است- و به عبارت ديگر حركت و تغيير بر طبق قانون مثلث- اثبات نفى نفى در نفى- يا موضوع ضد موضوع تركيب صورت مىگيرد- .
پل فولكيه مىگويد- سازش تناقضات در وجود اشياء- و همچنين در ذهن را هگل ديالكتيك مىنامد- روش ديالكتيكى شامل سه مرحله مىباشد- كه معمولا موضوع ضد موضوع تركيب مىنامند- تز آنتىتز سنتز ولى هگل اين سه مرحله را- تصديق نفى نفى در نفى مىنامد- .
ايضا پل فولكيه مىگويد- هگل مثلث موضوع ضد موضوع و تركيب را- اختراع نكرده است معاصرين وى- فيخته و شلينگ هم نظريات ما وراء الطبيعى خود را- بر آن اساس مىنهادهاند-[1]ولى هگل از اصل فوق به حداكثر استفاده نموده- و تنها وسيله توجيه واقعيت دانسته است- و سپس آنرا ديالكتيك نام نهاده- و همين باعث شده است كه اين كلمه- در نظر معاصرين دور از ذهن جلوه نمايد- زيرا تا كنون ديالكتيك عبارت بود- از فن اثبات و فن انكار[2]كه هر دو- مبتنى بر اصل عدم اجتماع ضدين مىباشد- ولى هگل ديالكتيك را به صورت- ائتلاف ضدين در مىآورد- .
ديالكتيك هگل در عين اينكه يك نظر فلسفى است- يك نظر منطقى است يعنى در عين اينكه- ماهيت و واقعيت اشياء را توجيه و توصيف مىكند- قانون فكر را نيز بيان مىنمايد هگل معتقد است- هر چه ذهن است واقعيت است- و هر چه واقعيت است ذهن است- يعنى به نوعى تطابق ميان ذهن و واقعيت معتقد است- هگل مىگويد انديشه از اين لحاظ ديالكتيك دارد كه- ديالكتيك واقعيات را توصيف مىكند - .
[1]مقصود اينست كه نام آن را ديالكتيك نمى نهادند .هگل اول كسى است كه اين نام را بر آن نهادند.
[2]مقصود از فن اثبات اصطلاح سقراط در اين كلمه است و مقصود از فن انكار اصطلاح ارسطو است و هر دو قبلا توضيح داده شده.
كارل ماركس اصول ديالكتيك هگل را- به صورت مثلث اثبات نفى نفى در نفى پذيرفته است- ولى مبناى فلسفى آن را نمىپذيرد- از نظر ماركس و پيروانش فلسفه هگل - يك فلسفه ايدهآليستى و به اصطلاح معنوى است- زيرا به مثال مطلق معتقد است- و ماده را يكى از تجليات آن مىداند- ولى فلسفه ماركس يك فلسفه مادى است- كه اصالت را از آن ماده مىداند[1]پل فولكيه مىگويد- به عقيده هگل تحول ديالكتيكى واقعيت- كه ما آنرا مادى مىخوانيم- تنها جنبهاى از مثال مطلق است كه- به دنياى خارج سرايت كرده است- ولى بر عكس به عقيده ماركس - جهان مادى مستقل از روح وجود دارد- و مراحل تصديق و نفى كه منتهى به تركيبهاى موقتى- كه نماينده مراحل مختلف تحول عالم وجود مىباشد- مىگردند در ماده به خودى خود صورت مىگيرد - پل فولكيه از مقدمه كتاب سرمايه ماركس - چاپ دوم چنين نقل مىكند- روش ديالكتيكى من- نه تنها از لحاظ مبنا و پايه با روش هگل اختلاف دارد- بلكه گاهى كاملا عكس آن است- به عقيده هگل جهان انديشه كه تحت عنوان مثال- جهان مستقلى مىشود خالق واقعيت است- و واقعيت فقط نمود خارجى انديشه مىباشد- ولى به عقيده من جهان انديشه- تعبير جهان مادى در ضمير انسان مىباشد- اين اشتباهى كه هگل دچار آن شده است- البته مانع آن نيست كه هگل اولين فيلسوفى باشد كه- ديالكتيك را به صورت كامل و با اطلاع عميق
[1]در نسخه تايپ شده اين مقدمه استاد شهيد در كنار اين پاراگراف نوشته است: اين قسمت تكميل و اصلاح شود.
بيان داشته- او انواع مختلف حركت و تحول را تشريح كرده است- لكن وى اين حركت را زير و رو نموده- و ما بايد براى كشف هسته واقعى و عقلانى آن- فلسفه هگل را واژگون سازيم - .
انگلس شاگرد و مريد ماركس گفته است- سيستم هگل روى سر ايستاده بود ما آنرا روى پا قرار داديم - .
استالين در جزوه ماترياليسم ديالكتيك- و ماترياليسم تاريخى مىگويد- ماترياليسم ديالكتيك - به اين سبب ماترياليسم ديالكتيك ناميده مىشود كه- طرز توجهش به پديدههاى طبيعت و شيوه تحقيق- و راه معرفت آن به اين پديدهها ديالكتيكى است- ولى تفسيرش در باره پديدههاى طبيعت- و استنباط آن از اين پديدهها- و تئورى آن ماترياليستى مىباشد- ماركس و انگلس در توصيف شيوه ديالكتيك خود- معمولا به هگل مانند فيلسوفى كه- خصائل اساسى ديالكتيك را فورموله نموده است- استناد مىنمايند ولى نبايد تصور نمود كه- ديالكتيك ماركس و انگلس - عينا همان ديالكتيك هگل مىباشد- در حقيقت ماركس و انگلس فقط- هسته معقول ديالكتيك هگل را گرفته- و پيوسته ايدهآليستى آنرا به دور انداخته- و سپس ديالكتيك را بيشتر بسط و توسعه داده- آنرا به صورت علمى امروزه در آوردهاند- ماركس و انگلس در توصيف ماترياليسم خود- معمولا به فوئرباخ نيز چون فيلسوفى كه- حقوق حقه ماترياليسم را اعاده كرده است- استناد مىجويند ولى نبايد تصور نمود كه- ماترياليسم ماركس و انگلس - عينا مثل ماترياليسم فوئرباخ است- ماركس و انگلس در حقيقت- هسته اصلى ماترياليسم فوئرباخ را گرفته- اضافات ايدهآليستى و مذهبى و اخلاقى آنرا- بدور انداخته ماترياليسم آنرا باز هم توسعه داده- و به تئورى علمى و فلسفى ماترياليسم رساندند - .
با همه اينكه ماركس و پيروانش ادعا مىكنند كه- ديالكتيك ماركس با ديالكتيك هگل متفاوت است- و كاملا عكس آن است دقت كافى معلوم مىدارد كه- ديالكتيك ماركس با ديالكتيك هگل تفاوتى ندارد- فلسفه ماركس با فلسفه هگل متفاوت است- آنچه هگل آنرا ديالكتيك مىنامد- جز حركت اشياء در ذهن و در واقعيت- بر طبق مثلث تز آنتىتز و سنتز نيست- اما اينكه اصالت با ماده است يا چيز ديگر- داخل در مفهوم ديالكتيك هگل نيست- اساسا ماركس و انگلس كارى كه كردند اين بود كه- فلسفه مادى قرن هجدهم را- با شيوه ديالكتيكى هگل در آميختند- از نظر فلسفى از فلاسفه مادى- و از نظر شيوه و طرز تفكر و به عبارت ديگر- از نظر منطقى از هگل پيروى كردند- و ماترياليسم ديالكتيك عبارت است از- فلسفه مادى بر اساس طرز تفكر ديالكتيكى- فلسفه مادى كه جهان بينى مادى است- هيچ الزامى ندارد كه شيوه تفكر ديالكتيكى داشته باشد- همچنانكه يك جهان بينى مادى است- با طرز تفكر ديالكتيكى ماركس و انگلس - نه بر ماترياليسم فلسفى چيزى افزودهاند- و نه بر منطق ديالكتيكى- آنچه به نام ماركس در جهان شهرت دارد- ماترياليسم تاريخى است كه نوعى تفسير تاريخ است- بر اساس شناختن عامل اقتصاد- به عنوان عامل اصلى و محرك حقيقى تاريخ- نه ماترياليسم فلسفى كه تفسير مادى جهان است- و نه شيوه تفكر ديالكتيكى- كه نوعى طرز تفكر قلمداد مىشود- .
پل فولكيه مىگويد- ماديت ماركس بيشتر جنبه توضيح تاريخى را دارد- و كمتر صورت نظريه فلسفى را به خود مىگيرد- و به اين ترتيب نوعى ماديت تاريخى
است- ماركس هميشه- مشغول مطالعه مسائل اجتماعى و سياسى مىباشد- و كمتر به فكر حل مسائل- مورد علاقه حكمت ما وراء الطبيعه مىباشد- وى مىخواهد از قوانين بزرگ تحول بشريت- اطلاع حاصل نمايد به اين ترتيب- موفق به اين كشف اساسى شده است كه- چنانكه تا كنون تصور مىرفته است- افكار حاكم بر جهان نيست بلكه بر عكس- افكار تابع شرائط اقتصادى و بالنتيجه ماده مىباشد- و ماده است كه تاريخ را توجيه مىنمايد- اقتصاديات كه شامل كليه مساعى انسان- براى دستيابى و بهره بردارى از ماده است- اصل اساسى روابط بين افراد بشر مىباشد... - .[1]
پيروان ماركس بعد از او- برخى اصول به عنوان اركان ديالكتيك ذكر كردهاند- و به اين ترتيب تغييراتى- در اصول ديالكتيك ماركسيستى دادهاند- ولى اين اصول همچنانكه هگل از آنها ياد نكرده است- كارل ماركس نيز ياد نكرده است- .
در جزوه ماترياليسم ديالكتيك- و ماترياليسم تاريخى تاليف استالين مىگويد- متد ديالكتيكى ماركسيستى متصف به خصائص زيرين است- الف ديالكتيك طبيعت را- مجموعه واحد تامى از اشياء- و پديدههائى كه با يكديگر رابطه داشته- به طور آلى بهم وابسته بوده- و مشروط به يكديگرند مىشناسد- متد ديالكتيكى معتقد است كه- هيچگونه پديدهاى در طبيعت منفردا- و بدون در نظر گرفتن روابط آن با ساير پديدههاى محيطش- نمىتواند مفهوم واقع شود-[2]اصل پيوند و تاثير
[1]رجوع شود به ورقه مسائل مربوط به اصل تضاد ...و اينكه تنها مورد صدق قانون جنگ نو و كهنه اجتماع انسانى است
[2]پس اشياء مستقل از يكديگر قابل شناخت نيستند بلكه ماهيت اشياء عبارت است از مجموع روابط آنها با اشياء ديگر و شناخت علمى و كار علم هم همين است كه روابط اشياء رابيان نمايد .(در كلام انگلس كه در چند سطر بعد آمده است اشاره به اين اصل شده است .)
متقابل اشياء- .
ب ديالكتيك طبيعت را متحرك- و در حال تحولات پى در پى و تكامل و ترقى دائمى مىداند كه- در هر لحظه و هميشه چيزى در آن به وجود آمده- تكامل مىيابد و چيزى متلاشى شده و از بين مىرود- از اين رو متد ديالكتيك ايجاب مىكند كه- پديدهها را نه تنها از نقطه نظر مناسبات متقابله- و مشروط بودنشان بلكه از نقطه نظر سير تغيير- و تكامل و پيدايش و زوالشان نيز مورد نظر قرار داد- انگلس مىگويد ديالكتيك- اشياء و انعكاسات دماغى آنها را- اصولا در روابط متقابل و بهم پيوستگى و حركت- و به وجود آمدن و از بين رفتنشان در نظر مىگيرد-[1]اصل تغيير و عدم ثبات- .
ج ديالكتيك سير تكامل را- يك جريان ساده نشو و نما كه در آن تغييرات كمى- منتج به تحولات كيفى نشود نمىداند- بلكه تكامل را از تغييرات كم اهميت- و پنهانى كمى مىداند كه- به تغييرات كيفى آشكار و اساسى منتهى مىگردد- انگلس تكامل ديالكتيكى را- كه نتيجه تغييرات كمى به كيفى است- توصيف نموده و مىگويد-[2]در فيزيك...هر تغييرى عبارت است از- انتقال كميت به كيفيت و نتيجه كمى مقدار- حركتى است كه يا در خود جسم و ذاتى آن بوده- و يا در آن وارد شده است- مثلا درجه حرارت آب در وضع ميعان ابتدا تاثير ندارد
[1]عليهذا پس شناخت اشياء تنها در مسير تكامل و در حال جريان و با در نظر گرفتن جريان آنها امكان پذير است .از اين رو هيچ چيز(بر خلاف منطق ارسطو)تعريف ثابت و مشخص ندارد.
[2]عليهذا اين اصل نيز وسيله انگلس بيان شده است.
ولى اگر حرارت را زياد يا كم كنيم- لحظهاى فرا مىرسد كه حالت ذرات آب در يك صورت- به بخار و در صورت ديگر به يخ مبدل مىگردد-[1](اصل جهش و تبدل حركت كمى به حركت كيفى- .) د ديالكتيك معتقد است كه- اشياء و پديدههاى طبيعت در داخل خود تضادهائى دارند- زيرا آنها داراى يك قطب مثبت- و يك قطب منفى يك گذشته و يك آينده مىباشند- همه آنها عناصرى دارند كه يا در حال رشد و نموند- و يا طريق نابودى و زوال را مىپيمايند- مبارزه اين تضادها يعنى مبارزه ميان قديم و جديد- يعنى مبارزه ميان آنكه مىميرد و آنكه به دنيا مىآيد- محتويات داخلى تكامل- و پيچ و خم تغييرات كمى است كه- به تغييرات كيفى تبديل مىشود از اين- رو ديالكتيك بر آن است كه- جريان تكامل پست به عالى نتيجه تكامل- و توسعه هماهنگ پديدهها نبوده بلكه بر عكس- در اثر بروز تضادهاى داخلى اشياء و پديدهها- و در طى يك مبارزه بين تمايلات متضاد- كه بر اساس آن تضادها قرار گرفته است انجام مىگيرد- لنين مىگويد ديالكتيك به معنى واقعى كلمه- عبارت است از آموختن تضادها در داخله ماهيت اشياء- اصل تضاد[2]اكنون ببينيم در ديالكتيك هگل - مجموعا چه اصولى قابل توجه است و بايد بررسى شود- آنچه قابل توجه است مطالب ذيل است- 1-اصل وحدت و پيوستگى اشياء- و رابطه متقابل آنها با يكديگر- .
2-اصل تغيير و حركت اشياء- .
3-اصل تغيير و حركت در فكر به موازات حركت اشياء- .
[1]پس اشياء را به عنوان حركتهاى يكنواخت نمىتوان شناخت .
[2]پس شناسائى واقعى آنگاه ميسر است كه فكر عدم امكان اجتماع ضدين را طرد كنيم .
4-اصل اجتماع ضدين نقيضين- .
5-حركت اشياء از تضاد و تناقض- و ناسازگارى داخلى آنها سرچشمه مىگيرد- .
6-ماهيت حركت اشياء عبارت است از- انتقال يك حالت به حالت ضد خودش- و سپس سازش و تركيب و وحدت دو ضد با يكديگر- مثلث تز آنتىتز سنتز- .
مقدمتا بايد تذكر دهيم كه- هگل نه مبتكر اصل تغيير و حركت در اشياء است- و نه مبتكر فرضيه اصل اجتماع ضدين- و نه مبتكر مثلث تز آنتى تز سنتز- .
اصل حركت در اشياء از قديمترين اصول فلسفه است- و در يونان قديم هراكليت فيلسوف معروف- بدان شهرت دارد و اوست كه اين مطلب را- به صورت اين تمثيل بيان كرده است- در يك رودخانه دو بار نمىتوان آبتنى كرد- همچنانكه اصل اجتماع ضدين يا نقيضين را- و اينكه تكامل نتيجه سازش- و توافق اضداد در مرحله بعد است- كه بعدا در پاورقيهاى متن- عين تعبيرات او را از كتاب پل فولكيه نقل خواهيم كرد- او بيان كرده است و به همين سبب- او را پدر اصلى ديالكتيك جديد مىدانند- .
هراكليت را هم فيلسوف تحول- و هم فيلسوف تناقض ناميدهاند- و هگل ادعا كرده است كه- من تمام نظريات هراكليت را در ديالكتيك خود گنجاندهام- و اما مثلث معروف تز آنتىتز سنتز- چنانكه قبلا اشاره كرديم و مورخان فلسفه نوشتهاند- قبل از هگل به وسيله فيخته و شلينگ اظهار شده است- بلكه طبق اظهار نظر پل فولكيه - ريشه اين مثلث را در افكار افلوطين - از حكماى اسكندريه و سپس در