آقا محمّد حسین تاراج اصفهانی
آقا محمّد حسین اصفهانی متخلّص به «تاراج» شاعر ادیب، در قرن سیزدهم هجری می زیسته و به شغل «مقواسازی» مشغول بوده است. وفاتش در سال 1288ق روی داده و مرحوم عباسعلی خرم لنبانی در ماده تاریخ او گوید:
کلک خرم پی تاریخ وفاتش بنوشت
روح تاراج بود شاد الی صبح جزا
غزل را نیکو می سروده و قصایدی نیز در مدح منوچهرخان معتمدالدّوله حاکم اصفهان سروده است. نوشته اند که دیوان او ده هزار بیت شعر دارد. امّا نسخه ای از آن در دست نیست.
این بیت از اوست:
بعد ما کاش بسازند سبو از گل ما
تا برآید مگر از لعل تو کام دل ما[1]
ملّا حسین تفلیسی
آخوند ملّا حسین تفلیسی، عالم عامل و زاهد کامل. در اصفهان تدریس می نموده و جمعی از افاضل در خدمت او تحصیل نموده اند. [عمر خود را به عبادت و ریاضت و مجاهده با نفس طی نموده و به حدّاقل از خوراک و پوشاک اکتفا می نموده است.]
در رجب 1192ق وفات یافته و در قبرستان آب بخشان اصفهان مدفون شد. بقعه ای آجری و کوچک بر سر قبر او بود که پس از تسطیح و تخریب قبرستان از بین رفت و پیکر او را از آنجا به تخت فولاد تشییع کرده و در بقعه صاحب روضات مدفون ساختند.[2]
[1]تذکره مدایح معتمدی، خطی؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج1، ص327؛ آگهی شهان از کار جهان، ج1، ص75؛ مجمع الفصحاء، ج4، ص185؛ الذریعه، ج9، ص166 .165؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص403.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص142؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 526 و 527؛ مزارات اصفهان (دکتر کتابی)، ج1، صص 79 و 80؛ تاریخ اصفهان (جابری)، ص 256 و 257؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر)، صص 377-374؛ الاصفهان (رجال و مشاهیر)، ص169.
استاد حسین تفنگ ساز اصفهانی*
استاد حسین تفنگ ساز اصفهانی در اوایل قرن سیزدهم هجری مقارن عهد فتحعلی شاه می زیست. تفنگ هایی که می ساخت، از ساخته های ممالک خارجی بهتر بود و بر تفنگ حاجی مصطفی که معروف ترین تفنگ های مرغوب و نفیس آن زمان است، مزیّت داشت. مخصوصاً برای شاهزاده سیف الدّوله حاج سلطان محمّد میرزا حاکم اصفهان تفنگی ساخته بود که در جلا و صافی و جوهرداری و بُرد گلوله به تصدیق همه اهل فن بر تفنگ های فرنگی ترجیح داشت.[1]
حسین توکلی
حسین توکلی، از شعرای معاصر اصفهان است.
این بیت از اوست:
بلبل به شاخ سرو به آواز دلفریب
برده به یاد روی تو از کف قرار دل[2]
میرزا حسین جابری
میرزا حسین جابری، اعیان و بزرگان شهر اصفهان در قرن دوازدهم هجری و از سلسله خاندان جابری انصاری بوده و در عهد افشاریه کلانتر و حکمران اصفهان بوده است. سرانجام به دستور نادرشاه مقتول شد.[3]
[1]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، ص372.
[2]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص133.
[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص513.
شیخ محمّد حسین جَزَن آبادی*
شیخ محمّد حسین جزن آبادی، عالم فاضل از علمای قرن چهارده هجری و از مدرسین مدرسه جده کوچک بوده و از شاگردانش سید علی اکبر ابرقویی می باشد. وی پس از وفات در تکیه ملک واقع در تخت فولاد مدفون شد.[1]
محمّد حسین چَلَبی
محمّد حسین چلبی، از شعراء و خَیِّرین قرن یازدهم هجری است. از تبریزیان ساکن محلّه عباس آباد بوده و در این محلّه مسجد، حمام و بازاری در جنب منزل خود ساخته که به نام او معروف بوده است. به قول «میرزا طاهر نصرآبادی» در کمال مردمی و آدمیت و صلاح و پاکیزگی وضع و پرهیزگاری بوده و شعر نیز می سروده است. برادرش محمّد قاسم نیز شاعر بوده است. این رباعی از محمّد حسین چلبی است:
اندر سفر و حضر ای صاحب هوش
هم راز بود کتاب از من بنیوش
گُنگی است سخن گوی و بشیری است نذیر
آنگه که شوی ملول گردد خاموش[2]
حاج محمّد حسین اصفهانی (حسین علی شاه)
حاج محمّد حسین اصفهانی معروف به «شیخ زین الدّینی» و ملّقب به «حسین علی شاه» عالم فاضل و عارف کامل، از اقطاب سلسله نعمت اللهیه. پدرانش از علماء و فضلا بوده اند. در علوم ظاهری، از شاگردان دایی خود آقا محمّد بن شیخ زین الدّین و دیگران بوده و در طریقت از مریدان معصوم علی شاه دکنی بوده است.
[1]جلوه افلاکیان، مخطوط، به نقل از استاد ابراهیم جواهری.
[2]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 169 و 170؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص615؛ الذریعه،ج9، ص251؛ کاروان هند، ج1، صص 311-309؛ دانشمندان آذربایجان، ص106.
دراصفهان ساکن بود و به درس و بحث و اقامه جماعت روزگار می گذرانید. سپس ترک درس و مباحثه نموده و سالها به سیر و سیاحت پرداخت و از طرف نورعلی شاه اصفهانی در سال 1212ق مقام خلیفه الخلفایی یافت [و قطب سلسله نعمت اللهی شد. در سال 1225ق از راه شیراز به سفر حج رفت و پس از انجام مناسک حج به اصفهان بازگشت. دراین شهر جمعی از فقهاء او را تکفیر کردند. عاقبت به تحریک مخالفین، در سال 1229ق به دستور فتحعلی شاه او را به تهران بردند، اما شاه او را شایسته مجازات ندیده و اجازه بازگشت او را به اصفهان داد. حسین علی شاه چندی در اصفهان به سر برد و عاقبت در سال 1233ق راهی عتبات عالیات شده و در کربلا ساکن شد. در آنجا «حاج محمّد جعفر کبودر آهنگی همدانی» ملقّب به «مجذوب علی شاه» را خلیفه الخلفاء خود و قطب سلسله نعمت اللهی قرار داد و سرانجام ]در شب چهارشنبه 11 محرّم 1234ق در کربلا در حین خواندن نماز وفات یافته و در بیرون باب النّجف، طرف دست چپ مدفون شد.
کتاب ردّ بر پادری نصرانی از تألیفات اوست.[1]
سیّد حسین چادردوز تبریزی*
سیّد حسین چادردوز تبریزی اصفهانی، از خوشنویسان هنرمند بوده و در اصفهان می زیسته است. کتیبه «انا مدینه العلم و علیٌّ بابها» در تکیه آقا محمّد کاظم واله در تخت فولاداز نمونه آثار اوست که متأسفّانه از بین رفته است.[2]
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 568 و 569؛ ریاض السّیاحه، صص 648-646؛ تاریخ سلسله های طریقه نعمت اللهیه در ایران، صص 61 و 62؛ شمس التّواریخ، صص 52 و 53؛ طرائق الحقائق، ج3، صص 232-220؛ دو رساله در تاریخ جدید تصوّف ایران، صص 77-74؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی)، صص 356-353.
[2]تاریخ اصفهان (مجلّد هنر و هنرمندان)، ص153.
حسین حافظ هروی
کمال الدّین حسین حافظ هروی، از اساتید بزرگ خوشنویسی است. خط نستعلیق را با استادی و مهارت تمام می نوشته و اقلام ششگانه را نیز خوش می نوشته است. علاوه بر آن حافظ قرآن مجید بوده و عمر را به درویشی و قناعت سپری کرده است. شاه طهماسب به او عنایت ویژه ای داشته و در سفری که حافظ هروی از خراسان به قم آمد، در قم او را اکرام کرده و به او هدایای فراوان بخشید اما هروی آن را نپذیرفت.
گویا مدّتی در اصفهان به سر برده و یادگار آن سفر کتیبه ای به خط ثلث عالی در صفّه صاحب واقع در مسجد جامع اصفهان است که در سال 938ق آن را نوشته است.
همچنین قطعات و آثار دیگری به خط ثلث او موجود است که در کتاب احول و آثار خوشنویسان، به آنها اشاره شده است.
وی سرانجام در سال 973ق در مشهد مقدّس وفات یافت.[1]
سیّد حسین حسنی اصفهانی
سیّد حسین حسنی اصفهانی [خطاط شکسته نویس قرن سیزدهم هجری] در عصر سه شنبه 3 ذیحجه سال 1292ق دو کتاب از کتب شیخیّه شامل «خوان یغما» و «رساله در معنی رکن رابع» هر دو از تألیفات حاج محمّد کریم خان کرمانی را به خط شکسته و نستعلیق نوشته [است] که ضمن مجموعه 2772 در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است.[2]
[1]پیدایش خط و خطاطان، صص 214 و 215؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص1032؛ گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص91؛ احوال و آثار خوشنویسان، ج1، صص 168 و 169 و ج4، ص1063.
[2]فهرست مجلس، ج9-1، ص206.
امیر سیّد حسین حسینی
امیر سیّد حسین حسینی، عالم فاضل، از محدّثین و فضلای قرن یازدهم هجری. در اصفهان ساکن بوده و از شاگردان محضر درس علّامه مجلسی به شمار می رفته است. علّامه مجلسی در پشت کتاب «قواعد الاحکام» علّامه حلّی، جهت او اجازه مختصری نوشته است.[1]
سیّد امیر محمّد حسین حسینی اصفهانی
سیّد امیر محمّد حسین حسینی اصفهانی، فاضل جلیل. از علمای قرن دوازدهم هجری و ساکن اصفهان. وی در شعبان سال 1147ق از میرمحمّد حسین بن میر محمّد صالح خاتون آبادی مفتخر به دریافت اجازه شده است.[2][خاتون آبادی در آن اجازه او را چنین ستوده است:
«العالم العامل الفاضل الکامل، ذوالنفس القدسیّه و الملکات المرضیه. الجامع بین مرتبتی العلم و التّقوی الامیر محمدحسین الحسینی الاصفهانی»[3]]
سیّد محمّد حسین حسینی بَرزانی*
سیّد محمّد حسین حسینی برزانی، عالم عامل صالح، از علمای قرن چهاردهم هجری. از خود چند فرزند فاضل و زاهد و اهل علم بر جای نهاد از جمله حضرات آیات: سیّد علی اصغر، سیّد علی و سیّد محمّد (معروف به هرسینی) وی پس از وفات در تخت فولاد تکیه میرزا محمّد باقر چهارسوقی مدفون شد.[4]
[1]الذریعه، ج1، ص150؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص25؛ تلامذه العلّامه المجلسی، صص 22 و 23.
[2]الذریعه، ج11، ص18؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص528.
[3]الکواکب المنتثره، صص195 و 184 و 185.
[4]جلوه افلاکیان، مخطوط.
حاج ملّا حسین حکیم
حاج ملّا حسین حکیم، شاعر، ادیب و پزشک ماهر، متخلّص به «حکیم» ساکن روستای «زفره» از توابع کوهپایه متوفی به سال 1349 ه.ق.[1]
میرزا حسین حکیم*
میرزا حسین میردامادی معروف به حکیم، طبیب ماهر، حاذق و دیندار. در اوایل قرن چهاردهم هجری است. او از معروف ترین پزشکان قدیمی سِدِه ماربین [خمینی شهر فعلی ]بوده و در درب محکمه به طبابت پرداخته و جراحی نیز می کرده است.
او در سال 1320ه.ش پس از شیوع بیماری حصبه، تلاش زیادی برای درمان مبتلایان به این بیماری انجام داد.[2]
میرزا محمّد حسین حکیم باشی*
میرزا محمّد حسین اصفهانی حکیم باشی، از اطبّاء قرن سیزدهم هجری است. طبیبی حاذق و ماهر بوده و در تهران ساکن بوده و در دربار محمّد شاه قاجار به طبابت مشغول بوده است.[3]
میر محمّد حسین خالص اصفهانی
میر محمّد حسین اصفهانی متخلّص به «خالص» و ملقّب به «امتیاز خان» از مشاهیر شاعران هندوستان در عصر خویش بوده و به واسطه کاردانی و کیاست به سمت حاکم شهر عظیم آباد منصوب شد. در زمان شاه عالم به مکنت و اموال فراوان رسیده و قصد بازگشت به ایران را نمود. خدایار خان مرزبان سند چشم بر مال او داشت. کسان خود را فرستاد، او را شبانه در راه کشتند و اموالش را به غارت بردند. تاریخ قتل او را در این
[1]مزارات اصفهان، ص224.
[2]نقل از مرحوم احمد غفورزاده طلایی.
[3]اکسیر التّواریخ، ص604.
عبارت یافته اند:
«آه آه امتیاز خان» 1122
از اوست:
در میکده امروز زبد مستی ساقی
بِشکست چنان شیشه که خون از دل ما رفت[1]
محمّد حسین خامه آرا*
محمّد حسین خامه آرا، از خطاطان نسخ و ثلث متوسط اصفهان در قرن چهاردهم هجری بود. از نمونه آثار او «قرآن مجید» است که در سال 1354ق کتابت شده و به وسیله حاج حسین خوانساری چاپ سنگی شده است.[2]
محمّد حسین خطاط اصفهانی
محمّد حسین خطاط، از شاگردان آقا زین العابدین [اشرف الکتاب] در قرن سبزدهم هجری می باشد. از آثارش مجموعه مختصری است از ادعیه در چهارده صفحه که در نهایت خوبی به سال 1240ق نوشته است.این نسخه در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار طهران موجود است.[3]
حسین دودی*
حسین دودی، شاعر درویش مسلک و رند بی پروا در اواخر دوره قاجاریه است. طبعش به هزل و مطایبه مایل بوده و او را با شیخ محمّدتقی آقانجفی مجتهد شوخ طبع و
[1]کاروان هند، ج1، صص 370-368؛ کلمات الشعرا، ص34؛ تذکره حسینی، ص121؛ الذریعه، ج9، ص284؛ تذکره غنی، ص48؛ صحف ابراهیم، صص 119 و 120؛ تذکره شمع انجمن، صص 228 و 229.
[2]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، ص109.
[3]فهرست سپهسالار، ج1، ص60؛ الذّریعه، ج8، ص200.