قرآن در باره آسمان ها و زمين مى گويد:(...فقالَ لَها و َ لِلأَرْضِ ائْتِيا طَوعاً أَو كرهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعين). (فصلت/11)
«به آسمان ها و زمين فرمان داد، به رغبت و يا كراهت بياييد گفتند به رغبت آمديم».
ولى همين الفاظ در آيه به مناسبتى در معانى ديگرى كه معانى مجازى به شمار مى روند به كار رفته اند، كه به ترتيب عبارتند از: كافر و مؤمن، ايمان وكفر، مخصوصاً الفاظ«حى»و«ميت»و«من فى القبور»علاوه بر معنى حقيقى در معنى مجازى نيز بكار مى روند، مانند مؤمن و كافر.
2. هرگاه لفظى از راه تشبيه در معنى مجازى به كار رود، هدف اين خواهد بود كه آثار فرد حقيقى بر فرد مجازى ثابت گردد. مثلاً اگر لفظ ميت در فرد مجازى (كافر) به كار رفت هدف اين است كه ويژگى فرد حقيقى«مرده»بر چنين فرد مجازى (كافر) ثابت شود و يكى ازويژگيهاى ميّت، همان عدم اسماع آن است. طبعاً چنين حكمى بر فرد غير حقيقى نيز ثابت مى گردد.
3. اثر فرد حقيقى بايد آن چنان روشن و مسلم باشد كه حكم فرد مجازى از اين طريق معلوم گردد. مثلاً عدم اسماع مردگان در قبور آن چنان روشن است كه از طريق به كار بردن اين لفظ درباره كافران لجوج و عنود،معلوم مى شود كه كافران نيز حكم«من فى القبور»را دارند.
4. مقصود از اسماع در آيه، هدايت و رهبرى است چيزى كه هست در مرده حقيقى، نخستين مرحله هدايت كه همان شنيدن است، وجود ندارد و در فرد مجازى، اسماع نتيجه بخش وجود ندارد و وجود سماع به معنى رسيدن امواج صوتى به پرده گوش آنان، بر اثر بى نتيجه بودن، به حكم عدم، فرض شده است و نتيجه اين مى شود كه آنان قابل هدايت نيستند.
با توجّه به اين نكات چهار گانه مى توتن هدف آيه را بصورت موجز چنين بيان كرد و آن اينكه: اِسماع مردگان حقيقى، مانند نفى هدايت مرده نماها، به صورت مطلق نفى نشده است،بلكه اِسماع در باره گروه نخست، و هدايت در باره گروه دوم مقيّد است، در نتيجه پيامبر بدون اذن الهى بر اين دو كار قادر نيست، و امّا در پرتو اذن او بر هر دو امكان و قدرت دارد.
به ديگر سخن از اينكه صريح آيات آينده، هدايت مقيّد را از پيامبر سلب مى كند، نه مطلق هدايت را، مى توان كيفيّت نفى اِسماع را نيز بدست آورد، و ما بايد نحوه دوّمى را، از اوّلى بدست بياوريم.
اينك توضيح مطلب:
قرآن در آياتى، اسماع و (هدايت) را از آن خدا مى داند و آن را در ذات خداوند منحصر مى كند مانند:
1.(إِنَّ اللّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاء). (فاطر/22)
«خداوند سخن خود را به گوش هر كس بخواهد مى رساند».
2.(لَيْسَ عَلَيكَ هُداهُمْ وَلكنَّ اللّهَ يَهْدى مَنْ يَشاء...).(بقره/272)
«هدايت آنان بر تو نيست، ولى خداوند هركس را بخواهد هدايت مى كند».
3.(إِنَّكَ لاتَهْدى مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَ اللّهَ يَهْدِى مَنْ يَشاء...). (قصص/56)
«تو هر كس را بخواهى نمى توانى هدايت كنى، ولى خدا هركس را بخواهد هدايت مى كند».
4.(...وَ اللّهُ يَقُولُ الحَقّ وَهُوَ يَهْدى السَبيل)(احزاب/4)
«خدا حق را مى گويد و او به راه راست رهبرى مى نمايد».
در اين آيات كه در قرآن نظاير زيادى دارد، اسماع و هدايت از آن خود خدا دانسته شده و به ذات خود خداوند منحصر گرديده است.
ولى در آيات ديگر، بر خلاف اين آيات، اولياى الهى را هاديان حق و راهنمايان واقعى خوانده است، چنانكه مى فرمايد:
1.(...إِنْ تُسْمِعُ إِلاّ مَنْ يُؤْمِنُ ب آياتِنا...).(نمل/81 و روم/53)
«آن كسى را مى شنوانى كه به آيات ما ايمان دارد».
2.(وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا...). (سجده/24).
«از آنان پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما هدايت مى كنند».
3.ابراهيم به پدر خود مى گويد:(...فَاتَّبِعْنى أَهْدِكَ صِراطاً سَوياً). (مريم/43)
«از من پيروى كن تا تو را به راه سالم هدايت كنم».
4. خداوند به موسى دستور مى دهد كه به فرعون بگويد:
(وَأَهدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى). (نازعات/19)
«تا تو را به خدايت رهبرى كنم و از او بترسى».
5. خدا در قرآن، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)را چنين توصيف مى كند:
(...وَ إِنَّكَ لَتَهْدى إِلى صِراط مُسْتَقيم). (شورى/52)
«تو به صراط مستقيم هدايت مى كنى».
6. خدا قرآن را راهنما مى خواند، چنانكه مى فرمايد:
(وَلكِنْ جَعَلْناه نُوراً نَهْدى بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادنا...).(شورى/52)
«قرآن را نورى قرار داديم كه به وسيله آن هركس از بندگان خود را بخواهيم، هدايت مى كنيم».
7.(...يَهْدى إِلَى الحَقِّ وَ إِلى طَريق مُسْتَقيم).(احقاف/30)
«به حق رهبرى و به صراط مستقيم هدايت مى كند».
8.(...إِنّا سَمِعْنا قُرآناً عَجَباً* يَهْدى إِلَى الرُّشد...).(جن/1ـ2)
«قرآن عجيبى را شنيديم. كه به كمال رهبرى مى كند».
راه حل اين نوع نفى و اثباتها، حصرها و توسعه ها اين است كه هرنوع
فعل مستقل غير متكى به مقامى از آن خداست، از اين نظر اسماع مستقل و راهنمايى و هدايت غير متكى به مقامى از آن خداست.
در برابر آن، اسماع مشروط به اراده خدا، هدايت و راهنمايى متكى به اراده و اذن الهى از آن پيامبران و كتابهاى آسمانى است كه براى هدايت مردم فرستاده شده اند.
با در نظر گرفتن اين نكات بايد هدف آيه را از عدم اسماع مردگان، اعم از حقيقى و يا مجازى به دست آورد هرگاه هدف آيه اين باشد كه اسماع مردگان و مرده نماها مطلقاً نه به طور مستقل و نه به اذن الهى از پيامبر ساخته نيست و اصولاً پيامبر به هيچ نحوى بر اين كار قادر نمى باشد در اين صورت مدعاى طرف ثابت خواهد شد.
ولى اگر هدف آيه اين باشد كه اسماع مستقل، كار خداست و هيچ فردى نمى تواند به چنين شيوه اى اسماع نمايد، قطعاً مفاد آيه اين خواهد بود كه اسماع مرده و هدايت مرده نما، به طور مستقل از پيامبر ساخته نيست واين مطلب غير از آن است كه مى گويند: پيامبر در پرتو مشيت الهى نيز نمى تواند مرده نما را هدايت، و مرده اِسماع نمايد. هدف آيه نفى قسمت نخستين است و مورد بحث، قسمت دوم است.
به عبارت ديگر: استدلال با آيه بر نبود ارتباط بر اساس غفلت از هدف آيه است. هرگز هدف آيه اين نيست كه اى پيامبر! تو در هيچ جا و هيچ حالى نمى توانى مردگان را هدايت و يا اسماع بنمايى بلكه هدف اين است كه تو مستقلاً بدون مشيت و خواست خدا بر اين كار قدرت وتوانايى ندارى.
پاسخى به گونه ديگر
در اينجا پاسخ روشن ترى وجود دارد كه استدلال كننده عمداً يا سهواً، از
آن چشم پوشيده است و آن اين كه جمله(وَما أَنْتَ بِمُسْمِع مَن فِى القُبُور)بيش ازاين نمى رساند كه مردگان نهفته در قبور، قابل اسماع نمى باشند و هرگز نمى توان آنها را تفهيم كرد، چون مشركان لجوج بسان نهفتگان در دل خاك هستند، پس نمى توان آنها را هدايت كرد و تفهيم و اسماع نمود.در اين صورت نتيجه جز اين نمى شود كه اجساد نهفته در دل خاك چنين شأن و شايستگى را ندارند و هرجسدى كه روح از آن جدا شد، از قلمرو درك و فهم بيرون مى رود و به صورت جمادى در مى آيد، و ديگر نمى توان با آن سخن گفت ولى بايد توجه نمود كه طرف خطاب ما، اجساد نهفته در دل خاك نيستند، بلكه ما با آن ارواح پاك و زنده اى كه با اجساد برزخى در جهان برزخ به سر مى برند و به تصريح قرآن زنده اند، سخن مى گوييم نه با بدن هاى نهفته در خاك.
اگر مردگان و اجساد پنهان شده در دل خاك از قلمرو تفهيم دور و كنار روند، دليل بر آن نيست كه ارواح و نفوس طيب و پاكيزه آنان كه به نص قرآن در جهان ديگر زنده اند و روزى مى خورند، قابل تفهيم نمى باشند.
اگر ما سلام مى گوييم ويا طلب شفاعت مى كنيم و يا سخن مى گوييم سر و كار ما با آن ارواح پاك و زنده است، نه با اجساد نهفته در دل خاك. اگر ما به زيارت قبر و خاك و خانه و كاشانه آنان مى رويم به خاطر اين است كه از اين راه مى خواهيم در خود آمادگى ايجاد نماييم تا با آنان ارتباط برقرار نماييم، حتى اگر بدانيم كه جسد آنان مبدل به خاك شده(هرچند روايات اسلامى بر خلاف اين گواهى مى دهند) باز اين نوع صحنه ها را به وجود مى آوريم تا از اين راه آمادگى براى ارتباط با آن ارواح پاك پيدا كنيم.
زيارت قبور اولياى خدا و صالحان و پاكان، علاوه بر ايجاد آمادگى در انسانها براى سخن گفتن با ارواح پاك و مقدس آنان، خود فوايدى تربيتى و اجتماعى دارد.
همه خردمندان جهان به زيارت قبور رهبران بزرگ ملت و كشور خود مى روند و دسته گلهايى را نثار مى كنند، هرچند به خدا و سراى ديگر معتقد نباشند. ولى از نظر افراد معتقد به حيات و زندگى اوليا و صالحان در جهان ديگر، يكى از فوايد حضور در برابر قبور آنان ايجاد آمادگى براى ارتباط با ارواح و روان آنان است البته زيارت قبور بزرگان فوايد ديگرى دارد كه فعلاً درباره آنان سخن نمى گوييم و آن را به وقت ديگرى موكول مى كنيم.
ابن قيم جوزى در مورد اين آيات و آنچه كه بعداً مى آيد، پاسخ سومى دارد كه در نقد دليل پنجم منكران ارتباط از نظرخوانندگان مى گذرد.
درون آنها ايمانى اجمالى و حس تسليم در برابر خدا به وجود آمده است اينك دو فراز:
1.(إِنَّكَ لا تُسْمِعُ المَوتى وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ).
ظاهر اين عبارت هر چند نفى مطلق است، امّا با در نظر گرفتن فراز دوم خواهيم ديد كه مقصود نفى استقلال است و اين كه پيامبر نمى تواند هركس را بخواهد هدايت كند، بلكه آن گروه را هدايت مى كند كه مشيت الهى به هدايت آنان تعلق گرفته و توفيق خدا شامل حال آنان شده باشد به نشانه اين كه در خود آمادگى هدايت پيدا كرده اند.
2.(إِنْ تُسْمِعُ إِلاّ مَنْ يُؤْمِنُ ب آياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ)به طور مسلّم مقصود از(من يؤمن)آن فردى است كه در درون خود به طور اجمال ايمان قلبى به صحت گفتار پيامبر احساس كند و تسليم حق گردد. يك چنين فردى با داشتن چنين حالت، شايسته آن است كه از هدايت پيامبر بهرمند گردد.با مقابله اين دو فراز هدف آيه روشن مى گردد.