کتاب اعلام اصفهان

این شعر از اوست:

مرا به خواب چه خوانی که صبح بیداریست هزار چشمه خورشید از افق جاریست

گِلوی نغمه به آهنگ شوق ساز کنیم زمان نو شدن این سرود تکراریست

درآمدی ز حصار مخالف اکنون کن حزین مخوان که نوا در سپهر افشاریست

چه جای مرهم و بستر که گرم پیکاریم اگرچه زخم عمیق است و ضربه ها کاریست

زِ بس بخور پلیدی زِ بام و در جوشد نفس کشیدن آزادگان به دشواریست

شنیده ها همه درد است و دیده ها همه رنج زمانه ایست که نور و نسیم بیماریست

به هوش باش که رسوای عالمی نشوی حریف عشق چو از شاهدان بازاریست

به هیچ چیز ندادم عنان طبع بلند به غیر بال که سرمایه گرفتاریست

کجاست آینه دل یار آتشین نفسم که گرچه تلخ بود، نقل بزم عیّاریست

جهان بی خبری را به هیچ نفروشم اگر هنوز به هوشم به حکم ناچاریست

میرزا محمّدعلی تبریزی*

میرزا محمّدعلی بن میرزا محمّدرضا تبریزی، از خوشنویسان قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری است. از شاگردان محمّدصالح اصفهانی بوده و خط نستعلیق را خوش می نوشته و در کتابخانه سلطنتی صفویه در اصفهان ملازم بوده است.[1]

ملاّ محمّدعلی تونی خراسانی*

ملاّ محمّدعلی بن محمّدرضا رقیی تونی خراسانی اصفهانی، عالم فاضل، ادیب ماهر، از دانشمندان قرن دوازدهم هجری ظاهرا در شهر «تون» (که امروزه آن را «فردوس» نامیده اند) در خراسان متولّد شده و در مشهد مقدس نزد جمعی از فضلاء از جمله حاجی محمّدحسین بُغمچی مشهدی درس خواند. سپس به اصفهان آمده و به تحصیل و تحقیق و تألیف مشغول شد و سال ها در این شهر ساکن و شاهد حوادث این شهر از جمله محاصره و سقوط اصفهان به دست افاغنه بود. مدّتی در مدرسه مریم بیگم ساکن بوده و کتاب هایی را کتابت کرده است. در اصفهان از محضر میر بهاءالدّین محمّد مختاری نائینی و ملاّ عبدالحی دیهوکی طبسی و دیگران بهره گرفت. او تا حدود سال 1164ق زنده بود.

وی را تألیفاتی است که از آن جمله است:

1. «النّهایه فی شرح الهدایه» که شرح کتاب «الهدایه فی النحو» تألیف: عبدالجلیل بن فیروز الغزنوی است، نسخه اصل نزد علاّمه مفضل حاج سیّد محمّدعلی روضاتی (سلمه اللّه تعالی) موجود است و در «دومین دوگفتار» جناب آقای روضاتی مفصّل درباره مؤلف

[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج3، ص790.

سخن گفته اند. 2. «تحفه الطّلبه»3. «الاربعین» یا «روضه المؤمنین»4. «علاج الاسقام و دفاع الآلام» به فارسی، درباره درمان بیماری های گوناگون، در یک مقدمه، 24 باب و خاتمه که نسخه هایی از آن در کتابخانه ها موجود است. علاّمه شیخ آقابزرگ طهرانی نسخه ای از آن را در سامرا دیده اند.5. «کفایه المتعبّدین» به فارسی، در ادعیه و زیارات، در یک مقدمه و 14 باب و یک خاتمه[1]

صاحب عنوان در سال 1145ق نسخه ای از «من لا یحضره الفقیه» را در اصفهان در مدرسه نواب به خط نسخ کتابت نموده است. نسخه به شماره 2725 در کتابخانه مرعشی قم موجود است. کاتب نسخه مجاز از ملاّ عبدالحی بن محمّدرفیع دیهوکی طبسی است. اجازه در کتاب قبل از مشیخه نوشته شده است.[2]

میرزا محمّدعلی فروغ اصفهانی

میرزا محمّدعلی اصفهانی متخلّص به «فروغ» فرزند میرزا محمّدرضا، از شعرای قرن دوازدهم هجری. پدرش از اصفهان به هند رفته و او در سال 1140ق در آنجا متولّد شد. [در جوانی برای تحصیل به بصره و بغداد سفر کرده و عاقبت به هند مراجعت کرده و مورد عنایت اُمَراء و بزرگان آنجا قرار گرفت و در سال 1200ق] در شهر بنارس وفات یافت.

از اوست:

باده رنگین می نماید روی تابان تو را آبیاری می کند آتش گلستان تو را

[1]دومین دوگفتار، صص 83-86 و 63 و بنگرید به: اعیان الشیعه، ج46، ص2479؛ الذریعه، ج15، ص309؛ ج18، ص98 و ج24، ص402؛ الکواکب المنتشره، صص 509-511.

[2]فهرست مرعشی، ج7، ص288.

از خدنگت هر نفس دل را نشاطی رو دهد داده اند از باده گویا آب پیکان تو را[1]

حاج محمّدعلی خان اوحدی سدهی

حاج محمّدعلی خان اوحدی [فرزند حاج شیخ رمضان واعظ سدهی، از علماء و سیاستمداران اصفهان در قرن چهاردهم هجری است. در سال 1260ش در سده ماربین (خمینی شهر) متولّد شده[2]] و در اصفهان و نجف تحصیل کرد. سپس در تهران ساکن شد و در چند دوره از مجلس شورای ملّی نماینده اصفهان بود. او در ایام تحصیل در نجف با آقا سیّد مهدی درچه ای معاشر و هم حجره بود و از زهد و تقوای آقا سیّد مهدی حکایت ها نقل می نمود.

سرانجام در شب دوشنبه 11 جمادی الثانیه 1381ق در طهران وفات یافت.[3]

محمّدعلی نقاش اصفهانی*

محمّدعلی بن آقا محمّدزمان اصفهانی، نقاش و قلمدان ساز و صاحب قریحه. اواخر عهد صفوی و فرزند هنرمند نامی محمّدزمان اوّل و برادر نقاش چیره دست محمّدیوسف است. او به سیاق فرنگی سازی پدرش صحنه های بزم و گل و مرغ را بر روی قلمدان نقاشی می کرد ولی در این شیوه به پایه هنر پدر نمی رسید. او در اواخر دوره صفویه مورد عنایت شاه سلطان حسین و بزرگان دربار و دولت خصوصا میرزا فتحعلی خان داغستانی بود. به روایتی علی اشرف از شاگردان اوست.

[1]تذکره حدیقه الشعراء، ج2، ص1338؛ صحف ابراهیم، ص204؛ تذکره روز روشن، ص618؛ تذکره غنی، ص101.

[2]زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج1، ص241.

[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص369.

این آثار از اوست:

1. قلمدان تابوتی با گل و مرغ که رویه آن با نگاره مجلس بزمی زینت شده و با تصویر نوازدگان و زنان زیبا که رقم آن «راقمه ابن محمّدزمان محمّدعلی فی شهور سنه 1119» است و اکنون در مجموعه کرمل القانیان است.

2. قلمدان گل و مرغ و بزمی با نگاره مناظر دلفریب و قصر سلطنتی و چهره های بسیار با رقم «محمّدعلی بن محمّدزمان 1130» که در حال حاضر در مجموعه کرمل القانیان است.

3. تصویر شاه سلطان حسین صفوی که هدایای نوروز را پخش می کند با رقم «محمّدعلی بن محمّدزمان 1133» این اثر متعلق به کتابخانه برتیش میوزیوم است.

4. قلمدان بسیار زیبائی با نگاره بزم عاشقانه یک شاهزاده و زنی طناز و مناظر دیگر و رقم «راقمه ابن محمّدزمان محمّدعلی» این قلمدان تاریخ 1144 دارد.

5. قلمدان با تصویر شاهزاده و انواع مناظر اصفهان بدون رقم و تاریخ که استاد کریم زاده تبریزی آن را از کارهای محمّدعلی بن محمّدزمان دانسته است.[1]

شیخ محمّدعلی احمدیان نجف آبادی*

شیخ محمّدعلی احمدیان فرزند حاج رمضان نجف آبادی [از علمای فاضل معاصر[ در سال 1300ش (مطابق 1340ق) در نجف آباد متولّد شد. در نوجوانی در نجف آباد و اصفهان به تحصیل علوم دینی پرداخت و از درس شیخ احمد حججی، شیخ غلامحسین منصور، شیخ محمّدحسن عالم نجف آبادی و شیخ ابراهیم ریاضی بهره برد. سپس به قم عزیمت کرده و در درس حضرات آیات: میرزا محمّدعلی ادیب تهرانی، مرعشی نجفی،

[1]دانشنامه هنرمندان ایران و جهان اسلام، صص 748 و 749؛ دائره المعارف هنر، ص521؛ مکتب نقاشی صفوی اصفهان، صص 78 و 79؛ فرهنگ اعلام سخن، ج3، ص1935.

سیّد مرتضی علوی فریدنی، شیخ عبدالرزاق قائینی، سیّد محمّدباقر قزوینی و سیّد محمّدرضا گلپایگانی حاضر شد. آنگاه در سال 1360ق به سفر حج مشرّف شده و در بازگشت در نجف اشرف ساکن شده و سطوح عالی و خارج را نزد حضرات آیات: میرزا عبدالهادی شیرازی، سیّد جمال الدّین گلپایگانی، شیخ عبدالرّسول جواهری، سیّد محسن حکیم، میرزا باقر زنجانی و سیّد ابوالقاسم خوئی طی نموده و به درجه اجتهاد نائل آمد.

او در نجف اشرف به تدریس پرداخت. او عضو شورای استفتاء مرجع عالیقدر سیّد عبدالهادی شیرازی بود.

وی در سال 1393ق به خاطر فشارهای رژیم بعثی عراق مجبور به مراجعت به ایران شد و در قم سکونت گزید و به تدریس مشغول شد. این عالم ربانی در شب یکشنبه 26 ذیقعده سال 1417ق (مطابق 16 فروردین 1376ش) در نجف آباد وفات یافت و پیکرش به قم حمل و پس از تشییع در قبرستان شیخان قم مدفون گردید.

از خدمات اجتماعی او همکاری در تجدید بنای مسجد جامع نجف آباد همکاری و پیگیری برای کانال کشی آب زراعی نجف آباد و کمک به توسعه حسینیه اعظم نجف آباد را می توان نام برد.

کتاب های زیر از تألیفات اوست:

1. «الاربعون حدیثا»2. «الصّحابه الکرام» در سه جلد3. «المعمرون»، تحقیق درباره 550نفر از راویانی که عمر طولانی کرده اند.4. «المکاسب المحرمه» (تقریرات درس میرزا عبدالهادی شیرازی) 5. «بحث الاستصحاب» (تقریرات درس میرزا عبدالهادی شیرازی) 6. «حاشیه و مستدرک علی نقد الرّجال»7. «حواشی علی مجمع البحرین» (فی الفقه) 8. «رساله فی الخمس»9. «رساله فی الدّیات»10. «رساله فی القضاء» 11. «تحقیق زبده التفاسیر» تألیف: کاشانی 12. «طبقات المفسرین» (از صدر اسلام تا امروز، از مفسران شیعه) 13. «فهرست الاصول الستته العشر» 14. «فهرست

أمالی» (تألیف: شیخ طوسی) 15. «فهرست حاشیه المکاسب» (تألیف: غروی اصفهانی) 16. «قاعده لا ضرر» 17. «تحقیق و شرح مسالک الافهام» 18. «منتخب الاشعار و المطالب»[1]19. «احوال رجال و الاصول السّتته عشر علی رأی المامقانی» که به شماره 18/12714 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی موجود است.[2]

محمّدعلی اصفهانی

محمّدعلی بن زین العابدین اصفهانی [از کاتبان قرن سیزدهم هجری] در روز دوشنبه آخر رجب 1277ق به دستور عباسقلی خان سیف الملک، نسخه ای از «شرح قصیده رائیه» ابن بدرون را به خط نستعلیق کتابت نموده است. نسخه به شماره 6162 در کتابخانه ملّی ملک طهران موجود است.[3]

میرزا محمّدعلی معلم حبیب آبادی

میرزا محمّدعلی معلم حبیب آبادی فرزند زین العابدین بن حسین بن علی اکبر بن محمّد بن حسین، عالم ادیب متتبّع و مورّخ متضلّع شاعر کامل. [از نویسندگان مورّخان دانشمند معاصر] در سال 1308ق در قریه حبیب آباد بُرخوار اصفهان متولّد گردیده و در زادگاه خود دروس مقدماتی را آموخت. او بیشتر دانش خود را از طریق مطالعه و تحقیق به دست آورده و علوم ریاضی، هیأت و نجوم قدیم و تقویم را از میرزا محمّدعلی رجاء زفره ای و به طور پراکنده فقه و اصول را از آقا شیخ محمّدرضا قمشه ای و میرزا رضا کلباسی کسب نمود. از سال 1348ق به اصفهان منتقل شده و در مدرسه کاسه گران ساکن

[1]سیمای دانشوران، صص 45-48؛ آئینه اهل قلم، صص 23 و 24؛ تربت پاکان قم، ج3، صص 1717-1719.

[2]فهرست مرعشی، ج32، ص327.

[3]فهرست ملک، ص430.

شد و به تدریس جامع المقدّمات و سیوطی مشغول شد و در کنار آن در قرائت خانه شهرداری، به کتابداری پرداخت.

او عالمی متواضع و زاهد و عابد بود. حافظه ای قوی داشت و در تحقیق بسیار دقیق، امانت دار و علوم انساب، رجال و ادبیات عرب و تفسیر مهارتی به سزا داشت.

در شعر ابتدا «مستعصم» و سپس «آذر» تخلّص می کرد و عاقبت آن را به «معلم» تغییر داد. این دانشمند عالیقدر در سه شنبه 22 رجب 1396ق [مطابق با 29 تیر 1355ش] وفات یافته و در زادگاه خود حبیب آباد بُرخوار مدفون شد. استاد میرزا فضل اللّه خان اعتمادی خوئی متخلّص به «برنا» ضمن قطعه ای مادّه تاریخ وفاتش را گوید:

نوشت از پی تاریخ فوت او «برنا»: «اجل ز دست معلم ربود کلک و کتاب»

استاد مرتضی هادوی فرد متخلّص به «نامی» نیز ضمن قطعه ای سروده است:

خواست چو «نامی» کند سال وفاتش بیان گفت که: «از دار دون رفته معلم برون»

کتب زیر از تألیفات اوست:

1. «اربعین»2. «امالی» در متفرقات رجالی3. «اجزائی در احادیث و مطالب متفرّقه»4. «احوال شیخ محمّدرضا مسجدشاهی اصفهانی»5. «اشعار متفرقه» در 3 جلد (از اشعار خودش) 6. «احوال چهار نفر از علماء مسجدشاهی اصفهان»7. «احوال شیخ الاسلام های اصفهان»8. «اشعار متفرقه» از دیگران، در دو مجلّد9. «جعبه» در مطالب متفرقه و کشکول مانند10. رساله در «شرح حال آقا سیّد محمّدحسن مجتهد موسوی اصفهانی» 11. «رشحات سمائی» در شرح حال شیخ بهائی 12. «عراضه الاخوان» در سفرنامه خراسان [که در جلد دهم کتاب «میراث اسلامی ایران» (صفحات 528 تا 564) به چاپ رسیده است.] 13. رساله در «احوال اولاد حاج سیّد محمّدباقر