با قرائت قرآن، كوچك و بزرگ را براى نماز جماعت صبح بيدار مىكرد و فرزندانش را به خواندن نمازهاى مستحبّى و مداومت در قرائت دعا و زيارت... عادت داده بود.
به راستى كه رحمت و بركت بر خانهاى پىدرپى فرود مىآيد كه پر از روح ايمان، قرآن، مهربانى و عاطفههاى پاك باشد، نه بر خانهاى كه پر از صداهاى فسق و دل مشغولى به كارهاى پست دنيوى باشد و خداوند بلند مرتبه راست مىگويد، آنجا كه مىفرمايد:
(وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً...)[1].
«و هركس از ياد من دل بگرداند، در حقيقت زندگى تنگ [و سختى] خواهد داشت...»
بيشتر مردم از دليل اصلى نگرانيهاى روحى و خستگى جسمانى خود غافل هستند؛ زيرا از هر يك از آنان كه مىپرسى چرا به فرزندان خود توجّه نمىكنيد؟ پاسخ مىدهند كه فرصت ندارند، يا خستگى روحى و جسمانى دارند. حقيقت اين است كه شرح صدر و نفس در انسان مسلمان حاصل نمىشود، مگر با پيوند به قرآن كريم و التزام به آموزشهاى دين و ايمان.
چهارم: پرورش فرزندان به گونهاى كه ديگران را دوست داشته باشند و به كار خير براى ديگران تمايل نشان دهند. اگر كودك خود بين باشد و ديگران را دوست نداشته باشد، نمونهاى از سركشان خواهد بود كه در دامان تكبّر، كينه و ستم بزرگ شدهاند. اخلاق در درون انسان رشد مىكند تا اينكه جزء جداناشدنى او مىگردد.
[1]- سوره طه، آيه 124.
من خودم- هرگاه يكى از دوستان موفقيت خود را در اجراى يك طرح نيكوكارانه به من خبر مىدهد- تأكيد مىكنم كه بايد براى پدران، مادران و كسانى كه انجام كارهاى خير را به شما آموختند، دعا كنيد؛ زيرا روحيّه فداكارى، بخشش و جهاد، ميراثى بوده كه از آموزگاران به آنها منتقل شده است.
اى مادر، اى آنكه مرا به اين مقام مقدّس رساندى، از تو مىخواهم هر آنچه را كه دين از تو مىخواهد؛ كارى انجام بده كه ذخيرهاى نيكو براى روز رستاخيز تو باشد، تلاش كن تا حب ديگران را در دل كودكانت بكارى، تا هر يك از آنان در جامعه نيكو باشند و براى بناى جامعه باورمند و سالم تلاش كنند. پس به آنان دوست داشتن همشاگردىهاى خود در مدرسه و دوستى خويشاوندان را بياموز.
نهادينه كردن دوستى ديگران و سود رساندن به آنان، نخستين گام اساسى در يك استراتژى دراز مدّت است، كه به از بين بردن بحرانهاى انسانى، اقتصادى و سياسى- كه جامعه اسلامى به طور عموم از آن رنج مىبرد- منجر مىشود. اگر مهربانى و لطف و دوستى- چنانكه مطلوب است- در ميان مسلمانان بود، آيا اين بدبختىها، شكستها و فجايع انسانى در عراق، افغانستان و... به وجود مىآمد؟ به عنوان مثال آيا گرسنگى، آوارگى و ويرانى شخصيّتها به وجود مىآمد؟
در داستانهاى پيامبران آمده است كه خداوند به پيامبرى- شايد يونس عليه السلام باشد- وحى كرد كه قوم او را به سبب كفر، در فلان وقت عذاب خواهد كرد. اين پيامبر بزرگوار منتظر ماند تا اينكه وقت فرارسيد، و پيامبر عذاب موعود را نديد؛ از پروردگار خود علّت عدم عذاب را خواست.
خداوند وحى كرد كه ما بر آنان تنگ گرفتيم و باران را منع كرديم و خشكسالى شد و روزىهاى آنان كم شد، ولى آنان در ميان خود به مهربانى، لطف و همكارى پرداختند و چون من- واللَّه- بخشندهترين بخشندگان هستم و برايم دليلى پيدا شد كه آنان را عذاب نكنم و ويرانشان نسازم، به آنان رحمت آوردم.
با رفتار و گفتار به فرزندانت بياموز كه شرط ايثار و دوستى ديگران اين نيست كه زياد باشد، بلكه مهم آن است كه روحيّه ايثار، انفاق، بخشش و احسان و توجّه به ديگران در انسان نهادينه شود و اين سخن شريف از معصوم در همين زمينه است: «انفاق كنيد، اگرچه نصف خرما باشد...» بهره بردارى از انفاق و ايثار مخصوص ثروتمندان نيست، بلكه عكس آن درست است، زيرا انسان هرچه ثروتش زيادتر شود، بخل او زيادتر مىگردد، مگر آنكه خدا او را نگهدارد.
از زن نيز به عنوان همسر خواسته شده است كه در كنار شوهر بايستد و او را به اداى تكاليف خود در برابر فرزندان برانگيزد، تا اينكه عوامل پرورش فرزند كامل شود و اگر فرزند متوجّه غفلت پدر شود، در شخصيّت خود احساس نقص نكند.
رسول خدا صلى الله عليه و آله چه درست فرموده است: «بهشت زير پاى مادران است» و درست گفته است هركه گفته: پش از هر مرد بزرگى، زنى است.
چگونگى تربيت نسل جوان
انبوهى از مسؤوليّتها بر دوش انسان سنگينى مىكند، كه اگر به اداى برخى از آنها بسنده كند، محاسبه سختى خواهد شد. و اگر رحمت خدا از غضبش پيشى نمىگرفت، انسان به خاطر كوچكترين خطاها در هنگام انجام آنها بازخواست مىشد، ولى خداوند مهربان محاسبه و مجازات ما را تا روزى معيّن به تأخير انداخته است و آن، روز برانگيخته شدن و روز قيامت است، روزى كه انسان به خاطر آن روز بايد تمام فكر و تلاش خود را به كار اندازد تا با سلامت و امنيّت به آن برسد.
ما كجاييم و اين مسؤوليّتهايى كه بر گردن ما نهاده شده، كجا؟ در حالى آنها را با خشنودى و رضايت كامل در جهانى پيش از اين جهان (عالم ذرّ) پذيرفتهايم، در حالى كه آسمان، زمين و كوهها از پذيرش اين مسؤوليّت و امانت رهبرى هستى سرباز زدهاند.
يكى از مسؤوليّتهاى مهمى كه بر دوش ما نهادهاند، مسؤوليّت ايجاد نسل جديد و نگهدارى آن از انحراف و گمراهى، مسؤوليّت پدران و مادران در برابر فرزندان، مسؤوليّت هر نسلى نسبت به نسل پس از خود
در زمينهها و جهتهاى گوناگون است.
وظايف پرورشى
در اينجا به تعدادى از وظايف پرورشى كه بر عهده والدين است اشاره مىكنيم:
1-به كارگيرى تمام نيرو براى تربيت صحيح فرزندان بر هر پدرى لازم است كه در راه تربيت و تهذيب فرزندانش، از هيچ تلاشى فرو گذارى نكند، چنانكه براى فراهم كردن ماديات زندگى آنان تلاش مىكند؛ يعنى همانطور كه پدر طرح مىريزد و از صبح تا شب كار مىكند تا آنچه را به دست مىآورد براى سلامتى فرزندانش خرج كند، بايد براى رشد روحى آنها، پاك كردن وجودشان و كاشتن ارزشهاى برتر در دلهايشان تلاش كند، براى دين دوستى و اعتقاد راسخ فرزندانش به آن؛ ايمان همراه با علم و استدلال كه از تقليد كوركورانه ناشى نشده باشد- كه دراين صورت به زودى از بين مىرود و با سادهترين آزمايش و سختى از هم مىپاشد- طرح بريزد و كار كند و به اين موارد اهمّيت بدهد. آنچه در اينجا مطلوب است اين است كه پدر و مادر بايد تلاش كنند تا به هر يك از فرزندان خود براساس نيازهايش رسيدگى كنند. مثلًا اگر پدر هشت ساعت را بيرون خانه كار مىكند، بايد هشت ساعت ديگر را براى توجه به امور روحى و معنوى فرزندان اختصاص بدهد. و شايسته است مالى را كه به دست مىآورد، در راه توجّه به جسم، عاطفه و روحيّات فرزندان مصرف كند.
و پدران تنها مسؤول فرزندان خود نيستند، بلكه دانشمندان، متخصّصان و سرپرستان كشورهاى اسلامى نيز مسؤول رشد نسل جديد مىباشد. آنان
بايد مدرسههاى نمونه، حسينيههاى فعّال، گردشگاههاى دور از فساد و تباهى بسازند و خانههاى فرهنگى مستمر براساس اصول پرورش دينى و علمى برپا كنند.
عقلاى قوم اگر از اين امور باز دارند، يا به نو آورى در به وجود آوردن اينگونه اماكن نپردازند و مردم را به ساخت اين مؤسّسات تشويق نكنند يا اگر پدران از تقديم كمكهاى مالى خوددارى كنند، طبيعى است كه در برابر خداوند- عزّ وجلّ- حساب سختى پس خواهند داد، علاوه براين كه در ميان اين نسل و نسل ديگر شكاف ژرفى ايجاد مىشود و نسل قديم دچار لعنتهاى نسل جديد مىگردد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله مىفرمايد: «واى بر فرزندان آخر الزّمان از دست پدرانشان» گفته شد: اى رسول خدا! از دست پدران مسلمان و يا كافر؟
فرمودند: «از دست پدران مسلمان».
پدران گاهى به ظاهر مسلمان هستند، ولى كارها و موضع آنها در برابر فرزندان گاهى در حقيقت مطابق عمل و ميل كافران است. به اين معنا كه وقتى پدران به گونههاى مختلف از توجّه عقلى، نفسى و روحى به فرزندان خود جلوگيرى مىكنند، راه را براى كافران هموار كردهاند كه وظيفه خود را در نشر رذايل و انحطاط در رفتار و باورهاى نسل جديد آسانتر انجام دهند. وقتى فقط از لحاظ مادّى به فرزندانشان رسيدگى مىكنند، آنان در واقع بدنهايى را رشد مىدهند كه آماده انحراف، گمراهى و جنگ با راستى و يارى خطاها مىباشد...
2-برداشتن فاصلهها از ميان والدين و فرزندان
پدران بايد شكاف و فاصله ميان خود و فرزندان را ببندند و آن را از ميان
بردارند. و نگذارند كه آنان احساس كنند به تنهايى با زندگى دست به گريبان هستند، و اين كار براساس يك برنامه علمى و عملى كه بايد به تدريج اجرا شود، صورت مىگيرد. يك نمونه از اين برنامهها اين است كه پدر گاهى وقتها بايد به اندازه كودكان خويش، كودك شود تا با آنان بازى كند و در حديث شريفى آمده است: «هركس كودك دارد بايد خود را به كودكى بزند» و احاديث ديگر نيز، نظريههاى تربيتى جديد را تأييد مىكنند. اگر بازى، شوخى و تفريح براى بزرگان امر سادهاى هست براى كودكان بسيار مهمّ و جدّى است، چه بفهمند و چه نفهمند.
كودك همان اندازه كه به خوردن و نوشيدن نياز دارد، به خنده، بازى و جدّى نبودن در رفتارهايش نيز نياز دارد. گاهى وقتها اگر كودكان در مجالس بزرگان بخندند يا تبسّمى بر لب بنشانند برخى پدران و مادران آنان را توبيخ مىكنند و به آنان اهانت روا مىدارند، در بعضى از خانوادهها و در برخى از مناسبتها كودكان را از ورود به مساجد و حسينيهها باز مىدارند- به اين بهانه كه بايد جدّيت اين مجالس و مناسبتها حفظ شود- ولى بزرگان يا غافل هستند و يا توجّه نمىكنند كه اگر كودك در خردى خود نخندد، عقدههاى اندوه و گوشهگيرى و ترس در روان او جاى خواهد گرفت، و اگر ما او را از ورود به مكانهاى مذهبى و فرهنگى بازدارديم، او مجبور است- يا خود را مجبور مىداند- كه سرگردان باشد و در مجالس لهو، لعب و كجروى حاضر شود.
كودك شدن براى كودك يعنى جستجوى يك زبان مشترك ميان بزرگ و كوچك، ميان نسلهاى قديم و جديد و پيدا كردن يك ظرف مناسب كه بتوان نصيحتها و پندها را در آن به كودك فهماند.
3-بهرهورى از تعطيلات
چون فصل تابستان، فصل تعطيلىها و سفرهاست، شايسته است كه پدران و مادران اين تعطيلىها و سفرها را براى فرزندان خود برنامهريزى كنند. اگر قصد رفتن به گردشگاهها و تفريحگاههاى زيبا را دارند برنامهريزى كنند كه بتوانند به مساجد و امام زادهها و زيارتگاههاى اولياى خدا نيز سرى بزنند يا حداقل به درمانگاهها براى عيادت مريضها بروند، كه روحيّه شكرگزارى خداى سبحان را در كودكان- به سبب نعمتهاى زيادى كه خداوند به آنان داده- رشد بدهند.
مىتوان گفت بهتر است كه در مسافرتها به مكانها وبقعههايى كه بُعد دينى و مذهبى دارند، بروند؛ تا توشه روحى برگيرند و دوستى اهلبيت را در كودكان ژرفا ببخشند. براى رفتن به اين مكانهاى مذهبى نبايد فقط به تعطيلات سالانه بسنده كرد، بلكه مىتوان از تعطيلى پايان هفتهها نيز اين بهره را برد.
4-غذاى روحى
توجّه داشتن به غذاى روحى و عقلى فرزندان از طريق انتخاب كتابها، فيلمها، نوارها و جهت دهى آنان به سوى انس گرفته با اين موارد از ديگر وظايف والدين است. پدر همانطور كه به رشد علمى خود توجّه مىكند و به كتابخانهها مىرود تا كتابهاى مورد نياز خود را بگيرد، بايد براى كودك خود نيز كتابهاى مناسب با او را برگزيند واز صرف پول در اين زمينه خوددارى نكند و بخل نورزد...
پدر و مادر از طريق التزام به سنّتها و ارشادهاى دينى مىتوانند خانه را به يك مركز روحى و فرهنگى تبديل كنند. به طور مثال نمازخانه ويژهاى