کتاب اعلام القرآن

(جمع وليده) ناميده و به همين عمل مجبور مى‌كردند. كنيزانى كه بدين كار وادار مى‌شدند بسيار بودند. نام شمارى از آنان بدين قرار است: ام‌مهزول، كنيز سائب‌بن‌ابى‌سائب مخزومى، ام‌عُليط يا غُليظ، كنيز صفوان‌بن‌اميّه؛ حَنَّه قبطيَّه، كنيز عاص بن وائل؛ مُزْنه يا مريّه، كنيز مالك بن عميله؛ جَلاله يا حَلاله، كنيز سُهَيل بن عمرو؛ ام سُويد، كنيز عمروبن‌عثمان مخزومى؛ شَريفه يا سريفه؛ كنيز زمعةبن‌اسود؛ فرسه، قرينه يا قريبه، كنيز هشام بن ربيعه؛ فَرْتَنا، قرينه يا قريبا، كنيز هلال بن أنس.[1]در مكه زنان بدكاره غير كنيز هم بودند كه نام شمارى از پرچمداران آنان چنين است: ساره، حنتمه، رباب‌[2]، صفيه مادر طلحه، دوحه، حمامه مادر ابوسفيان، عقيله، ماريةالهموم، ام‌عبداللَّه، ام‌غانم، ام‌ابى‌الجهم يا رميثاء، ماريه بنت ابى‌مارية، نابغه مادر عمرو بن عاص، ممتعه مادر بزرگ عبدالرحمن بن عوف، كريمه مادر ذر برادر طلحةبن‌عبيداللَّه‌[3]و عَناق.[4]
در مدينه نيز كنيزان، كنيززادگان (ولائد) و زنان بدكاره از اهل كتاب و مشركان بسيار بودند[5]كه نام 5 تن از پرچمداران آنان به دست آمد: نُسيكه، اميه‌[6]، مُسيكة، اميمة[7]و معاذة.[8]سه نفر اخير كه كنيزان عبداللَّه بن ابى بودند بعدها اسلام آورده‌[9]و از بدكارگى رهايى يافتند. بسيارى از اين زنان از همين راه ثروت هنگفتى به دست آورده بودند.[10]
انتساب فرزندان زاده شده از اين راه به مردان به دو روش انجام مى‌شد: 1. اگر شمار مردان بيش از 10 تن بود كودك با نظر قيافه شناس به يكى از آنان نسبت داده مى‌شد.
2. اگر شمار آنان كمتر از 10 تن بود، زن به دلخواه خود فرزند را به يكى از آنان نسبت مى‌داد؛ چنانكه نابغه فرزند خود عمرو را با آنكه به ابوسفيان بن حرب شبيه بود، به‌[1]. جامع‌البيان، مج 10، ج 18، ص 96؛اسباب النزول، ص 263؛ التحريروالتنوير، ج 18، ص 223
[2]. تفسير قمى، ج 1، ص 96
[3]. مثالب العرب، ص 77- 86
[4]. اسباب النزول، ص 65؛ مبهمات القرآن، ج2، ص 251؛ كشف‌الاسرار، ج 6، ص 484
[5]. جامع‌البيان، مج 10، ج 18، ص 94، 97؛الدرالمنثور، ج 6، ص 127
[6]. الدرالمنثور، ج 6، ص 127
[7]. التحرير والتنوير، ج 18، ص 223؛اسدالغابه، ج 7، ص 256
[8]. التحرير والتنوير، ج 18 ص 223؛الاستيعاب، ج 4، ص 466؛ اسدالغابه، ج 7، ص 257- 258
[9]. التحرير والتنوير، ج 18، ص 223
[10]. الدرالمنثور، ج 6، ص 127

عاص بن وائل كه دست و دل بازتر بود نسبت داد.[1]
اصحاب رايات در شأن نزول:
به نقلى پس از مهاجرت مسلمانان به مدينه، شمارى از آنان در نهايت فقر و تنگدستى بودند و بدين جهت برخى بر آن شدند تا به رسم جاهلى و براى رهايى از فقر با زنان ثروتمند بدنام همسر شوند و پس از بى نيازى آنان را رها سازند، ازاين‌رو از پيامبر صلى الله عليه و آله اجازه خواستند كه آيه 3 نور/ 24 نازل شد و با بيان اينكه تنها مردان بدكاره با زنان زشت كار ازدواج* مى‌كنند، آنان را از اين عمل بازداشت‌[2]:«الزّانى لا يَنكِحُ الّا زانِيَةً او مُشرِكَةً والزّانِيَةُ لا يَنكِحُها الّا زانٍ او مُشرِكٌ وحُرّمَ ذلِكَ عَلَى المُؤمِنين». بنابر روايتى از سعيد بن مسيب آيه در شأن زنان زناكار مدينه‌[3]و به نظر قمى‌[4]در شأن زنان مكه نازل شده است؛ اما بنابه رواياتى از امام باقر و امام صادق عليهما السلام‌[5]و نيز از ابن‌عباس، مجاهد[6]و عكرمه‌[7]، در شأن زنان زناكار مشرك روزگار آغازين اسلام (اعمّ از مكه و مدينه) فرود آمده است.
منابع‌
اسباب النزول، واحدى؛ الاستيعاب فى معرفة الاصحاب؛ اسدالغابة فى معرفة الصحابه؛ بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب؛ التبيان فى تفسيرالقرآن؛ تفسير التحرير و التنوير؛ تفسير القمى؛ تفسير مبهمات القرآن؛ جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن؛ الدرالمنثور فى التفسير بالمأثور؛ السنن الكبرى؛ الكافى؛ كشف الاسرار و عدة الاسرار؛ مثالب العرب؛ المفصل فى تاريخ‌العرب قبل‌الاسلام.[1]. مثالب العرب، ص 78- 79
[2]. جامع‌البيان، مج 10، ج 18، ص 94- 95؛اسباب‌النزول، ص 263؛ الدرالمنثور، ج 6، ص 127
[3]. جامع‌البيان، مج 10، ج 18، ص 94، 97؛السنن‌الكبرى، ج 10، ص 385
[4]. تفسير قمى، ج 1، ص 96
[5]. الكافى، ج 5، ص 354- 355
[6]. جامع‌البيان، مج 10، ج 18، ص 95- 96
[7]. اسباب النزول، ص 263

اصحاب رَسّ‌
على اسدى، محمد حسن ناصحى‌
اصحاب رَسّ: مردمانى در شمار اقوام عذاب شده پيشين به سبب تكذيب و كشتن پيامبرشان‌
رسّ در لغت به معناى كندن چاه و قبر[1]، مدفون كردن مرده يا غير آن، چاه كهنه، چاه سنگ‌چين شده، معدن‌[2]و نيز استوار ساختن‌[3]، نشانه و اندك اثر بر جاى مانده هر چيز[4]آمده است.
قرآن دوبار در آيات 38 فرقان/ 25 و 12 ق/ 50 از اصحاب رسّ تنها به عنوان قومى كه در پى تكذيب پيامبر خويش با عذاب* الهى نابود شدند، ياد كرده است؛ اما هيچ گزارشى درباره هويّت، آيين، پيامبر، مكان و زمان زندگى و چگونگى نابودى آنان و نيز شرح كارهايى كه زمينه عذابشان شد، ارائه نكرده است. در سوره فرقان ضمن گزارش برخى از درخواستهاى نامعقول از سوى تكذيب‌كنندگان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله (فرقان/ 25، 32) و در مقام تهديد آنان، از اصحاب رسّ در شمار اقوامى چون قوم نوح، عاد، ثمود و ... ياد شده كه همگى به سبب تكذيب پيامبر خويش با عذاب الهى نابود شدند:«و قَومَ نوحٍ لَمّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ اغرَقنهُم ...* و عادًا و ثَمودا و اصحبَ الرَّسّ و قُرونًا بَينَ ذلِكَ كَثيرا».
(فرقان/ 25، 37- 38) در سوره ق نيز در پى گزارش تكذيب* پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و وعده رستاخيز از سوى كافران (ق/ 50، 2- 3)، اصحاب رسّ با همين وصف ياد شده‌اند:
«كَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوحٍ واصحبُ الرَّسّ و ثَمود* و عادٌ و فِرعَونُ و اخونُ لوط* و اصحبُ الايكَةِ و قَومُ تُبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وعيد».(ق/ 50، 12- 14) برخى‌[1]. ترتيب العين، ص 311؛ تاج‌العروس، ج 8،ص 306، «رسس»
[2]. لسان‌العرب، ج 5، ص 210؛ تاج العروس،ج 8، ص 306؛ القاموس المحيط، ج 1، ص 753، «رسّ»
[3]. ترتيب العين، ص 310؛ التحقيق، ج 4، ص109، «رس»
[4]. مفردات، ص 352؛ لسان‌العرب، ج 5، ص209، «رسس»

صاحب‌نظران با استناد به ترتيب ذكر اصحاب رسّ در آيه 38 فرقان/ 25 و توجيه ترتيب آن در آيه 12 ق/ 50، بر اين باورند كه‌[1]اصحاب رسّ در دوره تاريخى نزديك به زمان قوم عاد و ثمود مى‌زيسته‌اند.[2]پاره‌اى گزارشهاى تاريخى نيز كه هر سه قوم را جزو طبقه اعراب «بائده» (منقرض شده) نشان مى‌دهد[3]، مؤيّد آن است.
مفسرّان به سبب نبود گزارش تفصيلى قرآن و براساس برخى معانىِ لغوىِ «رسّ»، پاره‌اى احاديث‌[4]و روايتهاى تاريخى‌[5]ديدگاههاى متفاوتى را درباره هويّت، آيين، پيامبر، محل و زمان زندگى، زمينه ها و چگونگى هلاكت اصحاب رسّ ارائه كرده‌اند[6]كه گاهى آميخته به افسانه و داستان‌پردازى است.[7]بيشتر گزارشها هر چند با جزئياتى متفاوت و غالباً متداخل، براساس معناى چاه براى رسّ و محوريّت آن استوار است، با اين تفاوت كه شمار چشم‌گيرى از آنان، اصحاب رسّ را قومى ياد كرده‌اند كه به سبب افكندن پيامبر خويش در چاه، به اين نام موسوم شده‌اند. اغلب، نام آن پيامبر را «حنظلة بن صفوان» گفته‌اند.[8]مهم‌ترين روايتها از اين قرار است:
1. طوسى و طبرسى به نقل از عكرمه و با ردّ روايتهاى ديگر، از آنان فقط به عنوان قومى ياد كرده‌اند كه پيامبر خويش را در چاه افكندند.[9]
2. برخى چون كعب‌الاحبار، مُقاتل و سدّى، رسّ را چاهى در انطاكيه* و اصحاب رسّ را همان اصحاب ياسين دانسته‌اند كه حبيب نجّار را درون آن افكندند.[10]اين ديدگاه‌[1]. الميزان، ج 15، ص 218؛ التحقيق، ج 4،ص 110، «رس»
[2]. جامع‌البيان، مج 11، ج 19، ص 19؛ نثرطوبى، ج 1، ص 305؛ التحقيق، ج 4، ص 110، «رس»
[3]. المفصل، ج 1، ص 294- 353
[4]. جامع‌البيان، مج 11، ج 19، ص 20- 21؛عيون اخبارالرضا عليه السلام، ج 1، ص 418- 426؛ بحارالانوار، ج 14، ص 148- 158
[5]. المحبر، ص 6؛ تاريخ دمشق، ج 1، ص 12-13؛ البداية والنهايه، ج 1، ص 205
[6]. جامع‌البيان، مج 11، ج 19، ص 19- 20؛مجمع‌البيان، ج 7، ص 266- 267؛ روض‌الجنان، ج 14، ص 221- 229
[7]. روض‌الجنان، ج 14، ص 226- 227؛قصص‌الانبياء، ص 230- 232
[8]. كشف‌الاسرار، ج 7، ص 33؛ مجمع‌البيان،ج 7، ص 266؛ روض‌الجنان، ج 14، ص 221
[9]. التبيان، ج 7، ص 490؛ مجمع البيان، ج7، ص 266- 267
[10]. جامع‌البيان، مج 13، ج 26، ص 198؛كشف‌الاسرار، ج 7، ص 32؛ مجمع‌البيان، ج 9، ص 215

از سوى اغلب مفسّران ردّ[1]و حبيب نجار از مؤمنان به رسولان عيسى عليه السلام‌[2](ر. ك: يس/ 36، 13، 20، 27) و انطاكيه، شهرى در تركيه گزارش شده است كه اين با گزارشهاى تاريخى مبنى بر عرب بودن اصحاب رسّ سازگار نيست.[3]
3. ابن‌عبّاس و گروهى ديگر از مفسرانِ نخستين، رسّ را نام يكى از قراى ثمود* مى‌دانند.[4]ابن‌جبير، كلبى و خليل‌بن‌احمد آن را چاهى در آبادى «فَلْج» در يمامه، اصحاب رسّ را باقيمانده قوم ثمود و ساكن در حاشيه آن چاه كه در آيه 45 حجّ/ 22 با تعبير«بِئرٍ مُعَطَّلَة»از آن ياد شده است و پيامبر آنان را «حنظلة بن صفوان» دانسته‌اند. آنان گرفتار پرنده‌اى بودند كه گاهى كودكان خردسال را مى‌ربود و چون با دعاى پيامبر خويش از دست آن رهايى يافتند به جاى ايمان، به تكذيب و قتل وى پرداختند.[5]با توجه به ياد كرد قوم ثمود و اصحاب رسّ به‌صورت دو گروه جداگانه در هر دو آيه (فرقان/ 25، 38؛ ق/ 50، 12) و نيز ذكر «رسّ يمامه» به عنوان محلى غير از ديار مانده قوم ثمود[6]در پاره‌اى منابع اسلامى، اين ديدگاه جاى تأمل دارد.
4. برخى آنان را همان اصحاب اخدود دانسته‌اند[7]كه دست كم نظر به تفاوت سرانجام هريك با ديگرى در دنيا (فرقان/ 25، 39؛ بروج/ 85، 10) آن دو نمى‌توانند يكى باشند.[8]
5. روايتى نبوى به نقل محمد بن كعب قُرظى، آنان را قوم حنظلة بن صفوان گزارش مى‌كند كه پس از تكذيب، وى را در چاهى افكنده و سنگ بزرگى بر دهانه آن نهادند. غلام سياه مؤمنى كه او را نخستين وارد شونده به بهشت دانسته‌اند، شبانه و مخفيانه براى وى آب و غذا مى‌برده است. پس از مدتى قوم او پشيمان شده و او را از چاه درآوردند و به وى ايمان آوردند. وى به سوى باقيمانده اندك قوم خود باز مى‌گردد.[9]اين حديث را مرسل و[1]. التبيان، ج 7، ص 490؛ مجمع‌البيان، ج7، ص 266؛ تفسير بيضاوى، ج 3، ص 227
[2]. مجمع‌البيان، ج 8، ص 655؛ تفسيرابن‌كثير، ج 3، ص 575؛ تفسير قرطبى، ج 15، ص 12
[3]. المفصل، ج 1، ص 347- 348
[4]. جامع‌البيان، مج 11، ج 19، ص 19؛تفسير ابن‌كثير، ج 3، ص 331
[5]. عرائس المجالس، ص 131؛ المحبر، ص 131؛مجمع‌البيان، ج 7، ص 267
[6]. معجم البلدان، ج 3، ص 43
[7]. جامع‌البيان، مج 11، ج 19، ص 20؛تفسير بيضاوى، ج 3، ص 227؛ تفسير ابى‌السعود، ج 5، ص 218
[8]. قصص الانبياء، ص 230؛ التحقيق، ج 4، ص111
[9]. جامع‌البيان، مج 11، ج 19، ص 20؛روض‌الجنان، ج 14، ص 222- 223؛ تفسير ابن‌كثير، ج 3، ص 331

بيشتر ساخته و پرداخته خود راوى دانسته‌اند[1]، چنان كه سرنوشت اين قوم با اصحاب رسّ كه ظاهراً همگى نابود شده‌اند، چندان سازگار نيست.
6. در روايتى از على عليه السلام به نقل شيخ صدوق كه سند آن معتبر[2]و صحيح‌[3]خوانده شده آنها قومى پس از سليمان عليه السلام، ساكن در 12 شهر بسيار آباد با نامهاى 12 ماه ايرانى (فروردين و ...)، واقع در كنار رود بسيار پرآبى به نام «رسّ» در مشرق زمين و پرستنده درخت صنوبرى به نام «شاه درخت» ياد مى‌شوند. پس از خشكيدن درخت در پى نفرين پيامبرى از نسل يهودا كه پس از سالها دعوت به توحيد با تكذيب و اصرار آنان بر بت‌پرستى روبه رو شد، آنان با تصور خشم درخت و با هدف خشنود ساختن آن، آب چشمه مقدس، واقع در پاى درخت به نام «دوشاب» را تخليه و با كندن گودالى در دل آن، پيامبر خويش را زنده زنده در آن دفن مى‌كنند، ازاين‌رو به وسيله باد سرخ و زمين گداخته نابود و به اصحاب رسّ موسوم مى‌شوند. رودخانه ياد شده نيز از آن پس «رسّ» نام مى‌گيرد.[4]نيامدن اين روايت در ديگر مجامع حديثى دست اول و معتبر شيعى و نيز تفسير التبيان طوسى و مجمع‌البيان طبرسى، به رغم گزارش كامل آن در برخى منابع تفسيرى‌[5]و داستانى‌[6]جاى بسى شگفتى است، چنان كه از عبارت الميزان، ردّ غير مستقيم آن برمى‌آيد.[7]برخى پژوهشگران با پيوند اين روايت به سرو ابرقو، اصحاب رسّ را ايرانى و[1]. قصص الانبياء، ص 232؛ البداية والنهايه، ج 1، ص 206
[2]. حياة القلوب، ج 2، ص 1019
[3]. التحقيق، ج 4، ص 112، «رس»
[4]. علل‌الشرايع، ج 1، ص 55- 57؛ عيوناخبار الرضا عليه السلام، ج 1، ص 418- 426؛ معانى الاخبار، ج 1، ص 109- 110
[5]. كشف‌الاسرار، ج 7، ص 33- 35؛روض‌الجنان، ج 14، ص 223- 226
[6]. عرائس المجالس، ص 133- 135
[7]. الميزان، ج 15، ص 218

ساكن ابرقو[1]و شمارى نيز بر اساس قراينى از جمله قرابت لفظى، رسّ را همان رود «ارس»، اصحاب رس را در آذربايجان و پيامبر آنان را احتمالًا زرتشت دانسته‌اند.[2]بخشى از خطبه 183 نهج‌البلاغه در مقام موعظه، اصحاب رسّ را در شمار فراعنه و عمالقه‌[3]و صاحبان شهرهاى متعدد ياد مى‌كند كه طعمه مرگ شده و از اين جهان رخت بربسته‌اند:«أين العمالقة و أبناء العمالقة؟! أين الفراعنة و أبناء الفراعنة؟! أين أصحاب مدائن الرّسّ الذين قتلوا النّبيّين و أطفؤوا سُنَن المرسلين و أحيوا سنن الجبّارين!». اين روايت را نيز برخى از شارحان نهج‌البلاغه با داستان شاه درخت پيوند داده و داستان مذكور را در شرح و تفصيل آن آورده‌اند[4]، درحالى‌كه فقره مزبور اشاره مستقيمى به آن ماجرا نداشته، تنها بيانگر اين است كه اصحاب رس افرادى نامدار با تمدنى قابل توجه، شهرهايى متعدد و پيشينه‌اى نسبتاً زياد در مبارزه با دعوت توحيدى انبيا، كشتن آنان و ترويج باورها و ارزشهاى شرك‌آلود و كفرآميز بوده‌اند و شهرهاى آنان گويا در كنار رودى يا جايى به نام رسّ قرار داشته است.
7. در روايتى از امام كاظم عليه السلام، اصحاب رسّ، مردمى صليب‌پرست‌[5]و به نقلى ديگر آتش‌پرست، ساحل‌نشين رود «رسّ» در مرز ارمنستان و آذربايجان معرفى شده‌اند كه 30 پيامبر را كشتند[6]؛ همچنين در پاره‌اى احاديث، زنان اصحاب رسّ، همجنس‌باز خوانده شده‌اند.[7]
8. برخى گزارشهاى تاريخى، اصحاب رسّ را ساكن «حضور» در يمن مى‌دانند كه پس از كشتن پيامبر خويش به دست بُخْتُ نُّصَّر كشته و اسير شدند. جواد على با ارائه مستنداتى اين را جزو اسرائيليات و برگرفته از گزارش تورات مى‌داند.[8]
منابع‌
ابرقو در رابطه با داستان اصحاب رس؛ انوارالتنزيل و اسرارالتأويل، بيضاوى؛ البداية و النهايه، ابن كثير؛ تاج‌العروس من جواهر القاموس؛ تاريخ مدينة دمشق؛ التبيان فى تفسير القرآن؛ التحقيق فى كلمات القرآن الكريم؛ ترتيب كتاب العين؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ ارشاد العقل السليم‌[1]. داستان اصحاب رس، ص 33
[2]. شرح نهج‌البلاغه، عبده، ص 391؛التحقيق، ج 4، ص 112- 113، «رس»؛ قاموس‌قرآن، ج 3، ص 88- 89
[3]. شرح نهج‌البلاغه، ابن‌ابى‌الحديد، ج10، ص 280- 281؛ المفصل، ج 1، ص 345- 347
[4]. شرح نهج‌البلاغه، عبده، ص 391؛ قاموسقرآن، ج 3، ص 89
[5]. بحارالانوار، ج 14، ص 153- 154
[6]. عرائس المجالس، ص 132- 133
[7]. المحاسن، ج 1، ص 114؛ الكافى، ج 7، ص202؛ من لايحضره الفقيه، ج 4، ص 43
[8]. تاريخ دمشق، ج 1، ص 12؛ المفصل، ج 1،ص 347- 352

الى مزايا القرآن الكريم، ابى‌السعود؛ جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ حياة القلوب تاريخ پيامبران؛ روض الجنان و روح الجنان؛ شرح نهج البلاغه، ابن‌ابى‌الحديد؛ شرح نهج‌البلاغه، عبده؛ علل‌الشرايع؛ عيون اخبار الرضا عليه السلام؛ قاموس قرآن؛ القاموس المحيط؛ قصص الانبياء، ابن كثير؛ عرائس‌المجالس فى قصص‌الانبياء؛ الكافى؛ كشف الاسرار و عدة الابرار؛ لسان‌العرب؛ المحاسن؛ المحبر؛ معانى الاخبار؛ معجم البلدان؛ المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام؛ مفردات الفاظ القرآن؛ من لايحضره الفقيه؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ نثر طوبى.