وآثار اسلامى وتربيت شاگردان، تجسم بخشد وآن دانشگاه بزرگى را كه پدر بزرگ او،پى ريزى كرده بود، شكل دهد. اينجاست كه مى بينيم درمدت امامت خود چهار هزار نفر را درعلوم گوناگون تربيت كرد وشخصيتهايى را به جهان اسلام تحويل داد كه هر كدام درعصرخود چراغى فروزان ودانشمندى محقق بودند.
علما ودانشمندان علم رجال، اسامى شاگردان امام وصورت تأليفات آنان را در كتابهاى خود آورده اند. تنها شيخ طوسى دررجال خود متجاوز از سه هزار نفر را نام مى برد كه درمحضر او كسب فيض كرده اند.
خدمات علمى امام صادق(عليه السلام)درتفسير وحديث وفقه خلاصه نمى شود، بلكه اوتوانست شخصيتهاى بزرگى را دركلام وفلسفه وعلم ومناظره پرورش دهد كه نمونه بارزآن هشام بن حكم است كه ازاو بيست وپنج كتاب بر جاى مانده است[1].
آنچه گفته شد تنها بعدى از ابعاد خدمات علمى امام صادق(عليه السلام)نيست.او در علوم طبيعى بحثهايى نمود ورازهاى نهفته اى را باز كرد كه براى دانشمندان امروز مايه اعجاب است وگواه روشن آن توحيد مفضّل است كه امام آن را درچهار روز املا كرد ومفضّل بن عمر كوفى نوشت. دراين كتاب امام از رهگذربيان قوانين طبيعى حاكم بر جهان،منطق خدا پرستان راثابت مى كند.
شگفت انگيز تر از اينها تربيت جابر بن حيان است كه در جهان امروز پدر شيمى به شمار مى رود. او نخستين كسى است كه علم شيمى را از امام آموخت ودر اين باره كتاب نوشت وتعداد زيادى رساله ها از خود به يا دگار گذارد.
[1]فهرست ابن نديم ، صفحه 250.
فصل هشتم
امام كاظم(عليه السلام)
امام موسى بن جعفر(عليهما السلام)، هفتمين اختر آسمان ولايت، درسال 128 هجرى ديده به جهان گشود ودرسال 183 هجرى دربغداد در سن پنجاه وپنج سالگى ديده از جهان بربست.زمام خلافت در دوران كودكى آن حضرت در دست حزب اموى بود وافرادى چون ، يزيد بن وليد بن عبدالملك معروف به ناقص، ابراهيم بن وليد بن عبدالملك ومروان بن محمد معروف به مروان حمار، بر جامعه اسلامى حكمرانى مى كردند.
درسال 148 هجرى كه امام صادق(عليه السلام)درگذشت، اواز جانب خدا مسئوليت رهبرى رابر عهده گرفت، ودرآن روز قدرت از دست بنى اميه به بنى العباس منتقل گشته بود. او در مجموع در دوران امامت خود با خلفايى مانند: منصور دوانيقى،مهدى فرزند منصور،هادى فرزند مهدى، هارون الرشيد فرزند ديگر مهدى، معاصر بود.
خط مشى وشكل مبارزه امام براسا س سنجش اوضاع وشرايط اجتماع وارزيابى قدرتها وجبهه گيرى مخالفان بود. اصولاً بايد توجه نمود هريك از پيشوايان ما درعصر خود عهده دار ارشاد ورهبرى جامعه اسلامى ونگهبان آيين اسلام بودند، والبته خط مشى آنان درمسير هدايت مسلمين با توجه به شرايط زمان بود. ازاين رو مى بينيم برنامه هاى پيشوايان ما يكسان ويكنواخت نبوده وگاهى به صورت مبارزه وقيام و نهضت خونين، وگاهى به صورت مبارزه سرى وحفظ مكتب بدون دادن
تلفات وضايعات، وگاهى به شكل تأسيس دانشگاه اسلامى وتربيت شاگردان بزرگ وايجاد نهضت علمى بود.
منصور دوانيقى، خليفه سفاك وخون ريز عباسى، وجود امام صادق را درمدينه تحمل نكرد و او را به وسيله ايادى مخصوص خود مسموم نمود. وى زمانى كه از وفات امام صادق(عليه السلام)آگاه شد، عرصه را براى ريشه كن كردن هر نوع مخالفين احتمالى مناسب ديد ولذا به فرماندار مدينه به نام «محمدبن سليمان» نامه نوشت و او را موظف ساخت كه اگر جعفر بن محمد شخصى را جانشين خود قرار داده، او را احضار نمايد وگردنش را بزند. فرماندار درجواب نامه منصور چنين نوشت كه جعفر بن محمد دروصيت نامه رسمى خود پنج نفر را وصى وجانشين خود قرار داده است آنها عبارتند از:
1ـ منصور دوانيقى
2ـ محمّد بن سليمان فرماندار مدينه
3ـ عبداللّهبن جعفر
4ـ موسى بن جعفر(عليه السلام)
5ـ حميده همسر خود
آنگاه فرماندار درذيل نامه كسب تكليف كرده بود كه كدام يك از آنها را گردن بزند. وقتى نامه به دست منصور رسيد خشمگين شد. وى از اينكه نتوانسته بود بروصى واقعى امام صادق(عليه السلام)دست پيدا كند، ناراحت شد وگفت:«از كشتن آنهاصرف نظر كن.»
امام صادق(عليه السلام)با تنظيم چنين وصيت نامه سياسى توانست از قتل امام كاظم(عليه السلام)جلوگيرى كند ودر غير اين صورت اوكشته مى شد.
امام كاظم(عليه السلام)درسن بيست سالگى،درحالى كه با چنين حكام ستمگرى
روبرو بود، رهبرى امت را عهده دار گشت. نامه منصور به فرماندار مدينه دورنماى اوضاع تاريك وپر خطر آن روز رابراى ما ترسيم مى كند.
اكنون بايد ديد كه امام شكل مبارزه خود را چگونه انتخاب كرد.
امام پس ازبررسى اوضاع تشخيص دادكه بهترين راه اين است كه برنامه انقلاب علمى پدر را تعقيب كند وپاسدار دانشگاه جعفرى، كه به دست پدران ارجمندش بنيان گذارى شده بود، گردد وبه همين جهت شاگردان بزرگ ورجال علم و فضيلت را تربيت كرد. امام حق داشت مبارزه خود را چنين شكل دهد وقدمهاى محتاطانه بردارد; زيرا منصور جاسوسان زيادى گمارده بود تاكسى را كه امامت اومورد اتفاق شيعيان است، دستگير كنند وگردن بزنند[1].
از اين جهت امام چاره اى نديد كه وظايف سنگين رهبرى را از طريق نشر معارف تعقيب كند و درپرتو آن توانست رجال با فضيلتى را از لحاظ علم و عمل تربيت وپرورش دهد.گروهى كه درمجلس درس آن حضرت حاضر مى شدند آنچه را كه از آن حضرت مى شنيدند، ضبط مى كردند وبه تعبير يكى ازنويسندگان آگاه:«درسال 148هجرى امام جعفر صادق(عليه السلام)درشهر مدينه درگذشت، ولى خوشبختانه مكتب علمى او تعطيل نشد بلكه به رهبرى جانشين وفرزند اوموسى كاظم شكوفايى خودرا حفظ كرد.»[2]ولى درعين حال حكومت عباسى درمقابل امام كاظم(عليه السلام)ازمفتيان و قضات دربارى ترويج مى نمود كه طرفدار روش حكومت وقت بودند و امام كاظم را از فعاليتهاى علمى باز مى داشتند و شاگردان امام را زير فشار قرارمى دادند تا آنجا كه تربيت يا فتگان مكتب او قادر نبودند حتى به طور صريح نام امام هفتم را ببرند، بلكه هنگام نقل از وى به نامهاى ابو ابراهيم، عبد صالح، عالم، صابر و امين نام مى بردند.
[1]رجال كشى ص 240.[2]مختصر تاريخ العرب ص209.
ولى با اين همه مشكلات، امام از مجاهدت و كوشش باز نايستاد ودرتكامل جنبش علمى ونهضت فرهنگى اسلامى گامهاى بزرگى برداشت وصدها مفسر ودانشمند تربيت نمود كه به عنوان نمونه مى توان از افرادى مانند:
1ـ على بن يقطين
2ـ محمّد ابن ابى عمير
3ـ هشام بن حكم
4ـ هشام بن سالم
5ـ يونس بن عبدالرحمن
نام برد.
در اينجا براى ارزيابى ميزان خفقان واستبداد درعصر امام كاظم(عليه السلام)لازم است به سرگذشت يكى از شاگردان برجسته امام گوش فرا دهيم:
محمد بن ابى عمير ازياران برجسته وشاگردان بلند مقام امام كاظم(عليه السلام)بود. او توانست در مباحثى گوناگون كتاب ورساله بنويسد وچهل ونه جلد كتاب از خود به يادگار بگذارد.
حاكم وقت هارون مى دانست كه اسرار فعاليتهاى سياسى ومبارزات سرى شيعيان واسناد ارتباط آنان با پيشواى هفتم دراختيار محمد بن ابى عمير است. لذا جاسوسانى را گمارد كه فعاليتهاى او را زير نظر بگيرند. سرانجام جاسوسان به هارون گزارش كردند كه اسامى شيعيان عراق در اختيار محمدبن ابى عمير است، ازاين رو محمد به دستور هارون دستگير وزندانى شد وزير فشار قرار گرفت كه اسرار واسامى آنها رافاش سازد. اوحاضر به افشاى اسرار نشد، سرانجام او را لخت كرده و درميان دو چوب قرار دادند وصد تازيانه بر پيكر او نواختند[1].
[1]رجال نجاشى 2/ 204 ط بيروت.
باانتخاب شيوه هاى درست مخفى كارى، توانست درعصر حاكمانى مانند منصور دوانيقى،مهدى عباسى، هادى عباسى،جان به سلامت ببرد امادر زمان حكومت هارون كه وى خودرا خليفه اى موفق درتمام جهات مى دانست، ولى درجبهه مبارزه با شيعيان وعلاقمندان بيت علوى خودرا شكست خورده تشخيص ميداد، امام دستگير وزندانى گرديد وبه شهادت رسيد، زيرا هارون با خود فكر كرد كه تا مركز رهبرى اين جبهه را از كار نيندازد، همه كوششهاى او بى فايده خواهد بود. ازاين رو تصميم گرفت كه امام كاظم(عليه السلام)را بازداشت كند. هارون در پى اين تصميم به صورت مزورانه وارد مسجد پيامبر شد ورو به قبر مطهر آن حضرت كرد وگفت:اى پيامبر، من از تصميم بر اقدامى كه گرفته ام پوزش مى طلبم، زيرا ميخواهم موسى بن جعفر را بازداشت وزندانى كنم، ومى ترسم درميان امت اسلامى ايجاد شكاف واختلاف كند و موجب خونريزى گردد.
از اين جهت فرداى آن روز دژخيمان هارون امام را درمسجد پيامبر كه مشغول نيايش ونماز بود دستگير كردند واحترام خانه خدا وحرم پيامبر را زير پاى نهادند.
هارون براى مخفى نگاه داشتن محل تبعيد امام دو كجاوه ترتيب داد، يكى را به مقصد كوفه و ديگرى رابه مقصد بصره روانه كردوازاين طريق خواست محل تبعيد امام را پوشيده نگاه دارد تامردم امكان دسترسى به آن حضرت را نداشته باشند.
پيشواى هفتم مدت يك سال در زندان بصره به سر مى برد وآنگاه هارون به فرماندار بصره به نام «عيسى بن جعفر» فرمان داد كه امام رابه قتل برساند.فرماندار از قتل امام خوددارى كرد وگفت كسى را بفرست تا اورا تحويل بگيرد و در غير اين صورت اورا آزاد خواهم كرد.
هارون به خاطر اين پيام، «سندى بن شاهك» را روانه بصره كردتا امام را به بغداد منتقل نمايد. سرانجام امام پس از چهارسال زندانى شدن درسال 183 هجرى مسموم گشت وبا وضع دلخراشى درزندان بغداد به شهادت رسيد.
فصل نهم
امام رضا(عليه السلام)
هشتمين اختر آسمان ولايت حضرت امام على بن موسى الرضا(عليه السلام)است. او درروز يازدهم ذى القعده سال 148 هجرى، از مادرى به نام«طاهره» ديده به جهان گشود.كنيه او ابو الحسن و لقب او رضا است.
وى پس از شهادت پدر بزرگوارش در زندان بغداد درسن سى وپنج سالگى عهده دار مقام ولايت ورهبرى گشت ومدت امامت آن حضرت بيست سال به طول انجاميد، كه ده سال آن معاصر با خلافت هارون الرشيد وپنج سال معاصر با خلافت محمد امين وپنج سال ديگر معاصربا خلافت عبداللّه مأمون، بود.
سرانجام حضرتش روز بيست ونهم ماه صفر درسال 203 هجرى قمرى به فيض شهادت نايل آمد. وهنگام شهادت پنجاه و چهار سال وسه ماه ونوزده روز عمر داشت.
ستمگريهاى بنى اميه وبنى عباس، زمينه بسيار مساعدى فراهم ساخته بود كه در جامعه آن روز، حكومتى نمونه مانند آنچه كه در صدر اسلام وجود داشت، تشكيل شود و تحت نظارت ومديريت ورهبرى شخصيتهاى بزرگى از خاندان على(عليه السلام)اداره گردد. مقام والا، انديشه هاى بزرگ ومحبوبيت فوق العاده ائمه بزرگوار شيعه موجب گشته بود كه خلفاى اموى وعباسى پيوسته پيشوايان شيعه را به تبعيد وزندان بفرستند تامردم نتوانند آنچنان كه بايد از آن ذوات مقدس استفاده
كنند، حتى آنان راضى نبودند كه اين چهره ها برا ى مردم شناخته شوند، زيرا بيم آن داشتند كه اگر مردم با آنها آشنا شوند، بى اختيار زمام امور به دست آنان بيفتد.
با توجه به مطالب بالا مى بينيم كه عبداللّه بن مأمون پس از كشتن برادر خود محمد امين، به فكر مى افتد كه بزرگترين شخصيت علوى را از مدينه به مرو بياورد تا زندگى اورا تحت نظر بگيرد.
آوردن امام از مدينه به مرو هرچند در ظاهر به صورت دعوت بود، اماماهيت واقعى آن جز ايجاد محدوديت هرچه بيشتر براى امام چيز ديگرى نبود. از اين جهت امام برا ى تفهيم ماهيّت اين دعوت، هيچ يك از خاندان خويش را همراه خود نياورد تا از اين طريق به مسلمانان تفهيم كند، اين سفر نوعى تبعيد است نه سفرى مقرون به رضايت.ولى مأمون براى خنثى كردن هدف امام دستور داد گروهى از رجال واشراف از جمله والى مدينه، ملازم ركاب امام باشندوحتى مسير سفر امام نيز معين گشت وقرار شد كه امام از طريق مدينه، بصره، خرمشهر، اهواز، رى و نيشابور به مرو وارد شود. وحضرتش در دهم شوال سال 201 وارد مرو شد. امام درمسير خود با استقبال گرم شخصيتها و مردم روبرو بود.وقتى به شهر نيشابور رسيد، از او درخواست كردندكه حديثى را از او بشنوند، امام درحالى كه دركجاوه خود قرار داشت، حديثى را مطرح كرد وآن را از پدران خود تا على(عليه السلام)واز او به پيامبر واز پيامبر به جبرئيل تا خدا نقل نمودواز آن جا كه در سراسر اين حديث پيشوايان پاك قرار دارند، آن حديث را «سلسلة الذهب» ناميدند. متن آن حديث چنين است:
«كَلِمَةُ لاإلهَ إلاّاللّهَ حِصْنِي فَمَنْ قَالَها دَخَلَ حِصْنِي وَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أمِنَ مِنْ عَذَابِي»
يعنى: خدا مى گويد گفتن لإاله إلا اللّه دژ جاودانى من است وهركس آن را بگويد وارد دژ من مى گردد، وهركس وارد دژ من شد ازعذاب من ايمن مى گردد.
محدثان ونويسندگانى كه دربرابر كجاوه امام قلم به دست گرفته بودند وآن