سرمايهاى جز عمر ندارم، اگر اين هم از دستم برود سرمايهام را از دست دادهام و ديگر قدرت تجارت و به دست آوردن سود نخواهم داشت و امروز روز جديدى است كه خداوند به من مهلت داده و مرگم را به تأخير انداخته و اين نعمت را به من داده است اگر جان مرا گرفته بود، آرزو مىكردم كه يك روز ديگر مرا به دنيا بازگرداند تا در آن كار خيرى انجام دهم حال چنين فكر كن كه تو مردهاى و از خداوند تقاضاى بازگشت نمودهاى و خداوند تو را بازگردانده است، پس بكوش تا امروز را ضايع نسازى بدرستيكه هر نفسى از نفسها، گوهر گرانبهايى است كه براى آن قيمتى نمىتوان فرض كرد. «1» 2- مراقبه چون انسان با خود عهد و پيمان كرد كه از گناهان دورى كند و همه كوشش خويش را صرف انجام واجبات و كسب خشنودى خداوند نمايد، زمان وفاى به اين عهد و پيمان مىرسد و چون نفس براى انجام گناهان و پيروى از شهوات آمادگى بيشترى دارد ناخودآگاه بدانسو كشيده مىشود به همين جهت انسان پس از مشارطه براى اجراى عهد و پيمان بايد مواظب و مراقب خود باشد و بدون آن نمىتواند خود را اصلاح كند.
على (ع) مىفرمايد:
يَنْبَغى أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ مَهَيْمِناً عَلى نَفْسِهِ، مُراقِباً قَلْبَهُ، حافِظاً لِسانَهُ. «2» سزاوار است كه انسان، بر نفس خود مسلط باشد و قلب و زبانش را مراقبت نمايد.
3- محاسبه محاسبه آن است كه انسان در هر شبانه روز، وقتى را معين كند تا در آن خود را حسابرسى كند و طاعات و معاصى خود را بسنجد. «3»
و اگر ديد معصيتى از او سر زده يا تقصير نموده است از خداوند طلب بخشش كند و تصميم بگيرد ديگر چنين كارى انجام ندهد. «1» امام صادق (ع) مىفرمايد:
إِذا آوَيْتَ إِلى فِراشِكَ فَانْظُرْ ما سَلَكْتَ فى بَطْنِكَ وَ ما كَسَبْتَ فى يَوْمِكَ وَاذْكُرْ أَنَّكَ مَيِّتٌ وَ أَنَّ لَكَ مَعاداً. «2» وقتى در رختخواب قرار مىگيرى، ببين (در طول روز) چه خوردهاى و چه بدست آوردهاى و به ياد داشته باش كه تو خواهى مرد و به سوى خدا باز خواهى گشت (از تو در قيامت حسابرسى خواهد شد.)
4- معاتبه معاتبه آن است كه پس از محاسبه چون ديد مرتكب گناهانى شده و يا واجبى را انجام نداده است خود را مورد سرزنش و ملامت قرار دهد مثلًا خطاب به نفس بگويد: اف بر تو اى نفس، مرا هلاك كردى و بزودى در آتش با شياطين و بدكاران عذاب خواهى شد. اى نفس امّاره پست! آيا حيا نمىكنى؟ و عيبت را برطرف نمىنمائى؟ چقدر جاهل و احمق هستى! آيا نمىدانى كه در مقابل تو بهشت و جهنّم است و تو بزودى داخل يكى از اينها خواهى شد؟
پس چرا مىخندى و خوشحالى و به كارهاى بيهوده و گناه مشغول شدهاى؟
«3» 5- معاقبه براى اصلاح، سرزنش و ملامت تنها كافى نيست بلكه بايد نفس را در برابر گناهانى كه مرتكب شده است، مجازات كند؛ و براى هر گناهى مجازات مناسب با آن قرار دهد مثلًا اگر لقمه حرامى خورده است با گرسنگى دادن به نفس، او را مجازات كند. همانطور كه بعضى از بندگان خدا پس از حسابرسى براى خود عقابهايى قرار مىدهند.
نتايج محاسبه در اثر محاسبه، انسان با وضعيّت خود آشنا مىشود و چنانچه ضعف و نقصى مشاهده كند درصدد اصلاح آن برمىآيد.
على (ع) مىفرمايد:
ثَمَرَةُ الُمحاسَبَةِ صَلاحُ النَّفْسِ. «1» نتيجه محاسبه اصلاح شدن نفس انسان است.
كسى كه قبل از محاسبه، به حساب خود رسيدگى نمايد در قيامت حساب او آسان و هنگام سؤال، جوابش حاضر است و بازگشت و عاقبتش نيكو است و كسى كه خود را حسابرسى نكند، حسرتهاى او مدام و توقفش در صحنههاى قيامت طولانى خواهد بود و گناهانش او را به سوى عذاب و بدبختى رهبرى خواهد كرد. «2»
پرسش 1- هدف از آفرينش انسان چيست؟
2- براى جلوگيرى از انحراف در مسير خلقت چه بايد كرد؟
3- محاسبه در قرآن و روايات چه جايگاهى دارد؟
4- م اصول اخلاق فردى 48 5 - شادى از بخشش ص : 48 راحل محاسبه را نوشته و توضيح دهيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس چهارم: كرامت يكى از مفاهيم متعالى در اخلاق اسلامى، كرامت انسان است.
كرامت از نظر لغوى ضد پستى و لئامت بوده «1» و نيز به معناى صفات پسنديدهاى است كه در انسان وجود دارد «2» و كسى كه به انواع نيكى و فضائل آراسته باشد، كريم مىگويند. «3» در روايات كرامت همان نزاهت از پستى و فرومايگى و آراستگى به فضائل اخلاقى است روح بزرگوار و منزه از هر پستى را كريم مىگويند.
در حقيقت كرامت معنايى دارد كه در فارسى معادل ندارد، زيرا دو معنا در لفظ كرامت نهفته است: منزه بودن از پستى و فرومايگى و نيز آراسته بودن روح انسان به صفت بزرگوارى. «4» امير مؤمنان (ع) مىفرمايد:
الْكَرَمُ حُسْنُ السَّجيَّةِ وَاجْتِنابُ الدَّنيَّةِ. «5» كرامت، نيكى اخلاق و پرهيز از پستى است.
در اين روايت هر دو معناى كرامت بيان شده است.
روح الهى منشأ كرامت انسان منشأ كرامت انسان همان فطرت الهى است. خلقت انسان بگونهاى است كه كرامت در ذات او نهفته است و استعداد تقويت كرامت در متن خلقت او وجود دارد.
قرآن كريم مىفرمايد:
وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنى آدَمَ ... (اسراء: 70)
ما فرزندان آدم را كرامت بخشيديم كرامتى كه براى انسان مطرح شده، يك كرامت اعتبارى نيست بلكه كرامتى ذاتى و حقيقى است. مرحوم علامه طباطبائى مىگويد:
مراد آيه بيان حال جنس بشر است و مقصود از تكريم اختصاص دادن به عنايت و شرافت دادن به خصوصيتى است كه در ديگران نباشد. «1» بنابراين از نظر قرآن كليه انسانها از يك كرامت ذاتى برخوردارند كه در نوع خلقت آنها وجود دارد و موجودات ديگر از آن بىبهرهاند.
حال بايد ديد چه خصوصيتى در فطرت انسان وجود دارد كه موجب كرامت او گرديده است؟ براى روشن شدن اين مطلب يادآورى دو نكته لازم است:
الف- انسان داراى دو بعد مادى و الهى است و علت سجده ملائكه بر انسان، بعد مادى او نيست، زيرا در شئون مادى ساير حيوانات با انسان شريكند، بنابراين بعد الهى انسان است كه موجب سجده ملائكه بر او شده است.
قرآن كريم مىفرمايد:
[ 71 ]- 72)
هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان گفت، من بشرى را از گل مىآفرينم، پس آنگاه كه او را با خلقت كامل بياراستم و از روح خود در او دميدم، بر او به سجده درافتيد.
بنابراين دميدن روح الهى بر وجود خاكى انسان است كه او را لايق سجده فرشتگان الهى گردانيده است.
ب- سجده ملائكه بر انسان نشانگر كرامت انسان است. هنگامى كه خداوند به فرشتگان امر مىكند به آدم سجده كنيد، ابليس پس از امتناع از سجده، مىگويد:
أَرَءَيْتَكَ هذَا الَّذى كَرَّمْتَ عَلَىَّ (اسراء: 62)
با من بگو چرا اين را بر من كرامت بخشيدى؟
اين آيه اشاره به اين نكته دارد كه امر خدا به سجده بر آدم موجب كرامت او گرديده است. به اين مطلب در دعاى امّ داود نيز اشاره شده است:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى ابينا آدَمَ بَديعِ فِطْرَتِكَ الَّذى كَرَّمْتَهُ بِسُجُودِ مَلائِكَتِكَ. «1» خداوندا بر پدر ما آدم، خلق بديع بى نظيرت كه او را به سجود فرشتگانت كرامت بخشيدى، درود فرست.
با جمعبندى اين دو نكته به اين نتيجه مىرسيم كه روح الهى منشأ كرامت انسان است.
كرامت محور تعليم و تربيت الهى محور تعليم و تربيت الهى، رسيدن انسان به كرامت نفس است. «2» از اين رو تمام شئون تعليم و تربيت انسان بايد از كرامت برخوردار باشد و اگر تعليم و تربيت از كرامت بىبهره و آلوده به پستى و دنائت باشد. تعليم و تربيت انحرافى است و انسان را به كمال نخواهد رساند. خداى متعال در قرآن مىفرمايد:
أِقْرَاءْ وَ رَبُّكَ الْاكْرَمُ (علق: 3)
بخوان و پروردگار تو ارجمندترين است.