يا ناقق با دو قاف است و روده مستقر و اعور.
7- نووى گفته است احتمال دارد از هفت روده كافر مراد هفت صفة باشد چون حرص، پرخورى، آرزوى دراز، جمع مال، بدسرشتى، حسد و فربهى دوستى مراد از يك روده مؤمن همان رفع نياز باشد.
8- قرطبى گفته: شهوت خوراك هفت است، شهوت طبع، شهوت نفس، شهوت ديده، شهوت دهان، شهوت گوش، شهوت بينى، شهوت گرسنگى كه ضرورت خوردن آرد و مؤمن بهمان خورد ولى كافر بهمه خورد، و آنگه هر چه گفته: در سخن قاضى ابى بكر مايه آن آمده كه هفت كنايه است از پنج حسّ و شهوت و نياز.
2- در عدة الداعى: از پيغمبر6كه آدمى را چند لقمه كه پشتش بر پا دارند بس است و اگر ناچار بايد يك سوم براى خوراك و يك سوم براى نوشابه و يك سوم براى نفس كشيدن.
بيان: در فتح البارى است كه پس از نقل روايت سير خوردن پيغمبر6بنقل از قرطبى گفته: كه اين دلالت دارد بر جواز سير خوردن و آنچه در نهى از آن رسيده بر سيرى سنگين كن معده و باز دارنده از عبادت و كشاننده به بطر و اشر و خواب و كسالت حمل شود و بسا كه كراهتش بحرمت رسد بر حسب مفسدهاى كه بار آورد، و كرمانى به پيروى ابن منير گفته: سيرى نهى شده حمل شود بر سيرى معتاد آنان كه ابى المقدام ابن معدى كرب گفته شنيدم پيغمبر6ميفرمود:
آدمى زاده ظرفى پر نكند بدتر از شكم بس است چند لقمه كه پشت را بر جا دارند و اگر شهوت غالب آيد يك سوم براى خوراك و يك سوم براى نوشابه و يك سوم براى نفس كشيدن، قرطبى گويد اگر بقراط اين بخش كردن را مىشنيد در شگفت ميشد از اين حكمت و غزالى پيش از او گفته: اين حديث را براى يك فيلسوف خوانده و او گفته: سخنى در باره كمخورى محكمتر از اين نشنيدم و شك نيست كه اثر حكمت در حديث مذكور روشن است، و همانا اين سه را ياد كرده چون مايه
زندگى جانورند و براى اينكه جز آنها در شكم در نيايد و آيا مقصود بخش برابر است كه ظاهر خبر است يا قريب به برابر مورد اعتماد، و يكم بهتر است و بسا با عبارت غلبه اشاره دارد بفرمودهاش در حديث ديگر كه يك سوم بسيار است، يكى گفته سيرى هفت درجه دارد.
1- باندازه زيست 2- باندازه توانائى بر روزه و نماز ايستاده و اين دو واجبند 3- فزايد تا تواند نوافل بخواند.
4- باندازهاى كه تواند كسب كند و اين دو درجه مستحب باشند 5- يك سوم را پر كند و اين جائز است 6- بخورد تا سنگين شود و خواب را بيش كند و اين مكروه است 7- فزايد تا زيان بيند و اين بطنه است كه از آن نهى شده و حرامست و مىشود يكم را در دوم درج كرد و سوّم را در چهارم.
3- در الشهاب: رسول خدا6فرمود: آدمى ظرف پر نكرده بدتر از شكم.
در ضوء: براى اينكه چون شكم پر شود از عبادت سنگين گردد و از طاعت بماند و شهوت بشورد و اگر بدنبالش رود هلاك است و اگر بازش دارد و مبارزه كند در آزار است، پس بهتر است بيش از سدّ رمق نخورد، و گفتند همين در بديش بس كه هر چه خواهى بخورى، و گفتند پرى شكم هوش ربا است چون حواس را تيره كند و از حركت كند و فائده حديث نهى از امتلاء است و راوى حديث مقدام بن معد يكرب كه گويد شنيدم رسول خدا6ميفرمود: پر نكرده آدمى ظرفى بدتر از شكم بس است آدميزاده را چند لقمه كه پشتش را بر پا دارند و اگر ناچار باشد يك سوم خوراك، يك سوم نوشابه و يك سوم براى نفس كشيدن.
4- در كتاب غايات: امام صادق7فرمود: نزديكتر حال بنده بخدا در شكم سبكبار است، و از ابى جعفر7كه دشمنتر بخدا نيست از شكم پر، و فرمود دورتر حال بنده از خدا گاهيست كه شكمش را پر كند.
5- در عيون (2/ 137) بسندش از عبد السّلام بن صالح هروى در وصف امام
رضا7كه كم خور و سبك خوراك بود.
6- در مكارم (174) رسول خدا6فرمود: نور حكمت در گرسنگى است و دورى از خدا در سيرى و نزديكى خدا دوستى با بينوايان و نزديكى با آنان است، فرمود: دلها را با طعام و نوشابه بسيار بميرانيد، دلها مانند زراعت از فزونى آب بميرند، فرمود سير نخوريد تا نور معرفت در دلهاتان خاموش شود، هر كه شب گذراند و با شكم سبك نماز بخواند حور العين در كنارش شب گذراند.
7- در مجالس صدوق (324) بسندش تا رسول خدا6كه خوردن روى سيرى مايه پيسى است.
8- در خصال (89) بسندش از امام ششم7كه در سه چيز دشمنى خدا عزّ و جلّ است، خوابيدن بىبيدارى، خنده بىتعجب، خوردن سر سيرى.
9- و از همان (263) بسندش تا امام ششم7كه چهار چيز بيهوده روند:
خورده سر سيرى، چراغ در بر مهتاب، و كشت در نمكزار، و احسان بنا اهل.
10- در عيون (2/ 38) بسندش تا على7كه ابو جحيفه نزد پيغمبر6آمد و آروغ ميزد: فرمودش آروغت را بازدار كه سيرتر مردم در اين جهان گرسنهتر آنانند در روز رستاخيز، فرمود: ديگر ابى جحيفه شكم پر نكرد تا بخدا رسيد.
در صحيفه رضا: مانندش آمده.
بيان: ابو جحيفه با جيم ضمه دار است پيش از حاء بىنقطه فتحهدار كه نامش وهب بن عبد اللّه است و على7ش در كوفه بر بيت المال گمارد و با آن حضرت در همه جا همراه بود. در نسخههاى صحيفه بهمين املاء است و در بيشتر نسخههاى عيون با تقديم حاء بىنقطه است و گويا تصحيف است در برخى روايات عامّه است كه ابو جحيفه شكم پر نكرد تا از دنيا رفت چون شام نميخورد چاشت ميخورد و چون چاشت ميخورد شام نميخورد، و خودش گفته سى سال است كه سير نخوردم.
11- در مجالس ابن الشيخ (1/ 356) بسندش از عقبة بن عامر جهنى كه شنيدم
سلمان فارسى كه بخوردن خوراكى وادار شده بود ميگفت: اينم بس كه شنيدم رسول خدا6ميفرمود: سيرتر مردم در دنيا گرسنهتر آنانند در ديگر سرا اى سلمان جز اين نيست كه دنيا زندان مؤمن است و بهشت كافر.
بيان: راوندى در ضوء الشهاب گفته: رسول خدا6مؤمن را بزندانى مانند كرده چون مهارى از اوامر و نواهى دارد و در تنگناى دنيا است و دست بسته است در آن از ترس تازيانه عذاب، گرفتار شهوتست و آزمون بمصيبت بخلاف كافر كه مهار گسيخته و توانا بانجام شهوت شكم و فرج است با دل خوش و روى گشاده و هر چه خواهد كند به رهنمائى شيطان بنگى بر او نزنند و جلوگيرى ندارد و كامروا و خوشدل است و گويا در بهشت است و بدنبال كامجوئى و نعمت خوارى آن. ولى زندان مؤمن است كه از لذات آن صارف دارد و از شهواتش مانع، و روايت است كه سلمان را بخوراكى واداشتند و گفت اينم بس كه شنيدم رسول خدا6ميفرمود:
تا اينكه ... و بهشت كافر است، مؤمن توشه برگيرد و كافر بهره بگيرد، بخدا مؤمنى در آن صبح نكند جز غمنده و چگونه غم نخورد با اينكه از پيغمبر است كه او وارد دوزخ شود و دليلى نرسيده كه از آن بداريد.
12- در عيون (2/ 36) بسندش تا رسول خدا6كه فرمود: چيزى نزد خدا مبغوضتر از شكم پر نيست.
در صحيفه رضا مانندش آمده.
13- در علل (2/ 183) بسندش تا پيغمبر كه فرمود: برادرم عيسى به شهرى گذر كرد كه مرد و زنى را با هم ديد كه فرياد ميزنند و پرسيد چه ميكنيد، مرد گفت:
يا نبى اللَّه اين زن منست باكى ندارد و خوبست ولى ميخواهم از او جدا شوم، فرمود:
آخر بگو چه كار ميكند، گفت: چهره چروكين دارد با اينكه پير نشده، فرمودش اى زن ميخواهى رخسارت آبدار و خرم و تازه شود؟ گفت: آرى فرمودش چون خوراك خورى مبادا سير بخورى، چون وقتى خوراك در درون فزون باشد از ديك بيش است و آب چهره را ميبرد و مصرف ميكند، و چنين كرد و چهرهاش
تازه شد.
14- در خصال (270) بسندش تا رسول خدا6كه پنج خصلت مايه پيسى باشند، نوره در روز جمعه و چهارشنبه، وضوء و غسل با آبى كه بخورشيد داغ شده، خوردن در حال جنابت، و درآمدن بر زن حائض، خوردن سر سيرى.
14- در محاسن (439) بسندش از عمرو بن ابراهيم كه شنيدم از ابو الحسن7ميفرمود: اگر مردم در خوراك ميانه رو بودند تنشان درست و بر جا بود.
بيان: ميانهرو: يعنى در اندازه و چگونگى هر دو.
15- در محاسن (..) بسندش از امام ششم7كه ابليس به يحيى بن زكريا8نمودار شد و آويزهها از همه چيز بر خود داشت، يحيى بهش گفت: ابليس اين آويزهها چيستند؟ گفت اينها شهواتند كه بدانها بآدميزاده دست يابم، گفت: از من هم چيزى ميان آنها است؟ گفت: بسا سير ميخورى و از نماز و ذكر ميمانى، يحيى گفت نذر كردم كه هرگز شكم را پر از خوراك نكنم، ابليس گفت: نذر كردم كه هرگز بمسلمانى اندرز ندهم و آنگه امام ششم فرمود: اى حفص (راوى حديث است) نذر است بر جعفر و خاندان جعفر كه هرگز شكم خود را از خوراك پر نكنند و نذر است بر آنها كه هرگز براى دنيا كار نكنند.
16- و از همان (..) بسندش از امام ششم7كه براى آدميزاده از خوردن چاره نيست براى اينكه زنده ماند، چون يكى از شما خوراك بخورد يك سوم شكمش را براى خوراك نهد و يك سوم براى نوشابه و يك سوّم درون براى نفس كشيدن، خود را فربه نكنيد چنانچه خوك خود را براى ذبح فربه كند.
17- و از همان (..) بسندش تا رسول خدا6كه بد كمكى است بر دين دلى ترسان و شكمى گشاده و نعوظى سخت و شهوت خيز.
18- در محاسن (436) بسندش از امام ششم7كه راستى خدا تبارك و تعالى بد دارد پرخورى را.
19- 20- 21 (در مذمت پرخورى).
22- و از همان (447) بسندش از ابى بصير كه امام ششم بمن فرمود: اى ابى بصير راستى تن از خوردن سركش شود نزديكتر حال بنده بخدا در گرسنگى است و دشمنتر حال بنده بخدا شكم پر است.
23- و از همان (..) بسندى تا رسول خدا6كه جبرئيلم در سخنى كه از پروردگارم بمن رسانيد گفت اى محمّد يك اندرز نهائى از آغاز تا انجام اينست كه هرگز ظرفى را دشمن ندارم جز شكم آگنده (حديث ديگر در نكوهش شكم پر).
24- و از همان (..) بسندش از امام ششم7كه خوردن سر سيرى مايه شكمروه است.
25- و از همان (..) بسندش از امام ششم7كه هر دردى از تخمه و ناگوارى خوراك است جز تب كه يكباره درآيد.
بيان: تخمه اينست كه خوراك در شكم تباه گردد و بوضع ناشايستى در آيد.
25- در محاسن (437) تا عيسى بن مريم7كه در بنى اسرائيل بسخن رانى ايستاد و فرمود: نخوريد تا گرسنه باشيد و در گرسنگى بخوريد و سير نشويد كه چون سير شويد دلتان سخت شود و پهلوتان فربه گردد و پروردگار خود را فراموش كنيد.
26- و از همان (..) بسندش تا رسول خدا6كه در سختى فرمود پس از من روشى آيد كه مؤمن در يك روده خورد و كافر در هفت روده.
27- در محاسن (405) بسندش تا امام ششم7كه از ناسپاسى نعمت است كه كس گويد: فلان خوراك را خوردم و بمن زيانزد.
28- در مصباح الشريعه. امام صادق7فرمود: كمخورى پسند است در هر حال و نزد هر قوم چون درون و برون را به سازد، و خوراك پسنديده چهار است، براى ضرورت زيست، براى آمادگى در زندگى، براى گشايش و براى قوت،
خوردن ضرورت براى اصفياء است و آمادگى براى فرمانبرى خدا و گشايش براى متوكلان و قوت براى مؤمنان، چيزى براى دل مؤمن زيانبارتر از پرخورى نيست كه دو خصلت ببار آرد: سخت دلى و شهوت انگيزى، گرسنگى نانخورش مؤمن است و غذاء روح و خوراك دل و تندرستى، رسول خدا6فرمود: پر نكرده آدميزاده ظرفى را بدتر از شكمش، داود7فرمود: نخوردن لقمه با ضرورت بدان نزد من دوستتر است از عبادت 20 شب، و پيغمبر6فرمود: مؤمن با يك روده خورد و منافق با هفت روده، فرمود:6واى بر مردم از دو قبقب گفتند يا رسول اللَّه آن دو چيستند؟ فرمود: گلوگاه و فرج، عيسى7فرمود: دل به سختتر از سختى بيمار نشود و جان بچيزى مانند كمى گرسنه ماندن گرفتار نگردد، اين دو سر رشته طرد از درگاه خدا و خذلانند.
توضيح: بسا كه مقصود از ضرورت اينست كه از قوت جز باندازه حفظ جان مصرف نكنيد و اين روش اصفياء است، و آمادگى پسانداز براى بينوايان و ناتوانانست و اين كار پرهيزكارانست كه در آن خيانت نورزند، گشايش اينست كه پسانداز نكند و چشم براه روزى خدا داد بماند خوراك كم باشد يا بيش و اين شيوه متوكلانست، و مقصود از قوت پسانداز خوراك يك سال است نه بيشتر، و اين براى مؤمن رواست چنانچه در اخبار است، در نسخهاى بجاى قوت قوة بمعنى نيرو است براى طاعت و يكم روشنتر است، گرسنگى نان خورش است براى اينكه گرسنه از نان خالى همان لذت را برد كه ديگران از نانخورشهاى معمولى در نهايه است كه در حديث آمده «هر كه از شر قبقب و ذبذبش نگهدارى شود ببهشت رود» قبقب بمعنى شكم است و قبقبه آوازيست كه از دل شنيده شود و حكايت از آنست.
29- در مجالس مفيد (121) بسندش تا رسول خدا6كه جبرئيل نابهنگام بر من نزول كرد، گفتم: اى جبرئيل نابهنگامم آمدى و مرا نگران كردى، گفت از چه نگرانى اى محمّد با اينكه خدا آمرزيده گناه تو را كه پيش بوده يا پس از
اين آيد، گفت: بر چه پروردگارت تو را مبعوث كرده، گفت پروردگارت تو را بازداشته از پرستش بتان و نوشيدن ميها و ستيزه با مردان، و خصلت ديگر براى سراى ديگر پروردگارت فرمايد اى محمّد هرگز دشمن ندارم ظرفى مانند شكمى پر.
30- در دعوات راوندى: كه پيغمبر6فرمود: دور باش از شكم پرى كه تن را تباه كند و بيمارى آرد و از عبادت باز دارد، در روايت است كه هر كس خوراكش كم تنش سالم و دلش روشن و پرخور تنش بيمار و دلش بسختى گرفتار است.
[باب ششم] باب ديگر در نكوهش آروغ زدن از پرخورى
1- در محاسن (447) بسندش از رسول خدا6كه چون آروغ زنيد آن را بر نياوريد تا بآسمان رسانيد.
و از همان (..) بسندش تا رسول خدا6كه آروغ درازتر شما گرسنگيش روز جزا درازتر باشد. گفت: در حديث ديگر است از امام ششم7كه رسول خدا شنيد آروغ مردى را فرمود: اى بنده خدا آروغت را بكاه كه گرسنهتر مردم در روز رستاخيز سيرتر آنانست در اين جهان.
در مكارم تا رسول خدا6كه: هر كدام شما آروغش درازتر است روز رستاخيز گرسنگى او درازتر است (169).
3- در روضة الواعظين: از على بن ابى طالب7روايت است كه ابى جحيفه گفت: نزد رسول خدا6آمدم و آروغ ميزدم، فرمود: اى ابا جحيفه آروغت را فرو گير زيرا سيرتر مردم در اين جهان گرسنهتر آنانند در قيامت.
بيان: در مصباح گفته: آروغ آواز بادداريست كه بر اثر اندوه و هنگام سيرى از گلو برآيد، و فرو داشتن آن كنايه از كمخوردن و ريشه بر كردن آنست.