با چنين افراد خواهد بود.

پاسخ[1]

تشريح مفاد آيات، بستگى دارد كه مطالب زير روشن گردند:

1. چرا غير خدا، شايسته عبادت و پرستش نيست و چگونه در اين آيات بر وحدانيت معبود استدلال شده است؟

[1]از اين استدلال دو نوع مى33توان پاسخ داد: يكى اجمالى، ديگرى تفصيلى، پاسخ تفصيلى را در متن مى3خوانيد. پاسخ اجمالى اين است كه مقصود از«اموات غيراحياء»ارواح اولياء و انبياء و شهيدان راه خدا بلكه مطلق انسان3ها، نيست بلكه مقصود بت3هاى چوبى و فلزى و سنگى است. و تفصيل اين پاسخ اجمالى با توضيحات ششگانه انجام گرفته است.

2. مقصود از«دعوت»در جمله(وَ الّذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ...)چيست؟

3. طرف سخن در آيات، بت پرستان است يا گروه اهل كتاب؟

4. اگر طرف سخن بت پرستان است معبودهاى دروغين آنان چه بود؟

5. اگر مقصود از معبودهاى دروغين، بتهاى تراشيده و ساخته است چرا در آيه هاى 20و21 درباره بتها ضماير مخصوص به ذوى العقول به كار رفته است.

6.مقصود از(...وَ ما يَشْعُرُونَ أَيّان يُبْعَثُونَ)چيست و مرجع اين دو ضمير يكى است يا دو تا؟

اينك بيان مطالب ششگانه:

1. چرا معبود بر حقى جز خدا نيست؟

آيات ياد شده با شمردن صفات معبودى كه شايسته عبادت و پرستش است حق پرستش را از آن خدا مى داند و شايستگى عبادت را از هر معبود دروغين سلب مى كند و مى رساند كه عبادت از آن معبودى است كه در آن، صفات و اركان سه گانه جمع گردد.

1. خلاق و آفريننده باشد و به اين ركن با جمله(أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُق...)اشاره مى كند.

2. احسان گر و بخشنده نعمتهاى بى شمار باشد، چنانكه مى فرمايد:(وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّهِ لا تُحْصُوها...).

3. آگاه از برون و درون بندگان عبادتگر باشد و آگاهى از صورت عبادت كافى نيست بلكه بايد از درون و نيت افراد آگاه باشد، زيرا روح عبادت همان نيت پاك و اخلاص درعمل است و آگاهى از چنين چيزى، بدون يك علم

وسيع و گسترده، امكان پذير نيست، و به اين ركن با جمله زير اشاره مى كند:(وَ اللّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ).

در آيه نوزدهم بيان اساس برهان تمام مى شود و از آيه بيستم به بعد ياد آور مى شود كه معبودهاى آنان چنين شرايطى را دارا نيستند، نه آفريننده چيزى هستند و نه منعم و بخشنده نعمت، نه از برون عبادتگران آگاهند و نه از درون آنها.

در نفى دو ركن نخست از معبودهاى دروغين به يك جمله اكتفا مى كند و آن اينكه آنان مخلوقند نه خالق، خود آفريده شده اند واصلاً چيزى را نيافريده اند چنانكه مى فرمايد:(وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ).

شايسته دقت اين جاست كه با نفى خلاقيت و صفت آفرينندگى از معبودهاى آنان، هر دو ركن را از آنان منتفى مى سازد زيرا اگر موجودى آفريننده نباشد، نمى تواند منعم باشد و منعم واقعى آن فردى است كه نعمت را از عدم پديد آورده و بر آن هستى بپوشاند، از اين جهت منعم واقعى جز، خدا كسى نيست.

در آيه بيست ويكم ركن سوم را از آنان سلب مى كند و مى گويد آنها مردگانند و فاقد علم وآگاهى مى باشند، چنانكه فرمود:(أَمْواتٌ غَيرُ أَحياء).

در اين موقع از اين بيان چنين نتيجه مى گيرد و مى گويد:(إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنكرةٌ وَ هُمْ مُسْتَـكْبِرونَ).

در اين جا، برهان قرآن بر يگانگى معبود واقعى روشن گرديد، اكنون به بيان جهات ديگر آيه مى پردازيم.

2. مقصود از دعوت چيست؟

دعا و دعوت در لغت عرب به معنى خواندن و نداى شخص است ولى گاهى اين لفظ روى قرينه اى در معنى عبادت و پرستش به كار مى رود يعنى دعوت شخصى با نهايت ذلت از اين نظر كه خداست يا مبدأ كارهاى خدايى است مانند تدبير جهان و تفويض مقامات خدا به او مانند پذيرش شفاعت و يا بخشيدن گناهان بندگان.

در قرآن مجيد گاهى لفظ دعا در خصوص عبادت به كار رفته است مانند:(...أُدْعُونى أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الّذينَ يَسْتَكْبِرونَ عَنْ عِبادَتى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرينَ). (غافر/60)

«مرا بخوانيد تا به درخواست شما پاسخ بگويم، كسانى كه تن به پرستش من نمى دهند و كبر مىورزند ذليلانه وارد دوزخ مى شوند».

از پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)نقل شده است:«الدعاءُ مُخُّ العبادةِ»: دعا مغز و روح عبادت است.

مقصود از دعوت در اين آيات، پرستش آنها است،به گواه اين كه در پايان آيات(إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ...)آورده شده است و يك چنين استنتاج گواه بر اين است كه دعوت و خواندن آنان به نحو عبادت و پرستش بوده است به حدّى كه آنها را«اله»به معنى خدا و يا معبود[1]مى دانستند.

3. طرف سخن در آيات كيست؟

دقت در مجموع آيات مورد بحث و ماقبل و مابعد آنها، مى رساند كه طرف سخن در اين آيات مشركان بت پرست مى باشند، اين مطلب به اندازه اى

[1]ما در رساله«الأسماء الثلاثة»ثابت كرديم كه«اله»به معنى خدا است، نه معبود.

روشن است كه ما خود را از هر تذكر بى نياز مى دانيم.

گذشته از اين كه تمام مفسران اسلامى مجموع آيات اين سوره را (جزء سه آيه آخر سوره) مكى مى دانند و همگى به اتفاق آراء مى گويند كه اين آيات در مكه بر پيامبر نازل شده است لحن آيات و شيوه سخن، و كلمات و الفاظ، و مفاد و مضامين آنها روشن ترين گواه بر مكى بودن آن مى باشد مثلاً در آغاز سوره از شرك سخن مى گويد:(أَتى أَمْرُ اللّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ)، سپس در آيه سوم مى گويد:(خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَرْضَ بِالحَقِّ تَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ).

پس از اين آيه به بيان نعمتهاى الهى پرداخته و در تسخير شب و روز آفتاب و خورشيد و ستارگان و دريا سخن مى گويد و در آخرين آيه هاى مورد بحث، طرف سخن را كسانى مى دانند كه به آخرت ايمان ندارند و مى فرمايد:(...فَالّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنكِرَة...)و در دو آيه پس از آيه هاى مورد بحث (آيه 24) از كسانى كه طرف سخن در آيه ها هستند، چنين نقل مى كند:

(وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الأَوَّلينَ).

«هر موقع از آنان سؤال شود كه پروردگارتان چه چيز نازل كرده است مى گويند: افسانه هاى پيشينيان است».

اين قراين، و قراين ديگر، اين مطلب را قطعى مى سازد كه طرف بحث در اين آيات، بت پرستان حجاز بالأخص مكه و حومه آن است، و هرگز يك فرد يهودى و يا مسيحى درباره شرايع آسمانى نمى گويد:(أَساطِيرُ الأَوَّلين)، و اگر شريعت حضرت محمّد را نيز نپذيرد، باز احترام شريعت مورد نظر خود را حفظ مى كند.

براى روشنى بيشتر كافى است آياتى را كه پيرامون انتقاد از بت پرستى

جامعه عرب سخن مى گويد ملاحظه كنيم و ببينيم كه مضمون آيه هاى هفدهم و بيستم مورد بحث كه پيرامون خلاقيت خدا و عجز و ناتوانى بت ها بحث مى كند، در آن آيات نيز وارد شده اند اينك از باب نمونه:[1]

الف:(هذا خَلْقُ اللّهِ فَأَرُونى ما ذا خَلَقَ الّذينَ مِنْ دُونِهِ...). (لقمان/11)

«اين آفريده هاى خدا ست، نشان بدهيد آنچه را جز او آفريده ايد».

ب:(أ يُشْرِكُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ). (اعراف/191)

«آيا چيزهايى را كه نمى آفريند و خود مخلوقند شريك خدا قرار مى دهيد».

ج:(وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ الِهَةً لا يَخْلُقُونَ شَيئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ). (فرقان/3)

«جز او خدايانى پذيرفتيد در حالى كه خود مخلوقند،و چيزى را خلق نمى كنند».

همه اين آيات در مكه نازل شده اند، و مورد بحث، انتقاد از بتهايى است كه توانايى هيچ نوع خلاقيت و آفرينندگى را ندارند، طبعاً شايسته هيچ نوع خضوع و پرستش نخواهند بود.

4. معبودهاى دروغين آنان چه بوده است

از زمان حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل آيين يكتاپرستى همراه با يك سلسله فضايل اخلاقى و سنن مذهبى و آداب اجتماعى در ميان ملت عرب منتشر گرديد كه مراسم پرشكوه احترام خانه خدا از آن سنن بود امّا با گذشت زمان و دورى از تعاليم پيامبران يك رشته خرافات ميان آنان رايج گرديد و بت پرستى جاى خداپرستى را گرفت.

عمرو بن لُحىّ خزاعى پس از بيرون كردن قبيله«جُرْهم»از مكه، رياست مكه را به عهده گرفت و سفرى به سوى شام نمود و در آنجا«عمالقه»را ديد كه

[1]سوره رعد آيه 16، حج آيه 73 نيز ملاحظه شود.