بوده- به من عطا كرد و دستور داد كه مرا بر شتر راهوار سوار كنند و به نهايت سرعت به مدينه بياورند. امّ داود گفت: من داود را به خدمت حضرت صادق عليه السلام بردم. حضرت فرمود: سبب خلاص تو آن بود كه منصور حضرت امير المؤمنين عليه السلام را در خواب ديد كه به او فرمود:
فرزند مرا رها كن؛ و اگر نكنى، تو را در اين آتش مىاندازم؛ چون نظر كرد، درياى آتشى در زير پاى خود ديد. پس از آن كه از خواب بيدار شد، از كرده خود پشيمان گرديد و تو را رها كرد. كيفيّت اين عمل شريف امّ داود گفت: حضرت صادق عليه السلام فرمود: روز سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه رجب را روزه بدار و در روز پانزدهم در وقت زوال (ظهر شرعى) غسل كن ...؛ و به روايت ديگر، نزديك به زوال، غسل كن؛ و چون زوال شد، پاكيزهترين جامههاى خود را بپوش و به خانه خلوتى برو و سعى كن كه كسى به نزد تو نيايد تا تو را مشغول گرداند و با تو سخن بگويد. ابتدا هشت ركعت نماز نافله زوال را به عمل آور و ركوع و سجود آنها را خوب به عمل آور ... ادامه
اعمال و دعاها در «مفاتيح الجنان» ضمن اعمال نيمه رجب آمده است، به آنجا مراجعه شود.[1]يادآورى در اين روايت نيامده است كه حضرت فرموده باشند اين اعمال در مسجد و در حال اعتكاف انجام شود؛ بنابراين، كسانى كه از اعتكاف معذور هستند و يا براى آنها مشكل است، طبق اين روايت مىتوانند عمل امّ داود را در غير مسجد و در غير حال اعتكاف بجا آورند؛ و حتّى (مثلًا) مىتوانند فقط سوّمين روز آن ايّام كه نيمه رجب است، در مسجد حاضر و اعمال را در مسجد، همراه اعتكافكنندگان انجام دهند؛ إن شاء اللَّه به حاجاتشان مىرسند.
محرّمات حال اعتكاف
پنج چيز بر معتكف حرام است: 1) امور شهويّه مربوط به زنان، مثل آميزش، لمس كردن
[1]. داستان و عمل امّ داود، در بحار الأنوار، ج 98، ص 398، كتاب اعمال السنين و الشهور، باب 26، باب عمل خصوص ليلة النصف من رجب و يومها ... نيز ذكر گرديده است.
و بوسيدن از روى شهوت؛ ولى نگاه التذاذى به همسر حرام نيست؛ هر چند احتياط آن است كه از آن اجتناب كنند. 2) استمناء بنا بر احتياط. 3) بو كردن عطر و ريحان (سبزىها و گلهاى خوشبو) اگر با لذّت باشد. 4) خريدوفروش؛ ولى اگر براى غذا و نيازهاى روزانه ناچار باشد و نتواند كسى را وكيل در خريد كند، مىتواند به مقدار حاجت خريد كند و حرام نيست. 5) بحث و جدال در مسائل دنيوى، دينى و علمى، در صورتى كه به قصد اظهار فضل و به منظور غلبه بر مخاطب باشد؛ ولى چنانچه به قصد اثبات حق و اظهار مطلب علمى باشد، مانعى ندارد.
مبطلات اعتكاف
چيزهايى كه اعتكاف را باطل مىكند، عبارت است از: 1) تمام چيزهايى كه روزه را باطل مىكند، اگر در روز واقع شود، اعتكاف را باطل مىكند؛ (مبطلات روزه، در صورتى كه در روز اتفاق بيفتد، مبطل اعتكاف نيز مىباشد.)
چون شرط صحّت اعتكاف، روزه است و هرگاه روزه باطل شد، اعتكاف نيز قهراً باطل مىشود. 2) مطلق آميزش مبطل است، چه در روز واقع شود و چه در شب. همچنين لمس و تقبيل اگر از روى شهوت باشد، اعتكاف را باطل مىكند؛ و بنابر احتياط، ارتكاب ساير محرمات نيز موجب بطلان اعتكاف مىشود. امّا چنانچه سهواً مرتكب يكى از محرّمات اعتكاف شدند، اعتكاف باطل نمىشود؛ مگر آميزش كه اگر سهواً نيز انجام شود، اعتكاف نيز باطل مىشود. يادآورى چنانچه اعتكاف را به يكى از مبطلات باطل كردند، در صورتى كه آن اعتكاف واجب بوده، واجب است آن را قضا كنند؛ و همچنين در صورتى كه مستحبّ بوده، ولى بعد از دو روز اوّل آن را باطل كنند؛ امّا اگر اعتكاف، اعتكاف مستحبّ بوده و در دو روز اوّل آن را باطل كردند، قضا ندارد. در ضمن، در مواردى كه قضاى اعتكاف واجب مىشود، واجب نيست فوراً قضاى آن را بجا آورند.
كفّاره باطل كردن اعتكاف
اگر اعتكاف واجب را با آميزش باطل كردند، كفّاره بر آنها واجب مىشود؛ و كفّاره باطل كردن اعتكاف، مثل كفّاره باطل كردن روزه ماه رمضان است. امّا اگر آن را با ارتكاب ساير محرّمات باطل كردند، بنا بر احتياط مستحبّ، كفّاره دارد و كفّاره آن نيز مثل كفّاره باطل كردن روزه است. البته درباره اعتكاف مسائل زيادى وجود دارد كه در كتب مربوطه بيان شده است و چون كمتر مورد ابتلا بوده و بناى اين جزوه بر اختصار است، لذا از آنها صرف نظر كردم.
فوائد و اثرات اعتكاف
اين عبادت- علاوه بر اين كه تأسّى به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم است و داراى ثواب عظيم مىباشد- اثر عميقى در تصفيه روح مىگذارد، انسان را متوجّه پروردگار مىكند و موجب توجّه مخصوص به معنويات و عالم آخرت مىشود. زيرا، در اعتكاف، دورى از مسائل دنيا و ماديّات و زندگىِ حيوانى و امور شهوانى محقّق مىشود؛ و انسان ارتباط خود را با
خانه، همسر، فرزند و ساير مظاهر و علايق دنيوى قطع، و در مقابل، ارتباطش را- با بودن در خانه خدا، با گرفتن روزه و اشتغال به تلاوت قرآن و دعا- با خالق خود هرچه بهتر و بيشتر برقرار مىكند؛ به خصوص اگر عمل امّ داود و آن سورهها و دعاها را در فضاى معنوى اعتكاف، با كمال توجّه و اخلاص بخواند و به پايان برساند.
آداب اعتكاف
برخى از آداب اعتكاف در ضمن يكصد پرسش و پاسخ همين جزوه آمده است، ولى مناسب ديدم علاوه بر آنها تذكر ديگرى نيز بدهم. از آنجا كه مراسم اعتكاف در مساجد و به صورت دستهجمعى برگزار مىشود، لازم است اعتكافكنندگان به وظايف اجتماعى و حقوق ديگران بيشتر توجه داشته، و آداب دعا و عبادات دسته جمعى را بهتر رعايت كنند. چه آن كه رعايت حال ديگران در هنگام استراحت و در رفت و آمدها و به خصوص در هنگام خواندن دعاها لازم و ضرورى است؛ و عقل، عرف و شرع بر آن سفارش
و تأكيد دارد. در اين رابطه دو مطلب بيشتر سفارش شده است: 1- كيفيّت دعا خواندن. 2- رعايت حقوق ديگران.
مطلب اوّل: بهترين دعاها، دعاى با خشوع و پنهانى است
راجع به خواندن دعا در حال خشوع و بطور آهسته و پنهان، خداوند متعال در قرآن كريم فرموده است:«ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»[1]«خداى خود را به تضرّع و زارى و به صداى آهسته بخوانيد كه خداوند هرگز تجاوزكاران را دوست نمىدارد». همچنين خطاب به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرموده است:«وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ
[1]. اعراف، آيه 55.
مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ»[1]«ياد كن خداى خود را در دل خود، با تضرّع و زارى و پنهانى و بىآن كه صدا بلند كنى؛ و در صبح و شام او را ياد كن». از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم روايت شده است كه فرمودهاند:
«خَيرُ الدُّعاءِ (الذِّكر) الخَفِيّ وَ خَيرُ الرِّزْقِ مَا يَكْفي»
[2]؛ بهترين دعا و ذكر دعايى است كه در خفا و به طور پنهانى انجام شود و بهترين روزى آن است كه به اندازه كفاف باشد. از حضرت رضا عليه السلام نيز نقل شده است كه فرمود:
«دَعْوَةُ الْعَبْدِ سرّاً دَعْوَةً وَاحِدَةً تَعْدِلُ سَبْعِينَ دَعْوَةً عَلانِيَةً»
[3]؛ يك دعاى پنهانى بنده، معادل هفتاد دعاى علنى است.
[1]. اعراف، آيه 205.
[2]. نور الثقلين، ج 3، ص 321.
[3]. كافى، ج 2، باب اخفاء الدعاء، ص 476.