محقّق [از علماء اواخر عهد صفویّه].
در اصفهان خدمت جمعی از علماء به تحصیل پرداخته و به خاطر حضور در مجلس مباحثه و تدوین و تصحیح کتاب «بحارالانوار» و قرائت آن کتاب بر مؤلّف (علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی) به «قاری بحار» معروف بوده است. او از شاگردان علّامه مجلسی است.[1]مرحوم علّامه در شعبان 1088ق اجازه ای جهت او نوشته که نسخه عکسی آن در کتابخانه مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی موجود است.[2]همچنین علّامه مجلسی در مجلد «فتن» از کتاب «بحارالانوار» در سه موضع سه اجازه به تاریخ های رجب 1095ق و دوم صفر 1097ق و رجب 1097ق جهت او نوشته و در هر سه مورد فرماید: «قرائه تنقیحا و تدقیقا»[3]علّامه شیخ آقابزرگ طهرانی او را با شخصی دیگر به نام «محمّد شفیع بن محمّد رفیع جیلانی اصفهانی» مجاز از «سیّد ماجد بحرانی» در 1087ق و محقّق سبزواری در 1085ق یکی دانسته و از تألیفاتش به کتاب «تحدیق النّظر فی کیفیه ادراک البصر» اشاره کرده است.[4]
از آثار او کتابت مجلد دوم «بحارالانوار» موسوم به «کتاب التوحید» است که آنرا در میانه های رجب 1088ق کتابت کرده و بر مؤلّف قرائت نموده است. نسخه عکسی آن در کتابخانه مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی موجود است.[5]
این کتابها از تألیفات اوست:
1. «انیس الوحشه و جلیس اللّیله» در آداب نماز شب که در یک مقدّمه و 12 باب و یک خاتمه تنظیم شده و تألیف آن در 6 ربیع الاوّل 1115ق به پایان رسیده است. نسخه ای از آن به خط عالم فاضل و ادیب محقق، میرزا یحیی بن میرزا شفیع مستوفی اصفهانی به شماره 3346 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[6]
[1]زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص36.
[2]فهرست دائره المعارف اسلامی، ج1، ص10.
[3]تلامذه العلّامه المجلسی، ص105.
[4]الذریعه، ج3، ص376.
[5]فهرست عکسی دائره المعارف اسلامی، ج1، صص 46 و 47.
[6]فهرست مرعشی، ج9، صص 122 و 123؛ الذریعه، ج1، ص23 و ج2، ص469؛ الکواکب المنتشره، صص 343 و 344.
2. «الجبر و التّفویض» که آنرا در ذیحجه 1117ق تألیف نموده و نسخه ای را آن در کتابخانه حاج شیخ محمّد سلطان الواعظین در طهران موجود است.[1]نسخه ای دیگر از این کتاب در کتابخانه فاضل محترم سیّد مصطفی حسینی فرادنبه ای در اصفهان موجود است.[2]
آخوند ملّا محمّد شفیع موحّد طالقانی
آخوند ملّا محمّد شفیع طالقانی متخلّص به «موحّد» بن محمّد رفیع، ادیب فاضل و شاعر عارف، از شعراء و عرفای قرن دوازدهم هجری. معروف به «آخوند شفیعا ابرو» از اساتید او اطلاعی دردست نیست ولی در سیر و سلوک مرید ملّا حسین موزه دور بوده و عمر را به ریاضت های شاقّه و عبادت می گذرانیده و از او خوارق عادات و کراماتی به ظهور رسیده است.
اصلاً از اهالی طالقان قزوین بوده ولی سالها در اصفهان اقامت داشته است. میرزا معزالدین بن میرزا حسن تبریزی در علوم عقلی و نقلی نزد او تحصیل کرده است. او سرانجام در سال 1161ق (مطابق نوشته کتاب «وقایع السنین و الاعوام») در اصفهان وفات یافته و در قبرستان شاه میر حمزه مدفون شد. در اوایل قرن چهاردهم هجری شمسی که قبرستان را خراب کردند، قبر او هم از بین رفت. گاهی شعر می سروده است.
از اوست:
آن شوخ که عشق را هوس می داند بلبل با زاغ هم قفس می داند
گفتا که مگوی راز عشقم به کسی من با که نگویم همه کس می داند[3]
[1]الذریعه، ج5، ص85.
[2]زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص40.
[3]تذکره نگارستان دارا، ج1، ص258؛ وقایع السنین و الاعوام، ص570؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، صص 169 و 216؛ الکواکب المنتشره، صص 346 و 343؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص35؛ مزارات اصفهان، ص274؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج3، ص1745؛ تذکره خزانه عامره، ص429؛ الکواکب المنتشره، ص343.
عالم ربّانی شیخ عبدالحسین محلاّتی اصفهانی از نوادگان اوست.
محمّد شفیع اصفهانی
محمّد شفیع بن محمّد زمان اصفهانی [فاضل نسخ نویس قرن یازدهم هجری] در سه شنبه 26 ربیع الاوّل 1071ق کتابت نسخه ای از «ریاض العابدین» تألیف «بدیع الزّمان قهپائی هرندی اصفهانی» را به خط نسخ به پایان رسانیده است. نسخه به شماره 3803 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی در قم موجود است.[1]
محمّد شفیع جونقانی
محمّد شفیع بن محمّد زمان جوناقانی (جونقانی) [از کاتبان و نویسندگان کتب در قرن دوازدهم هجری] در سال 1133ق نسخه ای از کتاب «اختیارات الایام» تألیف: علّامه مجلسی را نوشته که به شماره 678 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.
جوناقان من محال مزدج اصفهان.[2]
محمّد شفیع خوراسکانی
محمّد شفیع بن محمّد زمان خوراسکانی اصفهانی، عالم فاضل، از دانشمندان قرن سیزدهم هجری. وی کتابی را در مقتل تألیف نموده که به شماره 2054 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است. تاریخ کتابت نسخه سال 1243ق است.[3]
[1]فهرست مرعشی، ج10، ص185.
[2]فهرست گلپایگانی، ج2، ص6.
[3]خورشید جی، ص312؛ فهرست گلپایگانی، ج3، ص147.
محمّد شفیع نائینی خوراسکانی*
محمّد شفیع بن عبدالرحیم شریف نائینی، از کاتبان قرن سیزدهم هجری است. او نسخه ای از «الحدائق الناظره» تألیف شیخ یوسف بحرانی را در پنج شنبه 8 ذیقعده 1212ق در قریه خوراسکان جی، از بلوک اصفهان، جهت میر محمّد حسین امام جمعه، به خط نسخ کتابت کرده است. این نسخه به شماره 36 در کتابخانه مدرسه صدر خواجو در اصفهان موجود است.[1]
محمّد شفیع خوشنویس اصفهانی*
محمّد شفیع خوشنویس بن استاد عبدالجبار اصفهانی، از کاتبان و خوشنویسان قرن یازدهم هجری است. در برخی کتب او را قزوینی نوشته اند که صحیح نیست. خط نسخ را خوش می نوشته و پدرش نیز در خط نستعلیق از اساتید نامدار عصر خویش بوده است.
همایی سال فوت او را 1081ق نوشته که صحیح نیست.[2]
محمّد شفیع سرانجام پس از وفات در مزار بابا رکن الدین اصفهان مدفون شد.[3]
محمّد شفیع نسخه ای از «ابواب الجنان» تألیف رفیع الدّین محمّد قزوینی را در سال 1097ق به خط نسخ کتابت کرده که به شماره 273ط در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[4]
محمّد شفیع مازندرانی
محمّد شفیع بن علی مازندرانی، [از فضلاء اواخر دوره صفویّه] در مدرسه ملّا عبداللّه اصفهان ساکن بوده و به تحصیل علوم دینی می پرداخته است. او در رجب 1104ق در مدرسه ملّا عبداللّه کتابت «اصول کافی» را به پایان رسانیده و نسخه تصحیح شده و با
[1]فهرست صدر خواجو، ص33 و 42.
[2]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، ص171.
[3]احوال و آثار خوشنویسان، ج3، صص 762 و 763.
[4]فهرست مختصر مجلس، ص16.
حواشی و با نشان بلاغ که گویا از علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی است. این نسخه به شماره 1757 در کتابخانه جامع گوهرشاد در مشهد مقدّس موجود است. بنابراین به احتمال قوی صاحب عنوان از شاگردان علّامه مجلسی است.[1]
محمّد شفیع قهپائی*
محمّد شفیع بن علینقی قهپایه ای، از کاتبان قرن دوازدهم هجری است. او نسخه ای از «شرح الشافیه» تألیف: محمّد هادی مترجم بن ملّا محمّد صالح مازندرانی را در 26 شعبان 1115ق به خط نسخ کتابت کرده است. این نسخه به شماره 15200 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[2]
ملّا محمّد شفیع استرآبادی
ملّا محمّد شفیع بن ملّا محمّد علی بن احمد بن کمال الدّین حسین استرآبادی، عالم فاضل، صالح متّقی و محقّق مدقّق، از علمای اواخر دوره صفویّه.
شیخ عبدالنبّی قزوینی در کتاب خود او را چنین می ستاید: «من الفضلاء الاعلام و العلماء الاحکام و الکبراء العظام و ذوی المجد و الاحترام»[3]
او نوه دختری مجلسی اوّل (ملّا محمّد تقی) است. [در اصفهان متولّد شده و نزد پدر دانشمند خود و جمعی از دانشمندان اصفهان تحصیل نموده و از برخی از آنان از جمله: ملّا محمّد باقر محقّق سبزواری و میر ماجد بن میر جمال الدّین محمّد حسینی دشتکی (روایت صحیفه سجّادیه) روایت نموده است. که در بخش اجازات «بحارالانوار» آمده است.[4]
او سالها در اصفهان به تدریس مشغول بوده و شاگردانی تربیت کرده است از جمله:
[1]فهرست گوهرشاد، ص374؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص41؛ تلامذه العلّامه المجلسی، ص162.
[2]فهرست مختصر مجلس، ص492.
[3]تتمیم امل الآمل، ص180.
[4]علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص177.
ملّا محمّد اکمل اصفهانی (پدر علّامه بزرگوار آقا محمّد باقر وحید بهبهانی)، ملّا اسماعیل که در سال 1062ق برای او اجازه نوشته است. و محمّد بن علی بن حیدر مکّی و دو فرزندش محمّد طاهر و محمّد قاسم.[1]
ملّا محمّد شفیع استرآبادی تا سال 1117ق زنده بوده و به گمان ما حدود 80 سال عمر کرده است.]
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «اصول دین» به فارسی، به نام شاه سلیمان صفوی در چهار مقاله، نسخه که در 1122ق کتابت شده است به شماره 946 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[2]2. «الاربعون حدیثا» به عربی در فضائل حضرت امیر علیه السلام از کتب اهل سنّت، که آن را در اواخر شوال 1116 نوشته است و به شماره 2463 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی در قم موجود است و سجع مهر او: «محمّد نبی اللّه و علی ولی اللّه» مشهود است.[3]3. «حواشی بر اوائل شافی» تألیف: سیّد مرتضی 4. «شرح قصیده میمیه فرزدق» [در مدح امام زین العابدین علیه السلام که در 5 شوال 1075ق تألیف آن به پایان رسیده و به شماره 3/2036 در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم موجود است.[4]نسخه ای دیگر از آن در کتابخانه سیّد جلال الدّین محدّث ارموی بوده است.
همچنین در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نسخه ای از کتاب «اعاده المعدوم» تألیف: ملّا محمّد شفیع استرآبادی ساکن هند موجود است که به احتمال زیاد از صاحب عنوان است.[5]]
فرزندان او محمّد طاهر و محمّد قاسم نیز از علمای آن روزگار بودند.[6]
[1]الکواکب المنتشره، صص 342 و 343.
[2]فهرست الهیات مشهد، ج2، ص95.
[3]فهرست مرعشی، ج9، ص264.
[4]فهرست احیاء، ج6، ص52.
[5]الکواکب المنتشره، ص343.
[6]منابع: فیض قدسی، صص 225 و 226؛ الذریعه، ج6، ص105 و ج14، ص13 و ج11، ص92؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص554؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، صص 696 و 697؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج1، ص373.
محمّد شفیع گیلانی
محمّد شفیع بن فرج گیلانی، [از علما و فقهای عالیقدر قرن دوازدهم هجری] داماد میر ابوالمعالی کبیر طباطبائی اصفهانی. شیخ محمّد علی حزین در سفرنامه (تاریخ) خود دو جا از او نام می برد. یک جا می نویسد: «ساکن مشهد مقدّس و فاضل جامع محقّق مولانا محمّد شفیع گیلانی، از ازکیاء علماء و در اواسط حکمت نادره زمان»[1]و در جای دیگر می گوید: «در آن وقت (یعنی پس از شکست و فرار افاغنه سال 1142ق) مولانای فاضل ملّا محمّد شفیع گیلانی که پیش مذکور شد، به اصفهان آمده و شیخ الاسلام بود و همانجا رحلت کرد.[2]
فرمانی از شاه طهماسب دوم درباره موقوفه امامزاده درب امام اصفهان موجود است که آنرا در ربیع الثّانی 1143ق صادر نموده اند و او را بدین گونه نام می برد: «شریعت و افادت و افاضت و کمالات دستگاه حقایق آگاه، جامع المعقول و المنقول، علّامی فهامی شمسا للشّریعه و الافاده و الفضیله مولانا محمّد شفیع شیخ الاسلام داراالسّلطنه اصفهان».[3]
میرزا عبدالنبی قزوینی او را دانشمندی متکلم، فاضل مفخم، محقّق متین و مدقّق رزین دانسته و می نویسد در رشت و شیراز شیخ الاسلام بوده است. در پاورقی مصحح کتاب می نویسد: وی از امیر ماجد بن جمال الدّین محمّد دشتکی در سال 1087ق و از ملّا محمّد باقر محقّق سبزواری در محرم 1085ق اجازه دریافت نموده است.[4]
ظاهرا وی شاگرد علّامه محمّد باقر مجلسی نیز بوده است.[5]او سرانجام در ماه شعبان
[1]تاریخ و سفرنامه حزین، ص226.
[2]تاریخ و سفرنامه حزین، ص237.
[3]مجلّه وحید، شماره 228 و 229، ص89.
[4]تتمیم امل الآمل، ص184.
[5]زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص41 و ج1، صص 290 و 291؛ خاندان شیخ الاسلام اصفهان، صص 44 و 45؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 700 و 701؛ تلامذه العلّامه المجلسی، ص163؛ الکواکب المنتشره، صص 347 و 348.
1144ق در اصفهان وفات یافته است.[1]
از تألیفات او «رساله در تحقیق بداء» است که آنرا در سال 1163 کتابت نموده اند و به شماره 10910 در کتابخانه وزیری یزد نگهداری می شود.[2]وی همچنین بر کتاب «معالم» حاشیه نوشته است.[3]
حاج ملّا محمّد شفیع خوئی
حاج ملّا محمّد شفیع خوئی بن ملّا محمّد بن ملّا ابوالقاسم بن ملّا احمد خوئی بن ملّا علی چورسی بن ملّا دولتعلی قراجه داغی، عالم فاضل متّقی [از علماء معروف قرن سیزدهم هجری] در خوی از شهرهای آذربایجان متولّد گردیده و پس از تحصیل مقدمات نزد علمای آذربایجان به عتبات عالیات رفته و نزد علمای عالیقدر شیخ جعفر کاشف الغطاء نجفی، سیّد محمّد مهدی بحرالعلوم و سیّد محمّد مجاهد درس خواند و به درجه اجتهاد نائل شد. و پس از پایان تحصیل به زادگاه خود مراجعت کرد. او در آنجا مشغول ارشاد مردم و حل مشکلات شرعی آنان بود تا اینکه ایران و روسیه آغاز شد و او به ناچار با خانواده از خوی مهاجرت کرده و به [دعوت جمعی از تجّار و اخیار اصفهان از جمله حاجی دوست محمّد خوئی، میرزا محمّد کاظم (مشهور به میرزا کوچک) و پسرش میرزا علینقی به] اصفهان آمد و در محلّه بیدآباد ساکن شده و در مسجد میرزا باقر به اقامه جماعت پرداخت و به حل مشکلات شرعی مردم و مرجعیت و فتوا و تدریس علوم دینی مشغول شد.
[او فقیهی متبحّر و اصولی مبرّز و ادیبی توانا و صاحب خلق حسنه و مورد احترام عموم علماء و فضلاء و طبقات مختلف مردم بود و علمای بزرگ اصفهان در آن عهد
[1]تراجم الرّجال، ج2، ص711.
[2]فهرست وزیری، ج3، ص961.
[3]الذریعه، ج6، ص206.