کتاب اعلام القرآن

اكْثَم بن صَيْفِى‌
سيد محمود سامانى‌
اكْثَم بن صَيْفِى: داور و حكيم عرب در جاهليت‌
ابوالحَفاد (ابوحَيدَه)[1]يا ابوحَنَش‌[2]، اكثم بن صيفى بن رياح تميمى‌[3]از داوران عرب در جاهليت‌[4]و آشنا به انساب‌[5]و حكيم‌[6]بود. پدر وى نيز از داوران بود.[7]برخى او را حكيم‌ترين عرب روزگار خود[8]و حتى همتاى بُزُرگمهر و لقمان حكيم دانسته‌اند.[9]از وى حِكَم و امثال فراوانى نقل شده است‌[10]، چنان كه در عِقد الفريد بابى با عنوان «امثال اكثم و بزرجمهر فارسى» آمده است‌[11]؛ نيز جلودى اثرى با عنوان «اخبار اكثم بن صيفى» دارد.[12]هرچند اثبات همه اين سخنان درباره او ممكن نيست؛ امّا حاكى از آن است كه وى از حكماى جاهلى نزد قوم خود بوده است.[13]گويند: به اكثم گفته شد: چه كسى به تو حكمت، حلم و سيادت آموخت؟ گفت: كسى كه حليف حلم و ادب است؛ سيد عرب و عجم، ابوطالب فرزند عبدالمطلب.[14][1]. انساب‌الاشراف، ج 13، ص 67؛ المعمرونوالوصايا، ص 20
[2]. نهايةالارب، ج 10، ص 379؛ ايام العربقبل‌الاسلام، ج 2، ص 72
[3]. المحبر، ص 134؛ جمهرة انساب العرب، ص210
[4]. تاريخ‌يعقوبى، ج 1، ص 258؛ الاغانى، ج16، ص 356
[5]. بلوغ‌الارب، ج 1، ص 308؛ الجامع، ج 1،ص 126
[6]. الاشتقاق، ص 207؛ المعارف، ص 299؛جمهرة انساب العرب، ص 210
[7]. ايام العرب قبل الاسلام، ج 2، ص 72
[8]. شرح نهج البلاغه، ج 15، ص 91
[9]. العقدالفريد، ج 3، ص 147
[10]. البخلاء، ج 2، ص 79؛ بلوغ الارب، ج3، ص 173؛ انساب الاشراف، ج 13، ص 67- 86
[11]. العقدالفريد، ج 3، ص 78- 82
[12]. الاعلام، ج 2، ص 6
[13]. المفصل، ج 8، ص 363
[14]. بحار الانوار، ج 35، ص 134

گزارش شده كه وى يك بار براى آزادى اسيران بنى‌تميم نزد نُعمان، پادشاه حيره رفت.[1]نعمان با توجّه به اعتبار اكثم، او را با گروهى از نخبگان عرب همراه نامه‌اى نزد پادشاه ايران فرستاد. شاه ايران پس از گفت‌وگو با وى و شنيدن سخنان حكيمانه‌اش، در شگفت شد و گفت: اگر عرب فقط تو را مى‌داشت كفايت مى‌كرد.[2]شايد بدين ملاحظه بود كه نُعمان با او در ارتباط بود و از سخنان حكيمانه‌اش بهره مى‌جست.[3]
حارث بن ابى شمر غسانى (حاكم شام) نيز از او خواسته بود تا در ملاقات با هِرَقل (امپراتور روم) از جانب او سخن بگويد.[4]برخى معتقدند او نخستين كسى بود كه به قاعده فقهى «الولد للفراش» حكم كرد و اسلام نيز بعداً آن را تأييد كرد.[5]
اكثم را به جهت عمر درازش از مُعَمّرين شمرده‌اند و عمر او را 360[6]، 330[7]و 190 سال‌[8]گزارش كرده‌اند. گفته شده: پدر وى نيز از معمّرين بود و حدود 270 سال زندگى كرد.[9]
گويا اكثم پيامبر صلى الله عليه و آله را در سنين جوانى ديده بود[10]، ازاين‌رو برخى او را در شمار صحابه آورده‌اند؛ امّا بيشتر منابع در مسلمان نبودن وى شك نكرده‌[11]، بلكه بدان تصريح كرده‌اند[12]، با وجود اين، گزارشهايى مبنى بر ايمان او ارائه شده است.[13]گويند: وى در عهد پيامبر صلى الله عليه و آله براى پذيرش اسلام با جماعتى از قوم خويش آهنگ مدينه كرد؛ امّا پيش از درك پيامبر در راه درگذشت و همراهانش كه به مدينه رسيدند اسلام آوردند.[14][1]. المعمرون والوصايا، ص 18- 25
[2]. العقدالفريد، ج 2، ص 10- 12؛ الجامع،ج 1، ص 126
[3]. المفصل، ج 5، ص 640
[4]. المعمرون والوصايا، ص 23؛ المفصل، ج5، ص 640
[5]. صبح الاعشى، ج 1، ص 435؛ الأوائل، ص49
[6]. كمال الدين، ج 2، ص 389
[7]. الغيبه، ص 115؛ كنز الفوائد، ج 2، ص123
[8]. المعارف، ص 299؛ كمال الدين، ج 2، ص515؛ انساب الاشراف، ج 13، ص 67
[9]. الغيبه، ص 116
[10]. تاريخ يعقوبى، ج 1، ص 12؛ سبل الهدى،ج 2، ص 147
[11]. الاصابه، ج 1، ص 352- 353؛ كمالالدين، ج 2، ص 515
[12]. انساب‌الاشراف، ج 13، ص 67؛ المعارف،ص 299
[13]. الغيبه، ص 115؛ الاصابه، ج 1، ص 352-353
[14]. الاصابه، ج 1، ص 351- 353

از ابوهلال عسكرى نقل شده: چون اكثم نام رسول خدا را شنيد با پسرش حُبَيْش، نامه‌اى براى آن حضرت فرستاد و از ايشان خواست آنچه را دريافته به او باز گويد. پيامبر صلى الله عليه و آله در نامه‌اى به وى اهداف دعوت خود را بيان كرد.[1]پس از آن اكثم با برخى از خويشان خود روانه مدينه شد؛ ليكن پيش از ملاقات با پيامبر صلى الله عليه و آله درگذشت.[2]در نقلى ديگر، سبب مرگ اكثم پسرش معرفى شده كه او چون از مسافرت پدر كراهت داشت، كوهان شتر وى را شكافت و اكثم در بين راه از تشنگى هلاك شد.[3]
بنا بر نقل برخى مفسران، آيه 100 نساء/ 4 درباره هجرت اكثم نازل شده‌[4]و خداوند براى چنين كسانى پاداش شهيد قرار داده است:«... و مَن يَخرُج مِن بَيتِهِ مُهاجِرًا الَى اللَّهِ ورَسولِهِ ثُمَّ يُدرِكهُ المَوتُ فَقَد وقَعَ اجرُهُ عَلَى اللَّهِ ...و هركس به قصدمهاجرت در راه خدا و پيامبر او از خانه‌اش به درآيد، سپس مرگش فرا رسد پاداش او قطعاً بر خداست».[5]سال درگذشت اكثم نهم‌[6]يا دهم‌[7]هجرى گزارش شده است. از وى فرزندانى مانده بود كه در كوفه مى‌زيستند.[8]يحيى بن اكثم، قاضى القضات مأمون‌[9]و حمزه زيات قارى‌[10]از تبار او بوده‌اند.
منابع‌
الاشتقاق؛ الاصابة فى تمييز الصحابه؛ الاعلام؛ الاغانى؛ انساب الاشراف؛ الاوائل؛ ايام العرب قبل الاسلام؛ بحارالانوار؛ البخلاء؛ بلوغ‌الارب فى معرفة احوال العرب؛ تاريخ الادب العربى (ادب صدر اسلام)؛ تاريخ اليعقوبى؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ تفسير مبهمات القرآن؛[1]. المنتظم، ج 2، ص 128؛ الوثائقالسياسيه، ص 254- 255؛ مكاتيب‌الرسول، ج 2، ص 372- 373
[2]. كنزالفوائد، ج 2، ص 124
[3]. الاصابه، ج 1، ص 352
[4]. كشف‌الاسرار، ج 2، ص 655؛مبهمات‌القرآن، ج 1، ص 355
[5]. تفسير ابن كثير، ج 1، ص 556؛ تفسيرقرطبى، ج 5، ص 224
[6]. البخلاء، ج 1، ص 73؛ الجامع، ج 1، ص126؛ الاعلام، ج 2، ص 6
[7]. تاريخ الادب العربى، ج 1، ص 201
[8]. المعارف، ص 299؛ انساب‌الاشراف، ج 13،ص 67
[9]. جمهرة انساب العرب، ص 210
[10]. الاشتقاق، ص 207

الجامع فى تاريخ الادب العربى؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ جمهرة انساب العرب؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابى‌الحديد؛ صبح الاعشى فى صناعة الانشاء؛ العقد الفريد؛ كتاب الغيبه؛ كشف الاسرار و عدة الابرار؛ كمال الدين و تمام النعمه؛ كنزالفوائد؛ مجموعة الوثائق السياسية للعهد النبوى و الخلافة الراشده؛ المحبر؛ المعارف؛ المعمرون و الوصايا؛ المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام؛ مكاتيب الرسول؛ المنتظم فى تواريخ الملوك و الامم؛ نهاية الارب فى فنون الادب.

الواح موسى عليه السلام‌
ابوالفضل روحى‌
الواح موسى عليه السلام: صفحه‌هايى حاوى دستوراتى از سوى خداوند به موسى عليه السلام‌
الواح جمع «لوح» از «لاحَ يَلوُحُ» به معناى ظاهر شدن و درخشيدن است و چون با نوشتن بر روى يك صفحه مطالب آشكار و روشن مى‌گردد، به هرچيز پهن، مانند سنگ، چوب، استخوان، پوست و فلز كه بر آن چيزى مى‌نگارند لوح گويند.[1]
اين واژه در قرآن به دو معناى متمايز به‌كار رفته است: در آيه 13 قمر/ 54 به الواح و تخته‌هاى كشتى نوح عليه السلام (ظ كشتى) و در آيات 145، 150 و 154 اعراف/ 7 به الواح نازل شده بر موسى عليه السلام اطلاق شده و در آيه 22 بروج/ 85 به معناى «لوح محفوظ» آمده است. در زبانهاى خويشاوندِ عبرى، آرامى و سريانى نيز اين واژه همان دو معنا را دارد.[2]
هنگامى كه خداوند موسى* را به ميعادگاه خود فرا خواند، با برگزيدن وى به پيامبرى، مجموعه‌اى از دستورات خويش را در الواحى براى او فرستاد تا قوم خود را به عمل به فرمانهاى خداوند و محتواى آنها فرا خواند:«قالَ يموسى‌ انّى اصطَفَيتُكَ عَلَى‌النّاسِ بِرِسلتى وبِكَلمى فَخُذ ما ءاتَيتُكَ و كُن مِنَ الشكِرين».(اعراف/ 7، 144)
در كتاب مقدس نيز آمده است كه خداوند از موسى عليه السلام خواست تا بر كوه بالا رفته، قوانين و دستوراتى را كه بر لوحهاى سنگى نوشته شده فرا گرفته و آنها را به بنى‌اسرائيل بياموزد. موسى نيز به همراه يوشع* به سوى كوه حركت كرده به بزرگان قوم خود فرمان داد همانجا منتظر او بوده و در مشكلات با هارون مشورت كنند.[3][1]. تاج‌العروس، ج 4، ص 195؛ لسان العرب،ج 12، ص 353؛ التحقيق، ج 10، ص 251- 252، «لوح»
[2]. واژه‌هاى دخيل، ص 366- 367، «لوح»
[3]. كتاب مقدس، خروج 24: 12- 15

درباره ويژگيها، شمار و جنس الواح و زمان و مكان اعطاى آن به موسى عليه السلام در قرآن چيزى نيامده است؛ ولى مفسران شمار آنها را دو، 7 يا 10[1]و جنس آنها را از زمرّد سبز، زبرجد، ياقوت سرخ يا سنگى سخت ذكر كرده‌اند.[2]در برخى از روايات نيز به نقل از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله جنس الواح از درخت سدر بهشت دانسته شده است.[3]
بيشتر مفسران محتواى الواح را به زبان عبرى دانسته‌[4]و گفته‌اند: خداوند آن را روز عيد قربان به وسيله جبرئيل در ميقات بر موسى عليه السلام فرو فرستاد.[5]
روايات فراوانى نيز به بيان جنس، شمارگان، درازا و پهنا، كيفيت كتابت و ويژگيهاى ديگر الواح پرداخته است كه بيشتر آنها اعتبار چندانى ندارد.[6]
الواح و تورات:
از آيات قرآن چنين بر مى‌آيد كه خداوند نوشته‌هايى را به عنوان الواح براى موسى عليه السلام فرستاد؛ ولى مفسران درباره اينكه آيا اين الواح همان تورات مشهور است يا غير آن اختلاف نظر دارند؛ بيشتر مفسران بر اين باورند كه الواح همان تورات است.[7]گروهى ديگر ارسال الواح را پيش از نزول تورات مى‌دانند.[8]برخى ديگر نيز تورات را بخشى از الواح دانسته‌اند.[9][1]. مجمع البيان، ج 4، ص 733؛ التفسيرالكبير، ج 14، ص 236؛ تفسير المنار، ج 9، ص 190
[2]. تفسير قمى، ج 2، ص 28؛ جامع البيان،مج 6، ج 9، ص 89؛ مجمع البيان، ج 4، ص 733
[3]. الدر المنثور، ج 3، ص 548؛ الميزان، ج8، ص 261
[4]. التبيان، ج 4، ص 539؛ نور الثقلين، ج2، ص 75
[5]. التفسير الكبير، ج 14، ص 236؛ البحرالمحيط، ج 5، ص 196
[6]. تفسير المنار، ج 9، ص 190
[7]. التبيان، ج 4، ص 539؛ الكشاف، ج 2، ص158؛ مجمع البيان، ج 4، ص 733
[8]. تفسير ابن كثير، ج 2، ص 256
[9]. الكشاف، ج 2، ص 668؛ تفسير ابن‌كثير،ج 2، ص 256

محتواى الواح:
محتواى الواح پند و اندرز و بيان همه امور معرفى شده است:«و كَتَبنا لَهُ فِى الالواحِ مِن كُلّ شَى‌ءٍ مَوعِظَةً وتَفصيلًا لِكُلّ شَى‌ءٍ ...».(اعراف/ 7، 145) مفسران درباره نسبت كتابت به خداوند در اين آيه گفته‌اند: اين نسبت يا بدين جهت است كه كتابت به صورت نقش در الواح به قدرت خداوند بوده است‌[1]يا اينكه اين كار به امر و وحى خدا صورت گرفته و كاتب آن فرشته‌اى بوده است.[2]در كتاب مقدس نيز آمده است: هنگامى كه خدا در كوه‌سينا گفت‌وگوى خود را با موسى به پايان رسانيد آن دو لوح سنگى را كه با انگشت خود ده فرمان بر روى آنها نوشته بود، به موسى داد[3]؛ ولى به نظر مى‌رسد نسبت «كتابت» در اين آيه به خداوند، مانند ديگر مواردى كه در قرآن خداوند كارها را به خود نسبت مى‌دهد، به معناى وقوع اين كار به امر الهى است.
امّا در تفسير«... مِن كُلّ شَى‌ءٍ مَوعِظَةً وتَفصيلًا لِكُلّ شَى‌ءٍ ...»برخى از مفسران به بيان مصاديق‌«كُلّ شَى‌ءٍ»پرداخته و آن را شامل دستوراتى مانند شرك نورزيدن به خداوند، خوددارى از سوگند دروغ و بزرگداشت والدين، مى‌دانند.[4]
گروهى ديگر گفته‌اند:«مِن كُلّ شَى‌ءٍ»عبارت از هر چيز مورد نياز در امر دين موسى و«مَوعِظَةوتَفصيلًا لِكُلّ شَى‌ء»تفسير«كُلّ شَى‌ء»است؛ يعنى خداوند همه اوامر و نواهى، حلالها و حرامها، عبرتها و اخبار و جز آنها را براى موسى فرستاده است‌[5]؛ امّا ظاهراً خداوند محتويات الواح را در دو بخش تنظيم كرده است: بخشى پند و اندرز:«موعظة ...»و بخشى ديگر تفصيل هر آنچه دانستن آن لازم است:«... و تَفصيلًا لِكُلّ شَى‌ء ...»،زيرا كلمه‌«مِن»در تعبير«مِن كُلّ شَى‌ءٍ»با توجّه به سياق جمله تبعيض را مى‌رساند و واژه‌«مَوعِظَةً»بيان‌«كُلِّ شَى‌ءٍ»بوده، و جمله‌«وتَفصيلًا لِكُلّ شَى‌ء»عطف بر آن است و به‌كار گيرى‌«تَفصيلًا»به صورت نكره، براى افاده ابهام و تبعيض است، چون نه موسى، خاتم انبيا و نه آيينش، آخرين و كامل‌ترين آيين بوده و مسلماً در آن هنگام به مقدار نياز و استعداد مردم احكام الهى نازل شده است، ازاين‌رو مى‌توان معناى آيه را چنين دانست كه‌[1]. البحرالمحيط، ج 5، ص 169؛ نمونه، ج 6،ص 363
[2]. التفسير الكبير، ج 14، ص 236؛البحرالمحيط، ج 5، ص 169؛ روح‌المعانى، مج 6، ج 9، ص 85
[3]. كتاب مقدس، خروج 31: 18
[4]. جامع‌البيان، مج 6، ج 9، ص 78؛ البحرالمحيط، ج 5، ص 170
[5]. جامع‌البيان، مج 6، ج 9، ص 77؛مجمع‌البيان، ج 4، ص 733؛ التفسير الكبير، ج 14، ص 237

ما براى موسى عليه السلام در الواح گزيده‌اى از هرچيز نگاشتيم؛ يعنى براى او مقدارى موعظه و مقدارى لازم از هر مطلب اعتقادى و عملى فرو فرستاديم، پس اگر مراد از الواح، تورات باشد آيه به خوبى بر نقص و ناكافى بودن اين كتاب نسبت به معارف و شرايع مورد نياز بشر، دلالت دارد[1]و به همين سبب خداوند در آيه‌اى ديگر، قرآن را مهيمن و كامل كننده تورات و انجيل دانسته است:«و انزَلنا الَيكَ الكِتبَ بِالحَقّ مُصَدّقًا لِما بَينَ يَدَيهِ مِنَ الكِتبِ و مُهَيمِنًا عَلَيهِ ...».(مائده/ 5، 48) برخى از روايات نيز در ذيل اين آيه گفته‌اند:
خداوند همه چيز را براى موسى ننوشت. درباره عيسى عليه السلام نيز مى‌فرمايد:«و لَمّا جاءَ عيسى‌ بِالبَيّنتِ قالَ قَد جِئتُكُم بِالحِكمَةِ ولِابَيّنَ لَكُم بَعضَ الَّذى تَختَلِفونَ فيهِ ...».
(زخرف/ 43، 63)، از اين آيه برمى‌آيد كه شريعت عيسى نسبت به آيين موسى نقش مكمل داشته يا به عبارت دقيق‌تر پاره‌اى از عقايد و احكام دينى مورد اختلاف يهود را اصلاح و تصحيح كرده است، در حالى كه در مورد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:«... و جِئنا بِكَ شَهيدًا عَلى‌ هؤُلاءِ و نَزَّلنا عَلَيكَ الكِتبَ تِبينًا لِكُلّ شَى‌ءٍ وهُدًى ورَحمَةً و بُشرى‌ لِلمُسلِمين».(نحل/ 16، 89)، از اين آيه مى‌توان برداشت كرد كه قرآن به شكل كامل‌تر و جامع‌ترى نسبت به تورات و انجيل به بيان عقايد، احكام و ارزشهاى اخلاقى مورد نياز براى سعادت انسان در دنيا و آخرت پرداخته است، ازاين‌رو آيات ياد شده مى‌تواند دليل برترى شريعت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر آيين موسى و عيسى عليهما السلام باشد.[2]
وظيفه موسى عليه السلام درباره الواح:
چون الواح دستورات الهى به موسى عليه السلام و قوم او را دربرداشته، خداوند از وى خواست تا آنها را با قوّت و جديّت تمام برگرفته و به قوم خود فرمان دهد تا از ميان آنها بهترين را برگزينند:«... فَخُذها بِقُوَّةٍ و أمُر قَومَكَ يَأخُذوا بِاحسَنِها ...».(اعراف/ 7، 145) برخى مفسران ذيل اين آيه گفته‌اند: محكم گرفتن كنايه از اين است كه آن را شوخى و بى‌اهميت نشمارند؛ بلكه آن را جدّى گرفته، با احتياط به آن عمل كنند، زيرا اگر كسى امرى را جدّى‌[1]. روح‌المعانى، مج 6، ج 9، ص 84؛الميزان، ج 8، ص 245؛ نمونه، ج 6، ص 364
[2]. نورالثقلين، ج 2، ص 68- 69؛ الفرقان،ج 9، ص 302؛ نمونه، ج 6، ص 364