فصل ششم: منابع فلسفه اسلامى
پيش از آن كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به ملكوت اعلى بپيوندد خطبهاى ايراد كرد كه بيشتر مسلمانان در آن حاضر بودند و راويان، با سندهاى گوناگون و تعابير مشابه و نزديك به هم آن را ثبت كردهاند. تقريباً همه آن خطبه بر محور خلافت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دور مىزد كه در شريعت و امام جلوهگر بود. مسلم در صحيح خود به نقل از زيدبن ارقم روايت مىكند كه گفت: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در ميان ما به خطبه برخاست. او خطبه پيامبر را مىآوَرد و مىگويد كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«امّا بعد، اى مردم! من هم بشرى هستم و نزديك است كه پيك خدا نزد من نيز بيايد و من هم او را پاسخ گويم. من در ميان شما دو امر مهم را به يادگار مىنهم، نخستين آن دو كتاب خداست كه در آن نور نهفته است، پس كتاب خدا را بگيريد... تا آن كه فرمود: و اهل بيت من.»
ابن داوود در صحيح خود و نيز ترمذى باسندشان از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آوردهاند كه فرمود: «من در ميان شما دو امر مهم به يادگار مىنهم كه تا آن هنگام كه به اين دو چنگ زنيد پس از من هرگز گمراه نشويد، يكى از آن دو بزرگتر از ديگرى است و آن كتاب خداست كه ريسمانى است كشيده شده از آسمان به زمين و خاندان من كه همان اهل بيت من هستند و اين دو از يكديگر جدايى نپذيرند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد آيند، پس بنگريد كه پس از من با عترتم چگونه رفتار مىكنيد.»
احاديث رسيده پيرامون اين مضمون، متواتر است، ليكن اين سؤال مطرح مىشود كه وجود كتاب در ميان ما به چه معناست؟ و جانشينى پيامبر اكرم يعنى چه؟ پيش از پاسخ به اين پرسش ناگزير بايد به بحث پيرامون اين مسأله بپردازيم كه چه چيز در زندگى انسان مهم است. آيا مهم- آن چه است- ديدگاه آدمى نسبت به زندگى و آنچه در اين جهان پيرامون او قرار دارد، يا تنها رفتار اوست؟ و به ديگر سخن آيا مهم، نماز، زكات، راستگويى و وفادارى انسان است به عنوان پارامترهاى رفتارى، يا باور اوست به روز رستخيز، رسالت و ضرورت تقوى به عنوان اصولى عقيدتى؟
اصول و فروع
بدون ترديد راستى، وفادارى، نماز، زكات و نظاير آن همگى فروع عقايد و برخاسته از ديدگاههاى انسان هستند، زيرا نماز بدور از زير ساز ايمانى تنها ورزشى جسمى است، زكات بدور از بستر عقيدتى تنها يك بخشش ناقص است و هنگامى كه انسان، به آخرت و به جزا، ايمان نداشته باشد، هنگامى كه زندگيش بر اساس تقوى و مسؤوليت استوار نباشد، ديگر صفات خير همچون راستى، وفادارى و نظاير آن را از دست خواهد داد.
از لابلاى اين مسائل روشن مىشود كه جانشينى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه در كتاب و عترت جلوهگر است و در اين دو ثقل بزرگ تجلّى مىيابد، صرفاً به مفهوم گرفتن احكام شرعى از اين دو نيست، بلكه به مفهوم آن است كه معارف الهى، ديدگاههاى آفرينش، استنباط فرهنگ صحيح و درست نسبت به زندگى از اين دو الهام گرفته شود. از اين جا است كه پيامبر اكرم بر استمرار شيوه خود، پيروى از سيره و عملكرد خويش تأكيد مىورزد، زيرا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به سوى خدا دعوت مىكرد:وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ...[1]
[1]- سوره الاحزاب، آيه 46.
«با اذن پروردگار به سوى خدا دعوت مىنمود...»
هم از آن رو كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله «چراغ پرتوفشان» بود، ولى نَه تنها نسبت به نماز، بلكه نسبت به همه آفرينش، ديگر اين كه حضرتش صلى الله عليه و آله بر انگيخته شد تا آيات خداوندى را تلاوت كند، جانها را تزكيه نمايد و بديشان كتاب را بياموزد:
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْامِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ[1].
«اوست خدايى كه به ميان مردمى بى كتاب پيامبرى از خودشان مبعوث داشت تا آياتش را بر آنها بخواند و آنها را تزكيه كند، كتاب و حكمتشان بياموزد، اگر چه پيش از آن در گمراهى آشكار بودند.»
پس پاكسازى و تزكيه جانها و آموزش دادن قرآن از مهمترين مسؤوليتهاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بود تا مردم را از داشتن ديدگاههاى وارونه نسبت به زندگى بر حذر دارد، زيرا اگر ديدگاه انسان از زندگى وارونه باشد، ميان خود و حيوان تفاوتى نبيند، يا دهرى مذهبى باشد كه در آن سوى اين جهان، جهان ديگرى را باور نداشته باشد و آن را پايان خط و طبيعت بپندارد، يا انسانى باشد منكر حقايق عقيدتى، براى جزا و كيفر، وجودى قايل نباشد در اين حال نماز او مفهومى نخواهد داشت، زكات مال و نظاير آن براى او از هرگونه سودى تهى خواهد بود.
از اين جاست كه مفهوم جانشينى پيامبر اكرم براى هر فرزانهاى رخ مىنمايد و ابعاد بى حدّ و مرز آن آشكار مىشود و دانسته مىآيد كه آن تنها در فروع احكام خلاصه نمىشود، بلكه پيش از آن ريشه در اصول دارد، چنانكه ولايت و دوستى اهل بيت عليهم السلام صرفاً به مفهوم پيروى ايشان در مسائل فرعىِ فقهى نيست، بلكه اعتقاد به ولايت و دوستى اهل بيت عليهم السلام يعنى اعتقاد به شيوه و سيره آنها در زندگى و پيروى از بينشها و ديدگاههاى ايشان، زيرا كه رهنمودها دقيقاً همچون رهنمودها
[1]- سوره جمعه، آيه 2.
و سخنان پيامبر اكرم كه تنها فروع را در بر نمىگيرند، فروع احكام تنها بخش ناچيزى از احاديث ايشان را تشكيل مىدهد، اكثريت سخنان ايشان عليه السلام بر محور عقايد، هدايت انسان به سوى خداوند، تفسير آفرينش، بيان هستى، طبيعت انسان و اخلاق نيكو، توجه دادن به آخرت و فلسفه روز رستخيز، بيان حكمت آفرينش و ديگر ديدگاههايى گردش دارد كه در كلام، سيره رسول اكرم صلى الله عليه و آله و ائمه اهل بيت عليهم السلام تجلّى مىيابد.
حقيقت دوستى و ولايت
اگر يك دوستدار و پيرو اهل بيت درباره حقيقت دوستى و پيروى خود از ايشان عليه السلام از خويش پرسش كند بدون ترديد در مىيابد كه ارادتش به ايشان عليه السلام صرفاً از آن روى نيست كه آنها خاندان پيامبر هستند. او هنگامى كه از احساساتش فاصله مىگيرد و به حقيقت خود باز مىگردد، در مىيابد كه اهل بيت را از اين رو دوست مىدارد و بديشان ارادت مىورزد كه نشان زندگى خود را نزد ايشان مىيابد و در ميان آنها عنوانى بدست مىآورَد تا هويت اسلامى خود را براساس آن شكل دهد. از اين رو ما اگر از طرفداران و شيعيان اهل بيت هستيم ناگزير بايد در جستجوى سخنان تابناك ايشان باشيم، زيرا ولايت با صِرف دوست داشتن اهل بيت عليهم السلام تحقق نمىيابد، بدون همخوانى عملى زندگى انسان بآنها و آنچه ايشان مىكردهاند و در پيش گرفتن شيوهاى كه آنها تعقيب مىنمودهاند ميسّر نمىشود.
شايد از موارد اشكال بر كسى كه به ولايت اهل بيت معتقد است آن باشد كه او ادّعاى ولايت ايشان را كند، در همان زمان از زندگى آنها، رفتار، عملكردشان، حتّى فرهنگ و ديدگاهشان نسبت به زندگى و بينش آنها پيرامون هستى بدور باشد و در نتيجه در فلسفه خود نيز از آنها فاصله بسيارى داشته باشد.
شگفت است كه آدمى خود را بفريبد و صفات امامى را پيوسته بر زبان جارى كند و ايشان را مخاطب سازد كه:
«كَلامُكُمْ نُورٌ، وَامَرُكُمْ رُشْدٌ، وَوَصِيَّتَكُمُ التَّقْوى، وَفِعْلُكُمْ الْخَيْرُ[1]»
ولى از حقيقت آنچه مىگويد بغايت دور باشد. عجيبتر از همه اينها آن كه آدمى حبّ اهل بيت را ادّعا كند و اظهار دارد كه:
«انى سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَكُمْ، وَحَرْبٌ لِمَنْ حارَبَكُمْ، وَوَلِىٌّ لِمَنْ والاكُمْ.[2]»
ولى اين ادّعا تنها لقلقه زبان اوست، زيرا به هنگام پرسش از شيوهاى كه او بدان ايمان دارد ناتوان و سرگردان از پاسخ همچنان خاموش مىمانَد، او از فلسفه اهل بيت دور است و با مفاهيم مربوط به هستى، زندگى و خود انسان، به طور كلى نا آشناست.
شايد كسى ادّعا كند كه در رهنمودها و احاديث اهل بيت عليهم السلام فلسفهاى نهفته نيست، ولى آيا آدمى مىتواند به دينى ايمان آورَد كه از هرگونه فلسفهاى تهى است؟
فلسفه قرآن
ما به اين جماعت مىگوييم: اين قرآن از آغاز تا انجام، فلسفه است، ولى فلسفه آن با فلسفه يونان باستان تفاوت دارد، زيرا فلسفه قرآن، برونش زيبا و درونش ژرف است.
ظاهر آن حكمت و باطن آن دانش است، لايههايى دارد كه هر يك از آن لايهها از لايههاى ديگرى برخوردار است، هفت اندرون دارد، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در واپسين لحظات زندگى خود فلسفه قرآن را به على عليه السلام آموخت و اين همان است كه امام على عليه السلام درباره آن مىفرمايد: «پيامبر خدا درى از دانش را به من آموخت كه از آن هزار در براى من گشوده مىشود، اين درها تنها در نماز و روزه خلاصه نمىشود.»
[1]- «سخن شما نور است و امرتان موجب رشد، سفارشتان تقوى و عملكردتان نيك.»
[2]- «من با هر كه در برابر شما صلح در پيش گيرد صلح در پيش مىگيرم و با هر كه با شما بستيزد مىستيزم و دوستدار كسى هستم كه شما را دوست بدارد»
اين همان چيزى است كه سخن امام عليه السلام كه در برابر ديدگان ما جلوه گر است بدان گواهى مىدهد. خطبه ايشان درباره صفات خدا، درباره طاووس، درباره زنبور عسل، درباره درخت خرما و سخنانى كه روشن كننده ديدگاه ايشان به زندگى است و آفاق از آن آكنده است، همان حقايقى است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بهامام عليه السلام آموخت.
همه اديان الهى و فرهنگهاى بشرى ناگزير بايد بر زير ساز فلسفه خاص خود استوار باشد، اين همان چيزى است كه ما را به هشيارى و انديشه فرا مىخوانَد.
گاهى آدمى به فلسفه دينى قايل نمىشود، ولى اين بدان مفهوم نيست كه او هرگز به فلسفهاى ايمان نمىآوَرد، زيرا تفكر و ديدگاه او نسبت به زندگى و عملكرد خود ناگزير بايد بر ديدگاهى مشخّص استوار باشد.
نخستين مفهوم ولايت اهل بيت، همان در پيش گرفتن اخلاق ايشان و ستاندن علوم و معارف از اين خاندان عليهم السلام است. در حديثى به نقل از امام باقر عليه السلام آمده است كه فرمود: «هر كه بدون شنيدن واقعيت از انسانى صادق و راستگو به دين خدا در آيد خداوند تا روز رستخيز او را گرفتار سرگردانى و سر در گمى كند.»[1]منظور از علم اهل بيت عليهم السلام علوم تكنولوژى، رياضيات و يا علوم آزمايشگاهى نيست، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله طلب كردن اين علوم را از هر شخصى و در هر مكانى تشويق مىكرد، تا جايى كه فرمود: «علم را اگر چه در چين باشد بطلب.»[2]، و «حكمت، گمشده مؤمن است و آن را هر جا كه بيابند مىستاند.»[3]، بلكه مقصود از علم، همان است كه جز از خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله ستانده نمىشود و آن عبارت از: علم توحيد، علم عقايد، علم فرهنگ و معارف الهى است.
صرف اظهار حبّ اهل بيت به هيچ روى توجيه نمىشود و بى معناست كه انسانى آنها را دوست بدارد و بديشان ايمان داشته باشد، ولى بيشتر كوشش خود را
[1]- بحارالانوار، ج 2، ص 93، روايت 24.
[2]- همان مأخذ، ج 1، ص 177.
[3]- همان مأخذ، ص 148.
صرف كندوكاو در كتب اين و آن كند و به خواندن كتابهاى (راسل وژان رَاك روسو، ولتر، ويليام جيمس، كارت، كونت، ماركس، ماكس، و بر و ديگران) روى آورَد و نهج البلاغه، صحيفه سجاديه و ديگر دعاهاى رسيده از امامان عليهم السلام را با درونمايههاى معرفتىِ آنها، دانش فراوان و بينش عميق نهفته در هريك، به كنارى نهد. چگونه ممكن است انسانى خود را دوستدار اهل بيت بداند و فلسفهاش را از ديگران بستاند؟!
ما در قرآن كريم مىخوانيم:
فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ[1].
«پس بايد آدمى به خوراك و طعام خود بنگرد.»
و در تفسير اين آيه در حديث شريفى از امام باقر عليه السلام آمده است كه از امام درباره «طعام» پرسش كردهاند و حضرت عليه السلام فرمود: «علم اوست كه فرا مىگيرد، از چه كسى فرا مىگيرد؟»
همان گونه كه جانهاى تشنه از آشاميدن آب گنديده سر باز مىزنند و مشتاق سيراب شدن از آب پاك و تغذيه از خوراك سالمى هستند كه جانمايه جسم به شمار مىآيد، نفس مؤمن نيز از انحرافات، خرافات و اساطير سرباز مىزند و به انديشهاى سالم مىگرايد كه از هرگونه آلايش تهى باشد؛ انديشهاى كه به سهم خود، خوراك روح را تشكيل مىدهد، در غير اين صورت خداوند متعال تا روز رستخيز او را گرفتار سردرگمى مىكند، كه حتّى يك انديشه مىتواند آدمى را به دورىِ آسمان از زمين، به كژراهه ببرد.
هنگامى كه ما در نماز خود روى به خدا مىكنيم و از او مىخواهيم:
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ* صرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّآلِّينَ[2].
[1]- سوره عبس، آيه 24.
[2]- سوره فاتحه، آيات 6- 7.
«ما را به راه راست هدايت كن؛ راه كسانى كه به آنها نعمت دادى، نه راه خشمديدگان و نه راه گمراهان.»
در واقع از مقام كبريايش مىخواهيم كه ما را از سرگردانى و گمراهى نجات دهد و از هرگونه لغزشى حفظمان كند و بدون ترديد چنين چيزى در ره يافتن از شيوه پيامبر اكرم و خاندان ارجمندش جلوه گر است.
دوستىِ تنها، كافى نيست
از اين جايگاه ما مىتوانيم بگوييم: ولايت و دوستى ما نسبت به اهل بيت عليهم السلام به مفهوم حبّ تنها نيست، چنانكه بدين معنانست كه تنها نشانههاى دين خود را در امور فرعى از ايشان مىستانيم، بلكه پيش از اينها همه بايد فرهنگ خود را از فرهنگ آنها و فلسفه خود را از بينش آنها بگيريم.
اين درست است كه در اصول دين نبايد تقليد كرد، ولى مفهوم آن نيز اين نيست كه از شيوه پيامبر و خاندان او دور بيفتيم، بلكه يك مؤمن بايد به سخن آنها گوش دهد، حديتشان را بخواند و سپس ايمان و اعتقاد از روى دليل خواهد بود، و نه چيز ديگر، امّا اگر آدمى حرف آنها را نخواند و به سخن ايشان گوش ندهد، يا با سخن آنها سطحى، بدور از ژرف انديشى و آگاهى برخورد كرد، از ثروت سترگى از معارف پيامبر و خاندان او عليهم السلام بركنار خواهد بود كه اين امرى مردود است.
از اين خاستگاه است كه ما بياد برخى از احاديث بويژه آن دسته از احاديث را كه به بحث ما مربوط مىشوند در پيش رو آوريم. ابو سعيد خدرى مىگويد كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «من در ميان شما دو امر مهم به يادگار نهم كه يكى از آن دو بزرگتر است از ديگرى: كتاب خدا كه ريسمانى است كشيده شده از آسمان به زمين و خاندان من كه همان اهل بيت من هستند و اين دو از هم جدا نشوند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد آيند»، ولى ما مسلمانان امروز به چپ و راست گمراه