است كه: نامه كردار بد و گناهانشان باشد و گفتهاند: در نامه آنها نوشته كه بايد در سجّين باشند و آن در طبقه هفتم زمين است، از ابن عباس و مجاهد و قتاده و ضحّاك، و در روايت براء بن عازب رسول خدا صلى اللَّه عليه و اله فرمود: سجّين پائينتر از هفت طبقه زمين است.
شمر بن عطيه گفت: ابن عباس نزد كعب آمد و گفت: تفسير قول خدا تعالىإِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍرا بمن بگو گفت: جان بد كار را بآسمان برند و آن را نپذيرد و بزمين فرود آرند و آن را نپذيرد تا برندش زير هفتم زمين و برسانندش به سجين كه لشكرگاه ابليس است، و معنى آيه اينست كه نامه عملشان را آنجا نهند.
و گفتهاند: سجّين چاه سربازى است در دوزخ و قلق چاهى سربسته، اين را ابو هريره از پيغمبر6روايت كرده، ابو مسلم گفته: سجّين نام كتاب آنها است چنانچه ظاهر آيه است، يعنى آنچه سزاى كفار است خدا در كتابى بنام سجّين نوشته كه بمعنى سخت و دشوار است.
و در (ج 10 ص 455- 456 مجمع) است كه «لَفِي عِلِّيِّينَ» يعنى مراتب بلند با جلال، و گفته شده است در آسمان هفتم كه جاى ارواح مؤمنانست، و برخى آن را سدرة المنتهى دانستهاند كه هر چيزى بفرمان خدا بدان رسد، و از ابن عباس است كه آن بهشت است، و فراء گفته: درجات بىنهايت بلنديست.
در روايت ديگر از ابن عباس است كه لوحى است از زبرجد سبز زير عرش آويخته و كردارشان در آن نوشته است، و از براء بن عازب بروايت از پيغمبر صلى اللَّه عليه و اله عليّين در آسمان هفتم زير عرش است، ابن عمر گفته: اهل عليّين از مكانى جنانى بر اهل بهشت بنگرند و چون يكى از آنها سركشد ببهشت بهشت روشن شود، و گويند يكى از اهل عليّين سركشيده.
[روايات]
1- علل الشرائع (ج 1 ص 263) بسندش از امام پنجم7همانا سدرة المنتهى ناميده شد چون فرشتههاى ديدهبان كردار اهل زمين را تا آن بالا برند، فرمود: حافظان
گرامى نيك زير سدرهاند، و آنچه فرشتهها بالا برند بنويسند و بسدره رسانند.
در محاسن هم از ابن محبوب مانندش آورده.
2- در تفسير على ابن ابراهيم (374) بسندش، رسول خدا صلى اللَّه عليه و اله فرمود چون مرا بآسمان بردند بمحل سدرة المنتهى رسيدم و بناگاه يك برگش يك امّتى را سايه ميكرد، و بودم نزديك پروردگارم بفاصله دو سر كمان يا نزديكتر.
3- و از همان (ص 652) گفت: سدرة المنتهى در آسمان هفتم است، و جنّة المأوى نزد آنست.
4- و از همان (ص 716) در روايت ابى الجارود از امام پنجم7فرمود:
سجّين زمين هفتم است و عليّين آسمان هفتم است.
بيان: در نهايه (ج 3 ص 125) گفته: «اهل بهشت هم ديدند اهل عليّين را و چنانشان بينند كه شما ستاره درخشان را در افق آسمان بينيد» عليّين آسمان هفتم است، و گفتهاند: نام دفتر فرشتههاى نگهبانست كه كردار بندههاى خوب بدانها بالا رود، و گفتهاند: بالاترين جا و شريفترين مراتب و نزديكتر آنها بخدا است در سراى ديگر ... و گفته: سدرة المنتهى درختى است در دورترين جاى بهشت كه علم اولين و آخرين بدان رسد و از آن نگذرد (ج 2 ص 153).
5- در درّ منثور (ج 6 ص 324) از ابن عباس كه از كعب الاحبار پرسيد از قول خدا «نه هرگز، راستى كتاب بدكاران در سجّين است» گفت: جان بدكار را بآسمان برآرند و آن را نپذيرد، بزمين باز آرند و آن را نپذيرد، و آن را زير هفت زمين برند تا بسجّين رسانند كه لشكرگاه ابليس است (گونهگاه او خ ب) و از زير لشكر (گونه) ابليس برگ هلاك او را در حساب برآورند، و اينست قول خدا «چه دانى كه سجّين چيست»؟ نامهايست نوشته.
و قول خدا «نه هرگز، البته كتاب نيكان در عليّين است» گفت: جان مؤمن را چون بگيرند بآسمان برآرند و درهاى آسمان بر او گشوده شود، و فرشتهها با مژده او را پيشواز كنند تا بعرشش رسانند و فرشتهها بالا روند و از زير عرش برگى
برآرند نوشته و مهر شده و آن را زير عرش نهند براى شناخت نجات در حساب روز جزاء و فرشتههاى مقرب گواهى كنند، و اينست قول خدا «چه دانى عليّين چيست؟
كتابى است نوشته».
6- در درّ منثور (ج 6 ص 325) از سعيد بن مسيب، گفت: سلمان و عبد اللَّه بن سلام بر خوردند، و يكى بديگرى گفت: اگر پيش از من مردى مرا ديدار كن و بگو پروردگارت با تو چه كرد، و اگر پيش از تو مردم تو را ديدار كنم و بتو گزارش دهم، عبد اللّه بن سلام گفت: چگونه است اين؟ آيا شدنى است؟ گفت:
آرى، راستش جان مؤمنان در برزخ زمينند، و هر جا خواهند بروند و جان كافر در سجين است.
7- درّ منثور (ج 6 ص 326) از افتاده كه در تفسير «نه هرگز البته كتاب نيكان در عليّين است» گفت: عليّين بالاى آسمان هفتم نزد ستون راست عرش است «كتاب نوشته» نگارش خوبى آنها است «گواهى كنندش مقربون» يعنى فرشتههاى مقرب.
8- درّ منثور (ج 6 ص 326) و از ضحاك گفت: چون جان مؤمن گرفته شود بآسمان دنيا برآورده شود و مقربان بهمراهش تا آسمان دوم بروند، اجلح گفت:
من گفتم: مقربان چيستند؟ گفت: نزديكترشان بآسمان دوم، سپس سوم و چهارم بترتيب تا آسمان هفتم تا برسد بسدرة المنتهى، اجلح گفت: گفتم: بضحاك چرا سدرة المنتهى نام شد؟ گفت: چون هر چيزى از فرمان خدا بدان رسد و از آن نگذرد، و ميگويند پروردگارا بنده تو فلانست- او داناتر است بوى از آنها- و براتى مهر شده براى آسايش او از عذاب بفرستد نزد آنها، و اينست قول خدا «نه هرگز، البته كتاب نيكان هر آينه در عليّين است»، و ندانى تو عليّين چيست؟ كتابيست نوشته، گواهى كنندش مقربان.
9- و در (ص 327) گويد: از ابن عباس از كعب پرسيد از قول خدا تعالى
«نه هرگز، البته كتاب نيكان در عليّين است» تا آخر آيات، گفت چون مؤمن را مرگ فرا گيرد و فرستادههاى خدا نزدش آيند نتوانند ساعتى پسش اندازند و نه پيش تا وقت او رسد و آنگه جانش بگيرند، و بفرشتههاى رحمت دهند، و هر چه خدا خواهد از بخوبى بدو بنمايند سپس جانش را بآسمان برآرند، و مقربان هر آسمانى او را بدرقه كنند تا او را بآسمان هفتم رسانند و آن را برابر خود نهند، و انتظار كشند تا شما نمازش را بخوانيد.
پس ميگويند: بار خدايا اين فلان بنده تو است و جانش را گرفتيم و بهر چه خدا خواهد بر او دعا كنند، ما دوست داريم نامه او را امروز گواه شويم و نامهاش از زير عرش بازشود و نامش را بگواهى خود ثبت كنند بر آن و اينست قول خدا «كتابيست نوشته، گواهش مقربانند» و پرسيدش از قول خدا «راستى كتاب بدكاران در سجّين است» تا آخر آيات، گفت مرگ كافر برسد و فرشتههاى خدا ببالينش آيند و چون وقتش رسد جانش بگيرند و بفرشتههاى عذاب دهند، و هر بدى كه خدا خواهد باو نمايند، و آن را بزمين هفتم كه سجّين است فرو برند، آنجا پايان پادشاهى ابليس است و كتابش را در آن ثبت كنند.
10- در (درّ منثور ج 6 ص 327) از عطاء بن يسار كه بمردى از حمير برخوردم، دانشمند بود و كتابها را ميخواند باو گفتم: زمينى كه بر روى آنيم بر كجاست؟ گفت بر صخرهاى سبز و آن صخره بر كف فرشتهاى است و آن فرشته بر پشت يك ماهى است (كه از زير عرش بر آسمانها و زمين تابيده است خ ب) گفتم: ساكنان زمين دوم چه كسانند؟ گفت: بادى نازاد (كشنده) كه چون خدا خواست عاد را نابود كند بدربانانش فرمود يكدر از آن بگشايند، گفتند: پروردگارا مانند سوراخ بينى گاو فرمود: در اين صورت زمين بر أهلش وارو شود، و آن را تنگ كرد تا باندازه يك حلقه انگشتر، و بآنجا رسيد كه پديد آورد خدا.
گفتم ساكنان زمين سوّم كيانند؟ گفت انبار سنگ دوزخ است، گفتم:
ساكنان زمين چهارم كيست؟ گفت: در آن كبريت دوزخ است گفتم: ساكن زمين پنجم كيانند؟ گفت: در آن عذاب دوزخ است، گفتم: ساكن زمين ششم كيست؟
گفت: در آن مارهاى دوزخند، گفتم: ساكن زمين هفتم كيست؟ گفت: آن سجين است، و ابليس در آن دربند است، دست پيشش بدست پسش بسته است، و پاى پيشش بپاى پسش، فرشتهها را آزار ميداد و از او شكايت شد و در آنجا زندانى شد او را مدّتيست كه آزار مىشود، و چون بشما فرستاده شود فتنه و آشوبى در مردم باشد كه چيزى آنان را چون آن درمانده نكند.
باب هفتم بيت المعمور
آيات قرآن:
1- الطور (4) سوگند به بيت المعمور.
تفسير:
طبرسى- ره- در (ج 9 ص 163 مجمع) گفته: بيت المعمور در آسمان چهارم برابر خانه كعبه است، و فرشتهها بعبادت در آنش آباد دارند، از ابن عباس و مجاهد، و نيز از امير المؤمنين7روايت است كه هر روزى 70 هزار فرشته در آن درآيند كه هرگز بدان باز نگردند، از زهرى از سعيد بن مسيّب از أبى هريره است كه پيغمبر فرمود: بيت المعمور در آسمان نزديكتر است، و در آسمان چهارم نهريست بنام، زندگى، كه جبرئيل هر روزى خورشيد برآيد در آن درآيد و چون بيرون شود يك تكانى بخود دهد و از او 70 هزار قطره بچكد و خدا از هر قطره فرشتهاى آفريند كه فرمان دارند به بيت المعمور آيند و نماز گزارند و آن را بانجام رسانند سپس هرگز بدان باز نگردند.
و از ابن عباس است كه در آسمان خانهايست بنام (ضراح) برابر خانه كعبه كه اگر درافتد بر او افتد، هر روز هزار فرشته در آن درآيند كه هرگز بدان باز نگردند، و از حسن است كه بيت المعمور همان خانه كعبه است كه بحج و عمره معمور است و آن نخست مسجديست كه روى زمين براى عبادت درست شده.
[روايات]
1- در محاسبة النفس: سيد على بن طاوس- ره- بنقل از كتاب خطب امير المؤمنين7تأليف عبد العزيز جلودى بسند خود گفته: ابن كوّاء از امير- المؤمنين7پرسيد از بيت المعمور و سقف مرفوع فرمود: واى بر تو آن ضراح
است خانهاى در آسمان چهارم برابر كعبه از يك دانه لؤلؤ، هر روز 70 هزار فرشته در آن درآيند و تا روز قيامت بدان باز نگردند، نويسندههاى اهل بهشت در آنند سمت راست در كردار أهل بهشت را بنويسند، و نويسندههاى دوزخيان سمت چپ درند كه با خامه سياه كردار دوزخيان را بنويسند، شب هنگام آن دو فرشته بالا روند و از آنها بشنوند آنچه را مردى كرده و اينست تفسير قول خدا تعالى «اينست كتاب ما كه بدرستى با شما سخن گويد راستى كه ما نسخه كرديم آنچه را شما ميكرديد، 28- الجاثيه».
بيان: «ميشنوند» يعنى فرشتههاى دو سمت دراز آن دو فرشته نويسنده ميشنوند «اينست كتاب ما» طبرسى در (ج 9 ص 80 مجمع) گفته: مقصود دفتر نگهبانانست «گويا است بر شما بدرستى» يعنى گواه شما است براستى و منظور اينست كه چنان بخوبى بيان ميكند كه گويا سخن ميگويد «راستى كه نسخه برداشتيم هر چه را ميكرديد» يعنى از نگهبانان خود ميخواستيم بنويسند آنچه را در دنيا ميكرديد ..
و گفتهاند مقصود از كتاب لوح محفوظ است كه گواه بر هر نيك و بد است كه در آن ثبت است، و بنا بر اين معنى «نسخه بردارى» اينست كه فرشتههاى نگهبان از خزانهداران لوح محفوظ نسخه گيرند آنچه را از كردار بندهها در آن نوشته است و اين قول ابن عباس است.
2- در علل الشرائع (ج 2 ص 85) بسندش از أبى خديجه كه بامام ششم7گفتم: چرا بيت عتيق نام گرفته؟ فرمود: خدا عزّ و جلّ حجر الاسود را از بهشت براى آدم فرو آورد و خانه كعبه يك در سپيدى بود، و خدايش بآسمان برد و پايهاش بجا ماند، و آن برابر همين خانه است، و هر روز هفتاد هزار فرشته در آن درآيند و هرگز بدان باز نگردند، و خدا ابراهيم و اسماعيل را فرمود تا خانه را بر همان پايهها بسازند و بيت عتيق ناميده شد براى آنكه از غرق شدن رها گرديد.
3- در تفسير على بن ابراهيم: «و بيت معمور» گفت در آسمان چهارم
است و همان «ضراح است» و هر روز 70 هزار فرشته در آن درآيند و ديگر بدان باز نگردند هرگز.
4- در علل (ج 2 ص 92) بسندش از ابى حمزه ثمالى گويد: بامام چهارم گفتم: چرا طواف هفت دور است؟ فرمود: چون خدا تبارك و تعالى بفرشتهها فرمود «راستى من در زمين جانشين گذارم» و آنها در برابر خدا تبارك و تعالى گفتند:
«آيا در آن كسى گذارى كه تباهى انگيزد و خونريزد» خدا فرمود «براستى من ميدانم آنچه را شما ندانيد» و پيش از آن آنان را از نور خود محجوب نميكرد و پس از آن 7 هزار سال آنها را از نورش محجوب ساخت، پس بآنها مهر ورزيد و توبهشان را پذيرفت و بيت المعمور را در آسمان چهارم بر ايشان ساخت تا پايگاه و امن آنها باشد و خانه كعبه را زير بيت المعمور نهاد و پايگاه و امن نمودش و هفت دور طواف بر بندهها واجب شد در برابر هر هزار سال يك دور.
5- در علل (ج 2 ص 91) در علل ابن سنان از امام رضا7است كه علت طواف بخانه كعبه اينست كه خدا تبارك و تعالى بفرشتهها فرمود: «راستى من در زمين جانشين گذارم» گفتند: در آن كسى گذارى كه تباهى انگيزد و خونريزد و چنين بخدا پاسخ دادند، و دانستند كه گنه كردند و پشيمان شدند و بعرش پناهيدند و آمرزش خواستند، و خدا دوست داشت بندهها بمانند آن عبادت كنند، و در آسمان چهارم خانهاى نهاد در برابر عرش بنام (ضراح) سپس در آسمان دنيا خانهاى نهاد بنام بيت المعمور در برابر ضراح، سپس خانهاى در برابر بيت المعمور نهاد و آدم7را فرمود تا بر آن طواف كرد و خدا توبهاش را پذيرفت و اين حكم در فرزندانش تا روز قيامت جارى شد.
6- كفعمى و برسى بسند خود از پيغمبر روايت كردند كه جبرئيل گفت:
سوگند بدان كه تورا براستى مبعوث كرده خدا در آسمان چهارم خانهاى ساخت كه بدان بيت المعمور گويند، در هر روزى 70 هزار فرشته در آن درآيند و برون شوند و تا روز قيامت بدان باز نگردند (الخبر).