خواستههاى درونى و برونى او آگاه است طبعا ارزشگذارى او مطابق فطرت و كمال او خواهد بود ولى در اينجا برخى از غريبان كه تحت تأثير انتقام از كليسا قرار گرفته اصالت را به انسان مىدهند و مىگويند كمال مطلوب انسان آن است كه خود ارزشگذار باشد نه اينكه از ارزشهاى وضع شده ديگران تبعيت و اطاعت كند.
اين گروه اطاعت از خدا را با ميل به رهايى و آزادى و حتّى نيرومندى مغاير مىدانند.
ژان پل سارتر كه از پيشروان اين انديشه است مىگويد:
قول به آزادى انسان مستلزم اين است كه افراد بشر ملعبه خدايان يا هر قوه ديگرى ماسواى خود نيستند بلكه آزادى مطلق دارند و رها و مستقل و غير متعلق و غير مرتبطند و خلاصه به حال خويشند آينده به كلى باز و غير مسدود است، اگر خدايى بود كه همهچيز را مقدور مىكرد يا حتى همهچيز را مىدانست، آينده به ضرورت چنان مىبود كه خدا در علم قبلى خويش مىديد. ازاينرو، نفى خالقى عليم، شرط عقل و منطق حريت كامل انسان است.[1]در نقد نظريه «سارتر» چهار نكته را يادآور مىشويم:
1. نظريه «سارتر» بسان كسى است كه قبلا مدعى را تنظيم كرده
[1]. ژان پل سارتر، نوشته كريسين موريس: ص 66، چاپ تهران، 1349.
و به دنبال دليل آن است و لذا به خاطر اثبات مدعاى خود همه اصول عقلى و فلسفى را ناديده مىگيرد، از آنجا كه او خواهان آزادى مطلق انسان است و كمال را در آزادى مطلق مىداند ازاينجهت وابستگى انسان را به خدا نوعى ملعبه تلقى مىكند و در تصور خود با نفى آن به مقصود خود مىرسد.
2. با نفى خدا نيز آزادى مطلق انسان تأمين نمىشود، مسلّما نه! زيرا خصوصيات وجودى او به گونهاى است كه تكوينا محدوديت آفرين است، او نمىتواند بدون وسيله در هوا بپرد، يا هر نوع غذا و شرابى را بخورد يا بنوشد، زيرا اين نوع آزادى به قيمت مرگ او منتهى مىشود، اگر اين نوع محدوديتهاى تكوينى با آزادى او سازگار است، محدوديت وابستگى او به خداى جهان نيز با آزادى او منافاتى نخواهد داشت و همگى از خصيصه وجود انسان سرچشمه مىگيرد، زيرا وجود امكانى او بدون علت، امكانپذير نيست.
3. سارتر تصور كرده علم پيشين خدا از انسان سلب آزادى مىكند، و به افعال بشر ضرورت و ناچارى مىبخشد، درحالىكه از نظر فلسفى اين نظريه منحط، كاملا مردود است، بلكه خواهان آزادى در مقام عمل اين انديشه را مطرح مىكنند و مىگويند:
مىخوردن من حق ز ازل مىدانست
گر مىنخورم علم خدا جهل بود
4. سارتر آزادى را هدف انديشيده درحالىكه آزادى وسيله رسيدن به كمال است، يك فيلسوف نبايد به خاطر حفظ وسيله، همه نوع اصول را زير پا نهد و بگويد نفى خالق عليم شرط عقل و منطق حريت كامل انسان است. ولى اگر آزادى مطلق هدف بود ناچار بايد وجود خدايى را كه در زندگى انسان محدوديت ايجاد مىكند نفى كنيم.
محدوديتهايى از روى عشق و رغبت
در عرفان اسلامى معرفت يك فرد موحد به پايهاى مىرسد كه به خداى خود عشق مىورزد و در سرتاپاى وجود خود جز خدا نمىيابد، و با كمال رغبت و فرورفتگى در محبت خدا، اعمال و وظايف خود را انجام مىدهد.
و به تعبير امير مؤمنان عليه السّلامكه مىفرمايد:
«ما عبدتك خوفا من نارك، و لا طمعا في جنّتك بل وجدتك أهلا للعبادة».
«من تو را اى خدا به خاطر ترس از آتش و يا آز در بهشت نمىپرستم بلكه انگيزه من براى پرستش اين است كه تو را شايسته آن يافتم».
كشش اين نوع افراد به سوى خدا و فرمانبرى آنها كاملا لذت بخش بوده و هرگز آن را با آزادى خود در تضاد نمىبينند.
كسانى كه بر اثر محدودنگرى، هستى را در چهارچوب ماده و انرژى منحصر كردهاند و هدف از وجود انسان را در لذتگرايى انديشيدهاند براى آن نامحرمان، سخن گفتن از عشق به خدا و از عرفان اسلامى دور از بلاغت است
فصل چهارم: آيا آزادى در خدمت انسان استياانسان در خدمت آزادى؟
آيا نعمت ارزشمندى به نام «آزادى» براى انسان آفريده شده، و تا آنجا كه به سعادت و خوشبختى او ضرر نزند، در خدمت او باشد، يا اينكه انسان باعظمت، براى آزادى آفريده شده، و به تعبيرى انسان تابع آزادى است و نبايد از آن سرپيچى كند.
معنى نظريه نخست اين است كه انسان كه گل سرسبد خلقت است بايد از تمام مواهب كه در طريق تكامل و خوشبختى او است، بهره بگيرد، دراين صورت، آزادى بسان ديگر مواهب بايد در خدمت انسان باشد و اگر روزى آزادى همانند ديگر نعمتهاى الهى،
سعادت جسمى و روانى او را به خطر انداخت، بايد آن را محدود ساخت، مثلا انسان به وسيله خوردنىها و نوشيدنىها زنده است، بايد از خوردنىها و نوشيدنىها در جهت رفع نياز و سعادت خود بهره بگيرد، ولى اسراف و زيادهروى، مايهى بدبختى او است، از اينرو بايد از آن پرهيز نمايد، و به همين شيوه است «موهبت آزادى».
در نظريهى دوم، انسان بندهى آزادى و مقهور او مىباشد، اين نوع آزادى به صورت ظاهر آزادى است و در واقع نوعى بندگى است كه «من» واقعى، اسير گرايشهاى پايين و پست مىشود و نمىتواند خود را از بند رها سازد.
آزادى كه امروزه زبانزد افراد جوان و ناپخته است، جز بندگى شهوت، و گرايشهاى پست چيز ديگرى نيست.
«ويل دورانت» نويسندهى كتاب «لذّات فلسفه» با شناختى كه از جوامع غربى دارد، در اين مورد چنين مىگويد:
«واضح است كه اگر امريكايى از «نبودن آزادى» شكايت كند مقصودش آزادى معده است نه آزادى فكر؛ چند سال پيش در يكى از جلسات، اتحاديهى كارگران امريكايى تهديد به انقلاب كردند، امّا نه براى باز بودن و زيادى وقت كار كارگاهها بلكه براى بسته بودن ميخانهها».
«آزاديخواهى بزرگ در امريكا محدود به اين شده است كه شراب را اوّلين واجبات يك مرد و وسعت نظر را اوّلين واجبات يك زن بدانند».
«چه اهمّيتى دارد كه نزديك بود يك مهاجر لهستانى را دادگاه «ماساچوست» محكوم به اعدام كند براى آنكه در ايمان كهنهاى شك آورده بود يا آنكه در پنسيلوانيا قواى دولتى از يك اجتماع صلحجويانه جلوگيرى كردند؟ يا آنكه متدينين براى آرام ساختن وحشت پيرى با ايمان، كودكانه همهجا پيشنهاد مىكنند كه زيستشناسى غير قانونى شمرده شود و عقايد داروين با رأى قوهى مقننه رد گردد؟ اگر در شرابخوارى آزادى هست از دست رفتن آزادى فكر چه باك! به جاى آن كه بگويند اوّل زندگى و بعد فلسفه، مىگويند اوّل شراب و بعد فلسفه».
«قانون، آزادى را از دست ما نگرفته است بلكه فكر كند از كار افتادهى ما، موجب از دست رفتن آزادى مىگردد؛ تربيت يكسان و قدرت روزافزون تمايلات عامه در يك تودهى رو به افزايش، شخصيت و صفات بارز و فكر آزاد را از دست ما مىگيرد؛ هرچه عوام افزونتر مىشوند، خواص از ميان مىروند. سهولت ارتباطات، تقليد و پيروى را آسان مىسازد و ما به سرعت شبيه هم مىشويم.
همه آشكارا از يكسانى در لباس و آداب و اخلاق و تزئينات داخلى خانه و مهمانخانه و از يكسانى در تفكّر و تعقّل خوشحاليم. شايد
آزادى اخلاقى ما هم نوعى تقليد باشد و ويسكى هم مانند شهوت پرستى باشد كه بىآن، كسى را مرد نتوان گفت».[1]اين گروه، كه آزادى را در معده و نظاير آن خلاصه مىكنند، آزادى را اصل تلقّى كرده و مدّعىاند كه همهچيز بايد از مسير خود مختارى او صورت پذيرد، درحالىكه اصالت از آن انسان است و بايد «خودمختارى» در خدمت او باشد.
جامعه دينى و جامعه ليبرال و سكولار
گاهى در موضوع آزادى، در جامعه دينى و پايبند به قوانين الهى، سخن گفته مىشود، و گاهى در جامعه ليبرال و سكولار كه پاىبند به قوانين الهى نبوده و به دين و مذهب يا اعتقاد ندارد، و يا آن را يك امر فردى و درونى تلقّى مىكند.
در مورد نخست چون انسان با كمال آزادى، دين را پذيرا مىباشد، طبعا هر نوع محدوديت دينى، براى او خلاف انتظار نيست و طبعا هر نوع قيدوبند در زندگى از مجراى «خودمختارى» او عبور مىكند، دراينصورت مخالفت با اين نوع محدوديتها، نوعى مخالفت با آزادى و خودمختارى انسان است.
مورد دوم هرچند، محدوديت دينى را پذيرا نمىباشد، ولى از
[1]. لذّات فلسفه، ص 316، چاپ هشتم.