............ .
وجودى دارد و مظروف وجودى- مثلا آب نسبت به كاسهاى كه در آن قرار گرفته- استقلال وجودى دارد- و كاسه نيز نسبت به آبى كه در آن قرار گرفته- وجودى مستقل و مجزا دارد- مكان و زمانى هم كه حركت در آنها قرار مىگيرد- وجودى مستقل و مجزا از خود حركت دارد- پس چه حركت واقع بشود و چه واقع نشود ظرفهايش- يعنى مسافتى كه در آن مسافت حركت واقع مىشود- و زمانى كه در آن زمان حركت واقع مىشود- به هر حال وجود دارد- .
ولى اينگونه تصور يك تصور ابتدائى و غير علمى است- مسافت واقعى حركت و زمان واقعى حركت- كه جز دو بعد مختلف براى حركت نيست- به هيچ وجه وجودى مجزا و مستقل از حركت نيستند- همچنانكه ابعاد سهگانه جسم- وجودى مجزا از خود جسم ندارند- آن مسافت و آن زمانى كه واقعا كششهاى حركتند- غير از مسافت و زمانى است كه- ما در تصور ابتدائى خود آنها را ظرف مىپنداريم- مثلا مىگوئيم مسافت حركت از تهران به قم- همين فاصله 144 كيلومترى است كه به هر حال وجود دارد- و هر روز صدها وسيله نقليه از آن مىگذرد- و زمان حركت هم همين دو ساعتى است- مثلا از ساعت 10 تا 12 54/1/1 كه به هر حال- يك دوازدهم مقدار حركت زمين به دور خود است- و در اين زمان خاص- ميلياردها حادثه ديگر نيز قرار گرفته است- .
اين مسافت و اين زمان كه در تصور ابتدائى ما هست- وسيله و واسطه سنجش و كشف مقدار مسافت- و زمان واقعى حركت است- درست مانند متر يا ذراع كه وسيله سنجش مقدار پارچه- يا چيز ديگر است نه عين مقدار آن پارچه- آن مسافت و زمانى كه به عنوان دو كشش و دو امتداد- براى حركت تشخيص داده مىشود ابعاد حركتند- و عين وجود حركت مىباشند- چيزى كه هست بايد ببينيم- اين دو كشش كه ذهن ما در باره حركت تشخيص مىدهد- كششهاى واقعى هستند- يعنى مربوط است به وجود عينى حركت- و يا ذهنى و خيالى مىباشند- و مربوط است به كيفيت ساختمان ذهن بشر- ولى در واقع و از نظر وجود عينى- حركت امرى بسيط و بى كشش است- نه كشش مكانى دارد و نه كشش زمانى- در قسمت بعد در باره اين جهت بحث
نيز به امتداد زمان- كه مثلا با ساعت اندازه گيرى مىشود دارد- .و البته اين دو امتداد يا دو مقدار غير همديگر هستند- زيرا همان جسم در همان مسافت- به واسطه اختلاف تندى و كندى- حركت سرعت و بطوء دو زمان مختلف لازم دارد- چنانكه به واسطه اختلاف سرعت در يك زمان معين- دو مسافت مختلف دراز و كوتاه طى مىنمايد- جسم مفروض در هر لحظه از زمان حركت- مكان ويژه و تازهاى دارد كه- در لحظه بعدى او را ترك خواهد كرد- چنانكه اگر همان لحظه را بتوانيم- به دو لحظه كوچكتر قسمت كنيم- مكان جسم مفروض نيز دو تا خواهد بود- و يا اگر دو لحظه را يكى و متحد كنيم- مكان نيز يكى مىشود تا به جائى كه مىگوئيم- جسم مفروض در زمان حركت خود- در ميان دو نقطه مبدا و منتهى مىباشد- .(21) خواهد شد (21)گفتيم كه ذهن ما در هر حركت دو كشش تشخيص مىدهد- مثلا حركت صد مترى ده دقيقهاى- داراى يك كشش مكانى است كه با متر تعيين شده- و داراى يك كشش زمانى است كه با دقيقه تعيين شده است- پس هر حركت ده مترى در يك دقيقه انجام شده است- يعنى هر كشش يك دقيقهاى- با يك كشش ده مترى انطباق دارد به عبارت ديگر- جسم در هر قطعه يك دقيقهاى از زمان- در يك قطعه ده مترى از مكان قرار دارد- و بعد از هر يك دقيقه در قطعه ديگر از مكان است- و اگر قطعه زمانى را كوچكتر بگيريم مثلا نصف كنيم- جسم مفروض در آن قطعه كوچك از زمان- در قطعه كوچكتر از قطعه مكانى كه قبلا فرض كرديم- قرار دارد و قبل و بعد از آن قطعه زمانى- در آن قطعه مكانى قرار ندارد- و مىتوانيم قطعه زمانى را كه از آن به لحظه تعبير مىكنيم- باز هم كوچكتر كنيم- و البته قطعه مكانى كه از آن به
......... .
مسافت تعبير مىكنيم- كوچكتر خواهد شد- .
آيا به جائى خواهيم رسيد كه- ديگر قطعه زمانى لحظه آخرين حد كوچكى باشد- و همچنين قطعه مكانى مسافت آخرين حد كوچكى باشد- و ديگر از آن كوچكتر فرض نشود- .
خير به چنين حدى نخواهيم رسيد- هر اندازه زمان را كوچك فرض كنيم- بالاخره داراى كشش و امتداد است- و به دو جزء متقدم و متاخر قابل قسمت است- و همچنين است مسافت- پس جسم متحرك در جزء اول از اين زمان- در جزء اول از آن مسافت است- و در جزء دوم زمان در جزء دوم مسافت- .
اينجا است كه مطلب را دو گونه مىتوانيم- تعبير و تفسير كنيم يكى اينكه بگوئيم- معنى اينكه جسم در قطعهاى از زمان- در قطعهاى از مسافت قرار دارد اينست كه- جسم در آن قطعه از زمان- در فاصله ميان مبدا و منتهاى آن مسافت است- و اين بودن به اين نحو است كه- هر آن در يك حد و در يك نقطه از مسافت است- به طورى كه در آن قبل يا آن بعد در آن حد و در آن نقطه نيست- جسم مادامى كه ساكن است- در آنات متعدد در يك حد معين از مسافت قرار دارد- ولى وقتى كه متحرك است هر آن در يك حد است- و آنا فانا حدود مسافت كه جسم در آن واقع است- تغيير مىكند طبق اين تفسير- بودن جسم در اين حال كه از آن تعبير مىكنيم به توسط- يا در ميان مبدا و منتهى بودن نامش حركت است- و حقيقت حركت جز اين نيست پس حركت جسم- يعنى بودن جسم در قطعهاى از زمان- ميان مبدا و منتهائى از مسافت- البته خود اين بودن قهرا امر بسيط است- و هيچگونه كشش و امتداد ندارد- بلكه اين ذهن ما است كه در مخيله خود- براى اين حالت بسيط و بى كشش جسم- كه نامش حركت است كشش و امتداد رسم مىكند- درست مانند قطره باران كه هنگام ريزش- در خيال ما به شكل يك شىء عمودى ترسيم مىشود- .
ديگر اينكه بگوئيم معنى اينكه- جسم در قطعهاى از زمان در قطعهاى از مسافت قرار دارد- اينست كه جسم در تمام آن قطعه از زمان- در تمام آن قطعه از
پرسشى كه همينجا پيش مىآيد اينست كه- آيا اين تقسيم واقعيت داشته حركت مكانى مفروض- به واحدهاى مكانى جدا از همديگر منتهى مىشود- و به عبارتى سادهتر به دانه دانههاى مكان مىرسد- كه از چينش و ترتيب آنها حركت پيدا مىشود- و به واسطه امتدادى كه در حس پيدا مىكنند- به زمان منطبق مىشود و يا اينكه تقسيم نامبرده ذهنى بوده- و يا به طفيل انقسامى كه در پيكره مسافت مثلا موجود است- پيش آمده مكانهاى دانه دانه پديدار مىگردد- و گر نه مسافت قرار دارد- به طورى كه مبدا اين بودن در اين مسافت- منطبق است با مبدا آن زمان و منتهايش با منتهاى آن- و وسطش با وسط آن و تمامش با تمام آن- و حركت عبارت است از- بودن جسم در تمام آن قطعه از زمان- در تمام آن قطعه از مسافت- نه بودن جسم در تمام آن قطعه از زمان- در ميان مبدا و منتهاى مسافت- .
بنا بر تفسير اول آنچه واقعا وجود دارد امرى بسيط- و بى كشش است كه از اول تا آخر زمان باقى است- هم در اول است هم در وسط و هم در آخر- و معنى اينكه باقى است اينست كه- هر آنى از آنات زمان كه در نظر بگيريم- او به تمام وجودش در آن آن هست- و البته در هر آن در يك حد از مسافت است- ولى بنا بر تفسير دوم آنچه واقعا وجود دارد- امرى كشش دار است و تمام زمان را اشغال كرده است- اولش اول زمان را و وسطش وسط زمان را- و تمامش تمام زمان را- نه تمامش و نه جزئش از اول تا آخر باقى نيست- اصلا مفهوم بقاء در باره خودش يا اجزائش صدق نمىكند- بنا بر تفسير اول حركت جزء ندارد- و تمامش از اول تا آخر زمان وجود دارد- و اين چيزى كه از اول تا آخر وجود دارد- همان بودن جسم است ميان مبدا و منتهى- به نحوى كه جسم در يك آن در دو حد وجود ندارد- و اما بنا بر تفسير دوم حركت جزء و كشش و امتداد دارد- و اين وجود كشش دار با وجود كشش دار زمان- بر يكديگر
حركت نامبرده يك واحد متصل- و سيال روان بيش نيست- .
چنانكه در گذشته گفتيم- ما در اين بحث با انقسام ماده و انرژى كارى نداريم- و نظر ما معطوف به سوى نظريهاى است كه- نمىتوانيم او را ناديده انگاريم و آن اينست كه- هر يك از اين مكانهاى مفروض- به واسطه امكانى كه در مكان سابق بر خويشتن- با بيانى كه گذشت دارد با آن يكى و متحد است- و در نتيجه ميان نقطه مبدا و نقطه منتهى يكى بوده- و نقطه مبدا هنگامى كه دست به حركتى مىزند- از استقرار و ثبات خود دست مىكشد- و حال تبدل و سيلان را به خود مىگيرد- و اين وصف را دارد تا دوباره به حال استقرار و ثبات- نقطه منتهى برسد(22)بلى ما در هر لحظه از زمان انطباق يافتهاند- .
حكما حركت به تفسير اول را حركت توسطيه- و حركت به تفسير دوم را حركت قطعيه مىنامند (22)قبلا گفتيم كه در باره ماهيت جسم- نظريات گوناگونى وجود دارد- قدر مسلم و مورد اتفاق اين است كه- اجسام محسوس و مشهود داراى ابعاد سهگانه مىباشند- و قابليت انقسام دارند ولى آيا آنچه واقعا موجود است- همان است كه محسوس است- يعنى آنچه در برابر خود به صورت يك تخته سنگ- يا قطعه چوب يا يك متر مكعب آب مىبينيم- و آنرا واحد و پيوسته مشاهده مىكنيم در واقع چنين است- اگر چنين نيست پس اجزاء منفصلى در كار است- اگر اجزاء منفصلى در كار است- آيا آن اجزاء منفصل نامحسوس به واسطه كوچكى خود- داراى ابعاد سهگانه مىباشند يا واحدهائى مىباشند خالى از بعد- و به اصطلاح جوهر فرد مىباشند پس مجموعا سه نظريه است- .
نظريه سوم همان است كه- گروهى از متكلمين اسلامى ابراز داشتهاند- و
حركت- كه به جسم مفروض نگاه مىكنيم- او را داراى مكان ويژهاى مىبينيم- در حالى كه در لحظه قبل از آن لحظه- و در لحظه بعد از آن لحظه در غير اين مكان مىديديم- و از همين لحاظ مكان سيال ممتد- به مكانهاى دانه دانه منقسم مىشود- ولى اين انقسام از ناحيه لحاظ و توهم به ميان مىآيد- نه اينكه واقعيت خارجى داشته باشد- زيرا با پيدايش آنها جريان حركت قطع گرديده- و سيلان مكانى جسم از ميان مىرود- از بيان گذشته اين نتيجه را مىگيريم كه- حركت مكانى جسمى اينست كه- نسبت مكانى جسم صفت در اصطلاح علماء اسلامى جزء لا يتجزى ناميده مىشود- و البته جزء لا يتجزى به اين اصطلاح- غير از جزء لا يتجزى به اصطلاح علماء جديد است- اصطلاح علماء جديد با نظريه ذيمقراطيس - كه قائل به ذرات ريز سفت و نشكن ذرات صغار صلبه- ولى داراى ابعاد سهگانه است منطبق است- .
به هر حال يكى از نظريات در باره جسم اين است كه- جسم مركب است از ذرات كوچك دانه دانه خالى از بعد- اين نظريه اختصاص به جسم ندارد- در باره هر شىء داراى بعد جارى است از قبيل زمان و حركت- به عقيده طرفداران جزء لا يتجزى- زمان نيز كه خود طول و امتدادى دارد مركب است- از مجموع آنها كه عارى از طول و امتداد مىباشند- حركت نيز كه كششى به امتداد مسافت- و كششى به امتداد زمان دارد مركب است از- سكونات كوچك عارى از كشش- و هر يك از سكونات منطبق است بر يك آن- و هر ذره از ذرات جسم در هر آن- منطبق است بر يك ذره از مسافت- .
ولى اين نظريه باطل است- ادله بطلان جزء لا يتجزى و همچنين برهانى كه در اين مقاله- بر وحدت و اتصال امكان و فعليت اقامه شد- آنرا كاملا رد مىكند حقيقت اينست كه- حركت يك واحد متصل است- كه هم منطبق است بر واحد ممتد از مسافت- و هم بر واحد ممتد از زمان
تبدل و سيلان به خود گيرد- به نحوى كه اگر امكان واحد را با حفظ وحدت- در دو لحظه زمانى بسنجيم مكان در لحظه اول- غير از مكان در لحظه دوم با حفظ وحدت باشد- .(23) مراد از سيلان و جريان- و تغيير و تبدل تدريجى همين است و چنانكه گفته شد- امكان و فعليت در اينجا به هم آميخته شده- اجزاى (23)از بيانات گذشته روشن مىشود- حركت پديدهاى علاوه بر مجموع پديدههاى موجود نيست- بلكه عبارت است از اينكه يكى از صفات جسم- مثلا نسبت مكانى و به اصطلاح فلاسفه اين- ثبات خود را متبدل به صفت تبدل و سيلان كند- البته نه به اين معنى كه اين و نسبت مكانى- يك صفت زائد بر وجود خود دارد و آنرا عوض مىكند- بلكه به معنى اينكه- نوعى از وجود متبدل مىشود نه نوعى ديگر از وجود- وجود ثابت متبدل مىشود به وجود سيال و چنانكه مىدانيم- وجود عين تحقق و واقعيت يك ذات است- نه حالتى براى يك ذات واقعيت يافته- و اگر كلمه صفت در باره آن به كار مىبريم بايد بدانيم كه- با ساير صفات كه فرع بر تحقق و واقعيت ذات است- فرق مىكند- .
از اينجا مىتوانيم به بهترين تعاريف حركت- دست بيابيم حركت عبارت است از نحوه وجود شىء متدرج الوجود- به عبارت ديگر حركت تدرج وجود است- اين تعريف فقط روى اصل اصاله الوجود است- و بنا بر اصالت ماهيت چنين تعريفى ممكن نيست- و حقيقت اينست كه حركت جز با اصاله الوجود- قابل تفسير و توجيه و تعريف نيست- .
در باره حركت تعريفات زيادى شده است- رجوع شود به طبيعيات الشفاء چاپ قديم تهران صفحه 35- و به جلد اول اسفار چاپ قديم ص215 - بهترين و جامعترين تعريفات همين تعريف است- صدر المتالهين خود در فصل مربوط به تعريفات حركت- از اين تعريف ياد نكرده است ولى از ضمن كلماتش- در بيان ماهيت حركت اين تعريف كاملا به دست مىآيد
مفروضه حركت هرگز با هم در يك لحظه جمع نمىشوند
توسعه مفهوم حركت
مفهومى را كه از براى حركت به دست آورديم- اگر چه در مورد حركت مكانى جسم بود- ولى پس از كمى دقت مىتوان حكم كرد كه- در همه موارد حدوث تغييرات جسمانى كه ما آنها را- به عنوان تغيير در احوال جسم مادى مىبينيم- و وصف وحدت به آنها مىدهيم مفهوم حركت صادق است- مانند بالا رفتن سطح حرارت و سطح روشنائى و بوى- و تغيير رنگ و بزرگ شدن حجم يك جسم- و اشتداد جذب و مقاومت اجسام- و بالاخره هر تغييرى كه مىتواند صفت و حال جسمى قرار گيرد- .
اگر بتوانيم در همه يا در هر كدام از اينها- وحدت واقعى اثبات كنيم مفهوم حركت- به تغيير تدريجى وى قابل انطباق خواهد بود- .
پس در نتيجه بايد گفت كه- هر تغيير تدريجى كه براى جسم در يكى از صفات- و احوالش دست مىدهد حركت است- (24)همچنين با (24)تغييرات و انتقالاتى كه براى اشياء اين عالم رخ مىدهد- منحصر به تغييرات و انتقالات مكانى نيست- تغييرات كيفى و كمى و وضعى و جوهرى نيز وجود دارد- مانند بالا رفتن سطح حرارت تغيير كيفى- و ازدياد حجم تغيير كمى- و حركت يك جسم به دور خود حركت وضعى- و انتقال يك جسم از نوعى به نوع ديگر تغيير جوهرى- هر چه در تغيير مكانى گفته شد- در اين تغييرات نيز جارى است- همان طورى كه تغييرات مكانى جز از طريق حركت- و وجود ممتد سيلانى ممكن نيست- ساير تغييرات نيز چنين است