وجودات خود اندازه وجود مىگيرند- مانند يك كالاى صنعتى كه از قالب و ماشين- و ابزارهاى ديگر و مواد اوليه خود- چگونگى وجود از مقدار و شكل و رنگ- و خوبى و بدى جنس و مهيت كسب كرده و اندازه مىگيرد- .
قضا حتمى و لا يتغير است- و اما قدر غير حتمى و قابل تغيير است- توضيح مطلب اينكه نسبت وجود اشياء- به علل تامه خود ضرورى و قطعى است- ولى نسبت وجود آنها بذات آنها- و بعلل ناقصه آنها غير ضرورى يعنى ممكن است- نسبت وجود اشياء به علل موجدهشان فعليت و كمال است- و نسبت وجود آنها به علل و شرائط اعدادى و قابلى- نقصان و محدوديت است- بعبارت ديگر اشياء هر كمالى را كه دارند- از ناحيه علل مفيضه و موجده خود دارند- و هر نقصان و حد و اندازهاى كه دارند- از ناحيه شرائط قابلى است- پس قدر و اندازه از شرائط قابلى پديد مىآيد- و از طرفى قبلا گفتيم كه شرائط قابلى و مادى- بعضى جانشين بعضى ديگر مىگردند- پس آنچه تغيير مىپذيرد قدر اشياء است- نه قضاء آنها كه حتمى و لا يتخلف است- .
در روايت آمده است كه:
على ع در سايه ديوار كجى نشسته بود- و چون آنرا مشرف به خرابى ديد- از آنجا حركت كرد و در زير سايه ديگرى نشست- شخصى بان حضرت عرض كرد- تفر من قضاء الله آيا از قضاء الهى فرار مىكنى- فرمود افر من قضاء الله الى قدر الله- يعنى از قضاء الهى به قدر الهى فرار مىكنم-[1]اين روايت به همين مطلب دلالت مىكند- .
اما مساله انتساب يا عدم انتساب شرور- به ذات بارى تعالى در گذشته- در بارهاش در سه فصل بحث كردهايم- يكى اينكه شر امر عدمى است- ديگر اينكه اين اعدام كه شرور ناميده مىشوند- از لوازم ضرورى و لا ينفك جهان طبيعتاند- سوم فوائد و آثار شرور- آنچه در اينجا بحث شده در دو جهت است- يكى عدمى بودن شرور و اينكه چون عدمى مىباشند- و به جنبههاى قدرى اشياء مربوط مىشوند- پس منتسب بذات بارى تعالى نمىباشند- ديگر اينكه عالم طبيعت از اين اعدام- و شرور منفك نيست- و ما در گذشته در باره هر دو جهت بحث كردهايم
[1]توحيد صدوق چاپ سنگى صفحه 337.
نتيجه- از راه نظر اول جهان و اجزاء آنرا- بواجب الوجود نسبت داده- ضرورت هستى آنها را قضا مىناميم كه- بمعناى حكم قطعى است- .
و از راه نظر دويم تعين وجود- و مشخص شدن راه پيدايش آنها را- قدر مىناميم كه بمعناى اندازه وجود است- .
پس قضا قابل تغيير نيست ولى قدر تغيير مىپذيرد
خير و شر و سعادت و شقاوت
شك نيست كه در جهان ماده شر و فساد- و بدبختىها و ناكامىهاى بسيارى موجود است كه- هيچگونه ترديدى در واقعيت آنها نمىتوان داشت- و از سوى ديگر جهان و اجزاى جهان- در واقعيت و هستى خود مستند به خداى جهان است- خدائى كه همه براهين وجودش او را وجودى آراسته- با هر كمال و پاك از آلايش هر ناروائى معرفى مىكند- .
و روشن است كه اين دو مطلب واقعيت شر و فساد- و تنزه واجب در بادى نظر با هم وفق نمىدهند- يا خدائى بايد در كار نباشد يا اگر باشد- هستىهاى پر از شر و فساد بوى مستند نبايد باشد- اين مطلب را در صورت اشكال- با يكى از دو تقرير مىتوان در آورد- .
اشكال- [اول]
اگر آفرينش خداى آفريدگارى داشت- اين همه شر و فساد را نمىآفريد- .
پاسخ- شر و فساد و نظائر آنها- روى هم رفته بديها و ناروائيهائى هستند كه- در جهان ماده پيدا مىشوند- و مفهوم بد و ناروا مفهومى است كه- با مقايسه بخوب و روا محقق مىگردد- اگر تندرستى كه خواسته نفس و ملائم طبع ما است- نبود هرگز بيمارى را بد نمىشمرديم- و اگر آسايش و امن و هر يك از لذائذ حواس- و حظوظ نفس نبود هيچگاه از دست دادن آنها- براى ما تلخ نبود و بدبختى خوانده نمىشد- .
چنانكه هرگز زوجيت را براى عدد چهار- و فرديت را براى عدد سه خوب يا بد خوشبختى- يا بدبختى نمىشماريم زيرا قياس در كار نيست- .
و از اين جا پيدا است كه شر امرى است قياسى- و مفهومى است عدمى در مقابل- يك امر وجودى ممكن الحصول- يعنى در مورد شر موضوعى بايد باشد داراى صفتى وجودى- كه مطلوب موضوع مفروض بوده باشد- تا نداشتن اين صفت مطلوبه براى آن شر شمرده شود- .
چنانكه داشتن چشم براى انسان كه- طبعا چشم مىخواهد و ممكن هم هست نداشته باشد- خير بوده نابينائى براى وى شر شناخته مىشود- در نتيجه اين كاوش باين نكته بر مىخوريم كه- شر هر جا باشد اولا امر عدمى و ثانيا امرى امكانى است- .
و در بالا گفتيم چيزى را كه- به خداى جهان نسبت مىدهيم اولا بايد امرى وجودى- و ثانيا داراى نسبت ضرورت و وجوب بوده باشد- و تا در مورد شر قياس نكرده- و امرى عدمى فرض نكنيم- مانند مرض با صحت فقر با غنى ذلت با عزت- ظلم با عدل و همچنين خير و شر هر دو را ممكن فرض نكنيم- شر محقق نخواهد شد پس شر به خدا نسبت ندارد- .
اشكال- [دوم]
درست است كه- شر امرى قياسى و امكانى است- ولى چرا خدا آفرينش جهان را به نحوى نيافريده- و نچيده كه قياس و امكان در كار نباشد- و بعبارت ديگر چرا هر موجودى را- هم آغوش با خوشبختى و كامروائى خودش نيافريد كه- روى بدى و بدبختى و ناكامى را نبيند- چنانكه عدد چهار هرگز روى فرديت- و عدد سه هرگز روى زوجيت نمىبيند- .
پاسخ- معنى اين سخن بحسب تحليل اينست كه- چرا خداى ماده و طبيعت ماده و طبيعت را- لا ماده و لا طبيعت قرار نداد- .
زيرا قياس و امكان نامبرده لازمه معنى ماده است- و اگر موجودى امكان داشتن- و نداشتن كمال را نداشته باشد مادى نخواهد بود- .
اگر اين جهان اين خاصه را نداشت كه- هر يك از اجزاء آن قابل تبديل بديگرى است- و با اجتماع شرائط منافع وجودى خود را مىيابد- و بى آن تهى دست و بد بخت مىماند اساسا جهان ماده نبود- .
پس روشن شد كه هر شر و فساد از آن جهت كه- شر و فساد است نسبتى بواجب الوجود ندارد- و از آن جهت كه نسبت بواجب الوجود دارد- شر و فساد نيست
پايان جهان
در مقاله 10 روشن ساختيم كه- جهان طبيعت يك واحد حركت مىباشد كه- بعينه متحرك نيز هست و همچنين اثبات كرديم كه- حركت بىمقصد تصور ندارد- .
و از اين دو نظريه نتيجه گرفته مىشود كه- عالم ماده مقصدى دارد كه بسوى او متوجه است- و چون هدفى است كه مجموع جهان با همه اجزاء- و شرائط و علل داخلى خود بسوى او رهسپار مىباشد- ديگر هيچ مانعى در راه انجام گرفتن آن معنى ندارد- ناچار ضرورى التحقق و حتمى الوقوع خواهد بود(1) (1)اشارهاى اجمالى به مساله فوق العاده مهم معاد است- در باب معاد مسائل زيادى هست كه- بايد بحث شود و در خور يك كتاب است- اولين بحث علمى در باره معاد اينست كه- آيا معاد حقيقتى است موافق با قوانين خلقت- و آفرينش و يا يك قانون استثنائى است- و با هيچ قانونى از قوانين خلقت وفق نمىدهد- و بر فرض اول آيا معاد از لوازم تجرد روح است- و يا ربطى به تجرد روح ندارد- و بر فرض دوم آيا قبول معاد- بر اساس تعبد محض است- و يا قانون عقل عقل عملى كه مورد استناد متكلمين است- يعنى مسائل مربوط به حسن و قبح آنرا ايجاب مىكند- .
........... .
از نظر اسلامى بايد در درجه اول كلماتى كه- در قرآن و سنت در باره معاد بكار رفته است- از قبيل حشر نشر ماب و غيره مورد بررسى قرار گيرد- .
ظاهرا خود كلمه معاد در تعبيرات اسلامى- استعمال نشده است و اين كلمه- از مصطلحات متكلمين است- .
سپس بايد بياناتى كه در شكل و كيفيت معاد- رسيده است مورد بررسى قرار گيرد- و پس از آن از نظر علمى و عقلى- عقل نظرى نه عقل عملى به جستجو پرداخته شود كه- آيا معاد مقتضاى قانون خلقت است- و يا استثنائى است در خلقت- .
مبناى اين اشاره اجمالى كه در اين مقاله آمده است- اين است كه معاد لازمه قانون عمومى- و مخصوصا حركت جوهرى جهان طبيعت است- موجودات جهان از همان اصلى كه- پديد آمدهاند به همان باز مىگردند- .
جزءها را رويها سوى كل استبلبلان را عشق با روى گل است
آنچه از دريا بدريا ميرود از همان جا كامد آنجا ميرود
از سر كه سيلهاى تيز رو و ز تن ما جان عشق آميز رو
- .
كَمٰا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَوَ أَنَّ إِلىٰ رَبِّكَ الْمُنْتَهىٰ
مسائلى كه در اين مقاله به ثبوت پيوسته است
1-بحث از خداى جهان فطرى انسان است- 2-اين بحث به نتيجه مىرسد- 3-فوائد اين بحث و آثارش روشن است- 4-جهان آفرينش آفريدگارى دارد- 5-ما خدا را چگونه تصور مىكنيم- 6-خدا يكى است- 7-خداى هستى همه كمالات هستى را دارد- 8-صفاتى كه با تحليل بسوى وجود بر مىگردند- براى خدا ثابتاند- 9-صفاتى كه به عدم تحليل مىشوند از خدا منفى هستند- 10-صفاتى ثبوتى عين ذاتند- 11-نوعى ديگر از صفات هستند كه- از ذات خارج هستند و آنها صفات نسبيه مىباشند- 12-آفرينش جهان از خدا است- 13-آفرينش جهان و خاصه ماده را چگونه بايد تصور كرد-