يكصد پرسش و پاسخ در احكام اعتكاف طبق نظر مرجع عاليقدر شيعه حضرت آيت اللَّه العظمى فاضل لنكرانى (دامت بركاته)
برخى از اين پرسش و پاسخها در جلد اوّل «جامع المسائل» و برخى در جلد دوّم آن آمده و منتشر شده است؛ قسمتى از آنها نيز در جلد سوّم آمده كه آماده چاپ و انتشار است.
مسائل مربوط به مساجد براى اعتكاف
س 1: آيا در مسجد جامع روستا يا قصبه، اعتكاف صحيح است؛ هر چند روستاها به هم نزديك باشند؟
ج: اعتكاف بايد در مسجد جامع باشد و در مساجد جامع روستا هم صحيح است؛ و لو روستاها به هم نزديك باشند.
س 2: آيا محوّطه اطراف مسجد كه به عنوان حياط استفاده مىشود، براى اعتكاف حكم مسجد را دارد؟
ج: محوّطه و حياط مسجد حكم مسجد را ندارد.
س 3: با توجه به مشكلاتى كه صرف غذا در مسجد دارد، آيا صرف غذا در سالن غذاخورى كه در محوّطه مسجد است، براى معتكفين جايز است؟
ج: صرف غذا در محوّطه مسجد به مقدار ضرورت جايز است و ضررى به صدق اعتكاف نمىزند.
س 4: آيا در تهران بزرگ در مسجد جامع هر محلّه مىتوان اعتكاف كرد؟
ج: يكى از شرائط صحّت اعتكاف اين است كه در مسجد جامع باشد، يعنى مسجد عمومى كه محل اجتماع عامّه مردم است و اختصاص به اهل يك محله و گروه خاصى نداشته باشد، مثل مسجد اعظم و مسجد امام در قم و مسجد امام و مسجد جمعه در تهران و امثال آن. بنا بر اين، در مسجد محلّهها اگر صدق كند كه مسجد جامع است، اعتكاف صحيح است وگرنه صحيح نيست، بلى در صورتى كه در مسجد جامع شهر جا نباشد در سائر مساجدى كه سه وعده نماز جماعت با جمعيت معتنابه خوانده مىشود مىتوان به قصد رجاء معتكف شد.
س 5: آيا در حال اعتكاف مىتوان در صحن و حياط مسجد
توقّف كرد؟
ج: اگر صحن و حياط مسجد به گونه اى است كه در آن نماز مىخوانند و عرفاً مسجد محسوب مىشود، مىتوان در آن توقّف كرد؛ وگرنه نبايد در آن توقف كرد.
س 6: آيا اگر معتكفى از محيط اعتكاف خوشش نيايد مىتواند در وسط اعتكاف، اعتكافش را به مسجد ديگرى انتقال دهد؟
ج: خير، اعتكاف بايد در يك مسجد انجام شود.
س 7: مسجد معروف و جامعى تا چند سال پيش محل اقامه نماز جمعه بود، اما حالا ديگر محل اجتماع اقشار مختلف مردم نمىباشد و معمولًا كسانى كه در آن حوالى زندگى يا كار مىكنند، در آنجا اقامه نماز مىكنند؛ آيا آن مسجد، مسجد جامع محسوب مىشود و آيا اعتكاف در آن صحيح است؟
ج: ملاك آن است كه فعلًا مسجد جامع تلقّى شود.
س 8: آيا اعتكاف صرفاً در مسجد جامع بايد برگزار گردد يا در ديگر مساجد شهر هم قابل برگزارى است؟
ج: اعتكاف لازم است در مسجد جامع باشد و در ساير
مساجد صحيح نيست.
بلى در صورتى كه در مسجد جامع شهر جا نباشد در سائر مساجدى كه سه وعده نماز جماعت با جمعيت معتنابه خوانده مىشود مىتوان به قصد رجاء معتكف شد.
س 9: مراد از مسجد جامع چيست؟ آيا صرفاً به مساجدى اطلاق مىگردد كه از قديم به نام مسجد جامع شهرت داشتهاند و يا شرايط و ويژگىهاى ديگرى را بايد داشته باشد؟
ج: مسجد جامع، مسجدى است كه به افراد خاص يا محلّ خاصى اختصاص نداشته باشد و همه مردم آن منطقه در آن آمد و شد داشته باشند و ملاك، زمان حال است و اگر مسجدى از جامع بودن خارج شده باشد، ديگر نمىتوان در آن اعتكاف كرد.
بلى در صورتى كه در مسجد جامع شهر جا نباشد در سائر مساجدى كه سه وعده نماز جماعت با جمعيت معتنابه خوانده مىشود مىتوان به قصد رجاء معتكف شد.
س 10: نظر به استقبال كم نظير اقشار مختلف و آثار و بركات معنوى و تربيتى اعتكاف و ظرفيّت محدود مساجد، آيا مىتوان به حكم ضرورت در ديگر مساجد چون مسجد محل، بازار و دانشگاهها اعتكاف را برگزار نمود؟
ج: خير، اعتكاف را در ساير ايّام سال مثل ماه رمضان برگزار كنيد.
بلى در صورتى كه در مسجد جامع شهر جا نباشد در سائر مساجدى كه سه وعده نماز جماعت با جمعيت معتنابه خوانده مىشود مىتوان به قصد رجاء معتكف شد.
س 11: آيا بنا بر اضطرار و عدم ظرفيّت مساجد شهر مىتوان در مصلّاى شهر كه محل اقامه نماز جمعه مىباشد،
اعتكاف را برگزار نمود؟
ج: خير، اعتكاف را در ساير ايام سال مثل ماه رمضان برگزار كنيد.
س 12: اگر منطقهاى داراى مسجد نباشد، آيا امكان برگزارى اعتكاف در مكانهاى ديگرى چون حسينيّه، زينبيّه و يا مهديّه وجود دارد؟
ج: خير، جايز نيست.
س 13: اگر شخصى در مسجد، جاى فرد ديگرى را غصب كرد و معتكف شد، آيا اعتكافش باطل است؟
ج: باطل نيست، هرچند مرتكب خلاف شده است.
س 14: معتكف مكان معيّنى از مسجد را براى اعتكاف اختيار كرده است، آيا در اثناى آن مىتواند جاى خود را عوض كند و در مكان ديگرى از همان مسجد اعتكاف را ادامه دهد؟
ج: بلى، مىتواند.
س 15: چنانچه مسجد جامع داراى طبقه پايين (زير زمين) و بالا باشد، آيا اعتكاف در آنها صحيح است؛ و اگر صحيح است، آيا مىتوان در اثناى اعتكاف از طبقه همكف، مثلًا به
طبقه پايين يا بالا رفت؟
ج: اعتكاف در همه جاى مسجد جامع صحيح است و جابجا شدن ذكر شده در سؤال اشكال ندارد.
س 16: آيا اعتكاف روى بام مسجد جامع صحيح است؟ و آيا در اثناى اعتكاف مىتوانند براى دعا، و يا استراحت روى بام مسجد توقّف كنند؟
ج: بلى، مىتوانند و صحيح است.
س 17: اعتكاف در راهرو و متعلّقات مسجد جامع چه صورتى دارد؟
ج: چنانچه راهرو و متعلّقات مسجد جزء مسجد محسوب باشد كه عرفاً از مسجد تلقّى شود و احكام مسجد بر آن مترتّب كنند، اعتكاف در آنها، مانع ندارد و الا صحيح نيست؛ و اگر هم شك دارند كه جايى جزء مسجد است يا نيست، اعتكاف در آن صحيح نيست.
شرايط صحّت اعتكاف
س 18: آيا بيمار و كسى كه روزه برايش ضرر دارد مىتواند معتكف شود؟ و اگر در حال اعتكاف باشد و روزه
نگيرد، ثوابى مىبرد؟
ج: اعتكاف بدون روزه صحيح نيست؛ ولى ماندن در مسجد ثواب دارد، به خصوص اگر مشغول عبادت و دعا باشد.
س 19: آيا زنها هم مىتوانند معتكف شوند؟ و اگر در روزهاى عادت قرص بخورند و معتكف شوند، چه صورت دارد؟
ج: بلى، مىتوانند و مصرف قرص براى جلوگيرى از عادت اگر ضرر نداشته باشد، مانعى ندارد؛ و اعتكاف آنان جايز و صحيح است. البته در صورتى كه اعتكاف زن با حق شوهر منافات داشته باشد، بايد با اذن شوهر باشد؛ وگرنه صحيح نيست.
بطور كلى خروج زن از منزل شوهر بدون اذن او جايز نيست لذا اعتكاف در مسجد كه خارج از منزل است بايد با اجازه شوهر باشد.
س 20: آيا اعتكاف به صورت خانوادگى جايز است؟
ج: مانعى ندارد.
س 21: كسى كه به قصد معتكف شدن وارد مسجد مىشود، امّا تا اذان صبح خواب بوده و نيّت اعتكاف نكرده، آيا اعتكافش صحيح است؟
ج: بلى.
س 22: آيا غسل روز 15 رجب براى معتكف واجب است؟
ج: خير.
س 23: آيا مستحاضه كثيره يا متوسطه مىتواند معتكف شود؟
ج: مانعى ندارد.
س 24: آيا طفل مميّز مىتواند اعتكاف كند و آيا عمل او صحيح است؟
ج: بلى، مىتواند و عملش صحيح است.
س 25: آيا اعتكاف به نيابت از اموات يا احياء صحيح است؟
ج: اعتكاف به نيابت از اموات صحيح است، ولى به نيابت از احياء مشكل است؛ البته رجاءً مانعى ندارد.
س 26: آيا شخص مىتواند يك اعتكاف را به نيابت از چند نفر انجام دهد؟
ج: خير؛ ولى مىتواند براى خودش اعتكاف كند و ثواب آن را به هر چند نفر كه مايل بود، از اموات و احياء هديه كند.
س 27: آيا فرزند مىتواند بدون اذن پدر و مادر اعتكاف كند؟