الفوائد» در اصول فقه7. «منظومه ای در مواریث» ناتمام8. «منظومه ای در وقف»9. «نفائس الفرائد» که مختصر کتاب «فرائد الفوائد» است.
او علاوه بر کلیه فضایل و کمالات، شعر را نیز در کمال سلاست وجودت می سروده و «عارف» تخلّص می کرده است. از جمله این ابیات:
به استشاره رندان گسسته ام تسبیح بیار خوشه تاکی که استخاره کنم
* * *
خرمن حسن تو را روزی که می کردند جمع آفتاب از دامن یک خوشه چین افتاده بود
مرحوم آقامجتهد صبیه استادش سیّد حجه الاسلام (زینت بیگم) را به زوجیّت گرفته و آقا میرزا بهاءالدّین صدر از این مخدّره می باشد. فرزند دیگر او حاج سیّد محمّدجواد عاملی (معروف به «مسجدشاهی») از زوجه منقطعه می باشد.[1]
میر محمّدعلی شمس آبادی
میر محمّدعلی شمس آبادی بن سیّد محمّدبن عبداللّه بن اسماعیل بن حسین موسوی شاهاندشتی مازندرانی، علاّمه جلیل، فقیه زاهد. در حدود سال 1220ق در اصفهان متولّد گردیده و در این شهر در خدمت جمعی از بزرگان همچون حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی و حاج محمّدابراهیم کلباسی و دیگران تحصیل نموده تا به مقامات
[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، صص 78 و 79؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 50 و 51؛ تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج3، صص 236-243؛ بیان المفاخر، ج1، صص 360 و 361 و ج2، ص164؛ اعیان الشیعه، ج46، ص102؛ ریحانه الادب، ج1، ص57؛ مکارم الآثار، ج4، صص 1095-1097؛ زندگانی آیه اللّه چهارسوقی، ص216؛ الذریعه، ج1، ص308؛ ج3، ص141؛ ج15، ص308؛ ج16، ص141؛ ج23، صص 139 و 147 و ج24، ص141؛ تکمله امل الآمل، صص 385-387؛ معجم المؤلفین، ج11، ص50؛ شهداء الفضیله، ص319؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص554.
عالیه رسید. در مسجد قطبیه امامت و تدریس می نموده و سرانجام در سال 1288ق در این شهر وفات یافته، جنازه اش را به نجف اشرف منتقل و در وادی السّلام مدفون گردید.
مشارالیه سه دوره کتاب «بحارالانوار» و یازده مرتبه مجلد دهم آن را به خط زیبای خود نوشته است. نویسنده، مجلدات «ترجمه بحارالانوار» مشارالیه را نزد نواده اش مرحوم حاج سیّد محمّدعلی معین الاسلام فرزند آقا سیّد عبداللّه فرزند آقا محمّدعلی رؤیت نمودم. رحمه اللّه علیهم اجمعین.[1]
[صاحب عنوان «الفصول المختاره» تألیف: شریف مرتضی را در 22 ذیحجه 1264ق تصحیح کرده و چند حاشیه بر آن نگاشته است. این کتاب در کتابخانه سیّد مهدی شفتی در اصفهان موجود است.[2]همچنین کتاب: «الافصاح» شیخ مفید را در سال 1262ق کتابت کرده که در کتابخانه آیت اللّه سیّد ابوالحسن اصفهانی در نجف وجود داشته است.[3]]
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «ترجمه اکمال الدّین» شیخ صدوق 2. «ترجمه بحارالانوار» مجلد هشتم 3. «ترجمه بحارالانوار» مجلد دهم4. «مبانی الاحکام» در طهارت و صلوه و حج و غیره
میرزا محمّدعلی سلطان الکتاب
میرزا محمّدعلی سلطان الکتاب [فرزند محمّد. از خوشنویسان هنرمند اواخر دوره
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص842؛ بیان المفاخر، ج1، ص362.
[2]فهرست سه کتابخانه اصفهان، ص190.
[3]الذریعه، ج2، ص259.
قاجاریه و اساتید خطوط نسخ و ثلث و رقاع. در اصفهان متولّد شد و در خط نزد آقا زین العابدین اشرف الکتاب مشق خط کرد[1]و عمر را به کتابت گذراند. او برای ناصرالدّین شاه قاجار آثاری را کتابت کرد و از طرف ا و به لقب «سلطان الکتاب» ملقّب شد و مورد تشویق او قرار گرفت و مقرری برای او تعیین شد. وی سرانجام در سال 1330ق وفات یافته و در تکیه آقا سیّد محمّد ترک (تکیه جهانگیرخان) در تخت فولاد مدفون شد.[2]]
این آثار از اوست:
1. کتاب دعا، به خط نسخ که در شعبان 1314ق برای مظفرالدّین شاه قاجار نوشته است. این نسخه به شماره 2158 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[3]
2. گواهی خط نیریزی در سال 1324ق در یک قطعه خوشنویسی، که به شماره 706 در کتابخانه دانشکده الهیات مشهد موجود است.[4]
[3. خطوط ثلث کتیبه سنگ نوشته مرمرین مزار حاج محمّدحسن واعظ، به تاریخ 1307ق.[5]
4. «قرآن مجید» به خط نسخ و رقاع عالی، در ذیحجه الحرام 1289ق به جهت سلطان مراد میرزا حسام السلطنه، موجود در کتابخانه سلطنتی سابق.
5. سوره یس و ادعیه، به خط نسخ و رقاع خوش در سال 1268ق به جهت هدیه حضور میرزا محمّدحسین، موجود در مجموعه مهدوی در تهران.
[1]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، صص 120 و 236.
[2]مصاحبه با آقای مهدی سلطان الکتابی در 18 خرداد 1385ش.
[3]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج9، ص851.
[4]فهرست الهیات مشهد، ج1، ص557.
[5]تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.
6. «ادعیه ایام هفته» به خط نسخ و رقاع عالی، در سال 1314ق، به جهت مظفرالدّین شاه، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران (مجموعه آقای نصیری) .
7. «قرآن مجید» به خط نسخ و رقاع خوش در سال 1317ق به امر میرزا علیرضا مستوفی، موجود نزد آقای رمضانی ابن سینا.
8. یک قطعه از مرقع به خط نسخ و رقاع خوش بلکه عالی در قرن سیزدهم، موجود در مجموعه شاهزاده افخم اعتضادی.[1]]
میرزا محمّدعلی خوشنویس اصفهانی*
میرزا محمّدعلی بن میرزا محمّد طبیب اصفهانی، از خوشنویسان اواخر قرن سیزدهم هجری است. خطوط نسخ و ثلث را خوش می نوشته است. نسخه ای از «اعمال ماه رمضان» را در سال 1300ق کتابت نموده که در کتابخانه سلطنتی سابق موجود است. «یک رقعه» هم به خط او در مجموعه مرحوم حاج حسین آقا نخجوانی در تبریز موجود بوده است.[2]همچنین کتاب «التقویم المستقیم» تألیف: ملاّ محمّدعلی بن احمد قراچه داغی را در شعبان 1300ق کتابت کرده که چاپ سنگی شده است.[3]
میرزا محمّدعلی خوشنویس اصفهانی*
میرزا محمّدعلی بن میرزا محمّدقاری اصفهانی، خوشنویس ماهر و استاد قابل خط نسخ در عهد ناصری و جد خاندان قدسی اصفهان. در 12 جمادی الاولی 1255ق متولّد شده و پس از تحصیلات مقدّماتی نزد آقا زین العابدین اشرف الکتاب مشق خط کرد و
[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج4، صص 1185 و 1186.
[2]احوال و آثار خوشنویسان، ج4، ص1186.
[3]فهرست خوشنویسان و کاتبان اصفهان: خطی.
به استادی رسید و عمر را به کتابت کلام اللّه مجید و ادعیه گزارد تا اینکه در سال 1313ق در نجف اشرف وفات یافته و همانجا مدفون شد.
در استحکام و پختگی خط پیرو استاد خود اشرف الکتاب و در تندنویسی و تند و تیزی پیرو آقا غلامعلی اصفهانی بود به طوری که روزی یک جزو قرآن را به خط خوش کتابت می کرد و تمام سوره توحید را روی یک دانه برنج می نوشت. در مدت عمرش حدود سیصد قرآن کوچک و بزرگ (غیر از کتب ادعیه و احراز) نوشته است او در مدرسه نیم آورد حجره داشت و محل کتابتش حجره مدرسه بود و پسرانش در همین مدرسه تحصیل خط و سواد می کرده اند.[1]چهار پسر او: عبدالحسین قدسی، حسن قدسی، میرزا ابوالقاسم خوشنویس و میرزا مهدی خوشنویس از خطاطان اصفهان بودند. خصوصا عبدالحسین و ابوالقاسم که شهرت به سزایی در کتابت به دست آوردند.
این آثار از اوست:
1. قرآن رحلی بزرگ معروف به «سراج الملکی» که چاپ سنگی شده است.
2. قرآن به خط نسخ غبار خوش که در سال 1276ق کتابت کرده و در کتابخانه سلطنتی سابق موجود است.
3. قرآن مجید که به خط نسخ عالی در پنج شنبه 18 شعبان المعظم 1293ق برای شخصی به نام حاج محمّدکاظم کتابت کرده است. این نسخه نزد سیّد نصراللّه تقوی بوده[2]و بعدا به کتابخانه مجلس شورای ملّی انتقال یافته و اکنون به شماره 65173 در آن کتابخانه موجود است.[3]
[1]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، صص 118-120.
[2]احوال و آثار خوشنویسان، ج4، ص1186.
[3]فهرست مجلس، ج15، ص65.
سیّد محمّدعلی وفای زوّاره ای
سیّد محمّدعلی متخلّص به «وفا» [فرزند سیّد محمّد] طباطبائی زوّاره ای، فاضل ادیب. از شعرای عهد فتحعلی شاه [که در 29 صفر 1195ق در اصفهان متولّد شد و چندی بعد او را به زوّاره بردند و او نزد ملاّ عبدالعظیم بیدگلی کاشانی به تحصیل پرداخت. در 19 سالگی به اصفهان آمده و نزد علمای این شهر خصوصا سیّد یوسف حکیم نوری مازندرانی معروف به «سید یوسف اَعمی» ادامه تحصیل داد و در اغلب علوم زمان خود مهارت یافت. آنگاه متولّی مدرسه حاج لطفعلی خان عرب عامری در زوّاره شد. امّا چون اغلب در اصفهان به سر می برد غاصبین، به موقوفات دست اندازی کردند و او برای کوتاه کردن دست غاصبین به تهران رفت و در آنجا منظور نظر فتحعلی خان صبای کاشانی (ملک الشُّعرای دربار فتحعلی شاه) قرار گرفت و در سفری دیگر محمّدحسین خان صدراعظم اصفهانی به او اکرام فراوان نموده و از محل مالیات نطنز و اردستان برایش مستمری معیّن کرد. فعالیّت های وفا برای کوتاه کردن دست غاصبین باعث شد آنان نزد حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی مجتهد بزرگ اصفهان از او بدگوئی کنند و او را به ساختن اشعاری در هجو سیّد متّهم سازند. امّا عاقبت بی گناهی او بر سیّد آشکار شد و مورد لطف سیّد قرار گرفت به این خاطر وفا تذکره ای موسوم به «مآثر الباقریه» نوشت و در آن شرح حال و قصاید کسانی که در مدح سیّد حجه الاسلام سروده اند و یا در وصف مسجد بنا شده به دست سیّد حجه الاسلام اشعاری انشاء کرده اند را آورد. این تذکره به کوشش دکتر حسین مسجدی در سال 1385ش به چاپ رسیده است.
وفا سرانجام در ماه صفر 1248ق وفات یافته و در تکیه میرزا رفیعا در تخت فولاد
اصفهان مدفون شد.[1]ولی در هنگام احداث فرودگاه قدیم اصفهان، مزار او و بسیاری از بزرگان مدفون در تکایای آن حدود تسطیح شده و از بین رفت.
این شعر از اوست:
ز رخ غبار دَرَت شست اشکم اَر نه چه باک که نقش هستیم از صفحه وجود بشست]
و این شعر را در مدح گفته است:
جهان ز ملک جلالش یکی خرابه مکان فلک ز بحر کمالش یکی فسرده حباب
اگر به وجه عنایت کند به دشت ادب دگر ز روی سیاست کند به بحر عتاب
میاه این همه گرد و بخار آتش رنگ جبال آن همه گرد و سهیل بیضاتاب
حاج سیّد محمّدعلی ابن الرّضا*
حاج سیّد محمّدعلی ابن الرضا خوانساری فرزند سیّد محمود رضوی بن سیّد محمود بن حاج سیّد حسن بن حاج میر جعفر بن سیّد محمّدعلی خوانساری، عالم فاضل، مجتهد جلیل القدر و صالح زاهد.
در ربیع المولود 1331ق (1291ش) در خوانسار متولّد شد. ادبیات عرب، منطق و معانی بیان را نزد آخوند ملاّ محمّدحسن شاکریان، میرزا یوسف مهدویانی و میرزا
[1]تذکره مآثر الباقریه، صص 12-40؛ تاریخ تذکره های فارسی، ج2، ص116؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص993؛ تذکره سفینه المحمود، ج1، ص223؛ تذکره انجمن خاقان، ص639؛ ریحانه الادب، ج6، ص333؛ الذریعه، ج9، ص1272؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص553؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج3، ص2005.
عبدالجواد موسوی و برادر خودش آقا میرزا رضا ابن الرضا و سطح فقه و اصول را از محضر پدر عالی مقامش فراگرفت. آنگاه راهی قم شد و نزد حجج اسلام و حضرات آیات: ادیب تهرانی، حاج میرزا خلیل کمره ای، سیّد شهاب الدّین مرعشی نجفی، سیّد محمّدرضا گلپایگانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و سیّد محمّدتقی خوانساری ادامه تحصیل داد.
او پس از وفات پدر به خوانسار مراجعت کرد و به تدریس، اقامه جماعت، موعظه و ارشاد و حل مشکلات مردم و فعالیت های خیریّه مشغول شد و جهت طلاب علوم دینی حوزه علمیه ولی عصر (عجل اللّه تعالی فرجه) را تأسیس نمود.
مرحوم ابن الرضا از بسیاری از علماء و مراجع تقلید اجازه دریافت داشته است از جمله حضرات آیات: سیّد ابوالحسن اصفهانی، میرزا حسین نائینی، بروجردی، خوئی، سیّد محمّدتقی خوانساری، میرزا ابراهیم اصطهباناتی، سیّد جمال الدّین گلپایگانی، سیّد احمد خوانساری، مرعشی نجفی و گلپایگانی.
او در تفسیر، حدیث، ادبیات، کلام و فقه و اصول مهارتی به سزا داشت. او عالمی زاهد و قانع، متواضع و اهل عبادت و تهجّد بود و نسبت به حلّ مشکلات نیازمندان و ارشاد گمراهان و گره گشائی از کار مردم همواره اقدام می نمود. این عالم فرزانه در سن یکصد سالگی در شامگاه سه شنبه 10 فروردین 1389ش (مطابق) 14 ربیع الثانی 1431ق وفات یافته و پس از تشییع باشکوه در قبرستان مصلای خوانسار جنب اجداد بزرگوار خود مدفون گردید.
از او علاوه بر جزوات مختلف و یادداشت درباره تفسیر، تاریخ، ادبیات، فقه و روایت کتاب «انوار فروزان هدایت» به فارسی که به عربی و اردو ترجمه شده است و