هر شب 70 هزار فرشته در آن نماز گزارند كه بدان باز نگردند (ص 117) 15- و از ضحاك است كه از بهشت فرود شد و در مكّه آباد بود و در طوفان خدا آن را بآسمان ششم بالا برد و هر روز 70 هزار فرشته در آن درآيند (ص 117) بيان: جمع ميان اين اخبار با فرض صحت همه اينست كه بيت معمور در همه اين جاها كه در اخبار است موجود است و اخبار بسيار ديگرى كه تعلق باين باب دارد در باب ملائكه بيايند.
باب هشتم آسمانها، چگونگى و شماره آنها، اختران و شمارهشان، وصفشان و وصف كهكشان
آيات قرآن:
1- الانعام (97) و اوست كه اختران را براى شما نهاد تا در تيرگى خشكى و دريا بدانها راه را يابيد البته شرح داديم آيات را براى مردمى كه ميدانند 2- الاعراف (40) البته آنان كه آيات ما را دروغ شمردند و سر بزرگى كردند از آنها درهاى آسمان بر ايشان گشوده نشود.
3- الرعد (2) خدا است كه آسمانها را بىستون ديدرس شما افراشته سپس استوار شده بر عرش و مسخر كرده است خورشيد و ماه را هر يك روانند تا مدتى نامبرده، تدبير كند كار را و شرح دهد آيات را شايد شما به برخورد پروردگارتان يقين كنيد.
4- الحجر (14- 18) اگر گشائيم بر آنها درى از آسمان و روز گذر بر آن بالا روند- تا- فرموده- و البته نهاديم در آسمان برجها و آراستيم آنها را براى بينندهها و نگهداشتيم آنها را از هر ديو رانده جز آنكه دزده گوش كند و شهابى روشن بدنبالش آيد.
5- النحل (16) آفريد آسمانها و زمين را براستى، برتر است از آنچه بدو شريك آورند، و فرمود: و نشانههائى و باختران آنها راه برند.
6- طه (2) فرود آوردنى از آنكه آفريد زمين و آسمانهاى بلند را.
7- الأنبياء (32) ساختيم آسمان را سقفى محفوظ و آنان از آياتش روگردانند- 104 روزى كه درنورديم آسمان را بمانند درنورديدن سجّل نامهها.
8- الحج (63) و نگه ميدارد آسمان را كه افتد بر زمين جز بفرمانش.
10- المؤمنون (16) و البته آفريديم در فراز شما هفت طريقه و نبوديم از خلق بىخبر 86 بگو كيست پروردگار هفت آسمان و پروردگار عرش بزرگ 87 البته گويند از آن خدا است بگو آيا نمىترسيد و پرهيز نميكنيد.
11- الفرقان (61) مبارك باد آنكه نهاد در آسمانها بروج و نهاد در آنها چراغ درخشان و ماه تابان.
12- العنكبوت (44) آفريد خدا آسمانها و زمين را بدرستى البته در آن نشانهايست براى مؤمنان.
13- الروم (25) و از آيات او است كه بر پا است آسمان و زمين بفرمانش 14- لقمان (10) آفريد آسمانها را بىستونى كه ديدرس شما باشد.
15- الصافات (6- 10) و پروردگار مشرقها، البته ما آراستيم آسمان دنيا را بزيور اختران، و با نگهبانى از هر شيطان سرپيچ از فرمان- تا فرمايد- بدنبالش است شهابى سوراخ كن.
16- المؤمن (64) خدا كه ساخت براى شما زمين را پايگاه و آسمان را سازمان.
17- السجده (11- 12) سپس توجه كرد بآسمان و آن دود بود و باو و زمين فرمود بيائيد بدلخواه يا ناخواه گفتند آمديم بدلخواه 12 و بر آوردشان هفت آسمان در دو روز و القاء كرد در هر آسمانى فرمانش را و آراستيم آسمان دنيا را بچراغها با نگهدارى آنست تقدير عزيز دانا.
18- ق (6) آيا ننگرند بآسمان بالاى خود چگونهاش ساختيم و آراستيم و رخنهها ندارد.
19- الذاريات (7) سوگند بآسمان راه راه 12 در آسمانست روزى شما و آنچه وعده داريد 48 و آسمان را بدست خود ساختيم و البته پهناور كنيم.
20- الطور (5) سوگند بسقف افراشته 9 روزى كه آسمان بخوبى موج زند و بلرزد.
21- النجم (1) سوگند باختر چون فرو افتد 49 و راستى كه او است پرورنده ستاره شعرى.
22- القمر (1) نزديك است هنگامه و شكافت ماه.
23- الرحمن (5- 7) خورشيد و ماه در شمارهاند، نجم و درخت سجده ميكنند، و آسمان را برافراشت- 37 چون شكافت آسمان و گلى سرخ پژمرده شد و چون روغن وارفته گرديد.
24- الواقعه (76) نه نه، سوگند به پرتگاه اختران 77 كه اين سوگنديست اگر بدانيد بزرگ.
25- الملك (5- 3) آنكه هفت آسمان آفريد برابر، نبينى در آفرينش خدا هيچ تفاوتى، برگردان ديده را آيا سستى در آن بينى، سپس دو بار ديده بر انداز تا رانده و خسته بتو باز گردد، و البته كه آسمان دنيا را آراستيم به چراغها و آنها را مايه راندن ديوها نموديم و عذابى افروخته بر ايشان آماده كرديم.
26- الحاقة (16) شكافته آسمان و امروزه از هم پاشيده است.
27- المعارج (8) روزى كه باشد آسمان چون سرب گداخته.
28- نوح (15- 16) آيا نبينيد چگونه آفريد خدا هفت آسمان را برابر و نهاد در آنها ماه تابان و خورشيد درخشان.
29- الجن (8- 9) و راستى ما آسمان را بسوديم و يافتيم كه پر است از نگهبان سخت و شهابها، و راستى ما بوديم كه مينشستيم در جايى كه ميشنوديم و اكنون هر كه گوش بايستد دريابد شهابى در كمين.
30- المرسلات (8) چون اختران خموش شوند و چون آسمانها شكافته شود.
31- النبأ (12- 13) و ساختيم بالاى سرتان هفت آسمان محكم و
نهاديم چراغى فروزان.
32- التكوير (11- 16) و چون آسمان از جا كنده شود- تا فرمايد- نه نه، سوگند به اختران برگردان و روندههاى نهان و سرگردان.
34- الانفطار (1- 2) چون آسمان بپاشد و اختران پراكنده شوند.
35- الانشقاق (1- 2) چون آسمان شكافت و فرمان برد براى پروردگارش و سزدش.
36- البروج (1) سوگند بآسمان برج دار.
37- الطارق (1- 11) سوگند بآسمان و شب گرد، ندانى كه شب گرد چيست، اخترى نافذ- تا فرمايد- سوگند بآسمان برگردان.
38- الغاشيه (18) و بسوى آسمان كه چگونه افراشته شده.
39- الشمس (5) سوگند بآسمان و ساختمانش.
تفسير
«اختران را براى شما ساخت» يعنى بسود شما آفريد «تا بدانها راه يابيد در تيرگيهاى خشكى و دريا» يعنى در تيرگى شب در خشكى و دريا و نسبت تيرگى بدانها بمناسبت با آنست يا مقصود راههاى ناشناس است كه آن را تيرگى تعبير كرده، و اين يكى از سودهاى اختران است كه پس از كلّ آن يادآورى كرده، و در اخبار اختران بائمه اطهار:تأويل شدند كه رهبران در تيرگيهاى فتنه و شبههاند، و با ظاهر آن منافات ندارد «البته تفصيل داديم آيات را» فصل بفصل «براى مردمى كه ميدانند» و از آن بهره ميبرند.
«درهاى آسمان برايشان گشوده نشوند» يعنى براى دعاء و كردارشان و يا جانهايشان چنانچه براى كردار و جانهاى مؤمنان گشوده شوند، و دلالت دارد كه آسمان درها دارد و بسا حمل شود بر مجاز «بىستونى در ديدرس شما» رازى در (ج 5 ص 260) تفسيرش گفته: در «ببينيدش» چند قول است:
1- جمله جدائى است و سخن مستقلى و مقصود اينست كه آسمانها را بىستون آفريده سپس گويد: شما آسمانها را مىبينيد كه بىستون برافراشتهاند.
2- حسن گفته: در جمله آيه پيش و پس آمدهاند و مقصود اينست كه:
آسمانها را افراشته بىستون آنها را مينگريد.
3- مقصود اينست كه ستون ديدنى ندارند ولى ستون نامرئى دارند، گفتهاند:
ستونهاى آسمان بر كوه قاف باشند كه كوهى است از زبرجد در گرد دنيا كه شما آن را نتوانيد ديد، و اين در نهايت سقوط است، زيرا خدا تعالى خواسته حجتى بوجود اله قادر آورد و اگر مقصود اين باشد حجت تمام نيست، زيرا گويند اگر آسمان بر كوه قاف استوار است چه دليلى است بر وجود خدا.
و مرا وجه ديگريست بهتر از همه و آن اينست كه ستون تكيهگاه است و ما ثابت كرديم اين اجسام همه در فضا برجايند بقدرت خدا و ستونشان همان قدرت خدا است و درست آيد كه گفته شود ستون ديدرس شما ندارند يعنى در حقيقت ستونى دارند كه نگهدارى و قدرت خدا است كه آنها را در فضا باقى گذاشته و شما آن تدبير را بچشم نتوانيد ديد و چگونگى آن نگهدارى را نمىفهميد (پايان) ميگويم: اين وجه آخر را كه بدان باليده و بخود بسته استاد طبرسى- ره- در مجمع البيان از ابن عباس و مجاهد روايت كرده «و خورشيد و ماه را مسخر كرده» اين بچند وجه دلالت بر وجود خداى بر حق دارد و بر حكمت و قدرتش، زيرا اين حركات سريعه و پيوست و باندازه رو بمشرق و رو بمغرب برخى بسوى شمال و برخى بسوى جنوب دليل قطعى است بر وجود مدبّر قاهر قادر كامل در دانش و حكمت و لطف و رحمت «هر كدام ميروند تا مدتى نامبرده» رازى در (ج 5 ص 261 تفسيرش) گفته: در آن دو قول است:
1- ابن عباس گفته خورشيد 180 منزل دارد و در شش ماه هر روزى در يك منزلى است سپس منزل بمنزل برمىگردد در مدت شش ماه ديگر و همچنان ماه 28 منزل دارد و مقصود از آيه اينست و بنا بر اين خدا براى هر كدام از اين كواكب سيرى خاص بسوئى خاص باندازه خاص در تندى و كندى مقدر كرده، و لازم آيد در هر لحظهاى حال تازهاى داشته باشند.
2- مقصود اينست كه تا روز قيامت در حركتند و آنگاه از حركت ميمانند كه خدا تعالى فرموده: چون خورشيد فرو افتد و چون اختران تيره شوند، و چون آسمان شكافته شود، و چون آسمان از هم بپاشد، و خورشيد و ماه گرد هم شوند.
«تدبير كار كند» بيضاوى در (ج 1 ص 641) تفسيرش گفته: يعنى كار بود كردن و نيست كردن، و زنده كردن و ميراندن و جز آن «تفصيل دهد آيات را» فرود آورد و شرح روشن دهد يا پى در هم دليل آورد «شايد شما ببرخورد با پروردگار خود يقين نمائيد» و تا نينديشيد در آن و كمال قدرتش را باور كنيد و بدانيد آنكه بر آفرينش اينها و تدبيرشان توانا است ميتواند باز گرداند و سزا دهد.
«اگر بگشائيم بر آنها درى» ظاهرش اينست كه شكاف بر آسمانها رواست گرچه ممكن است تعليق بر محال باشد «در آسمانها برجها ساختيم» بيشتر مفسران آنها را بروج 12 معروفه دانند، و گفتهاند مقصود اخترانند طبرسى- ره- گفته:
منازل خورشيد و ماهند «آراستيم آنها را براى بينندهها» امام ششم فرمود: باختران درخشان، و از ابن عباس و حسن و قتاده است كه بروج همان ستارههايند «و نگهداشتيم آن را» يعنى آسمان را.
«از هر ديو رانده» و تير شهاب خورده و گفتهاند: ديو ملعون نفرت باز، و حفظ آسمان از شيطان جلوگيرى از او است كه درون آن نرود و نتواند استراق سمع كند بوسيله شهابى كه براى راندنش آماده است، جز كسى كه خواهد از آسمان پنهانى خبرى بگيرد و بدنبالش باشد شعلهاى آتشين كه مردم آن را روشن بينند، و ما بچشم بنگريم كه گويا با ستاره تير بدانها زنند، شهاب يك ستون آتش درخشانست، و از ابن عباس روايت است كه در جاهليت كاهنانى بودند و با هر كدام ديوى بود كه از فرشتههاى آسمان خبرگيرى ميكرد كه در زمين چه خواهد بود، و بآن كاهن خبر ميداد، و او براى مردم پيشگوئى ميكرد، و چون خدا عيسى7را فرستاد
از سه آسمان ممنوع شدند و چون محمّد6را فرستاد همه آسمانها بر آنها غدقن شدند و با اختران و شهاب نگهبانى شدند كه خود از معجزههاى پيغمبر است، زيرا پيش از دوران نبوتش ديده نشدند، گفته شده شهاب ديوها را ميكشد و گفته شده كه نميكشد.
«آفريده آسمانها و زمين را بحق» يعنى براى كارى درست كه عبادت و معرفت است يا باندازه و شكل و وضع و وصف گوناگون طبق حكمت خود «و برتر است از آنچه شريك او آورند» كه خود در هستى و پايش بدو نياز دارد و توانائى بآفرينش ندارد «و نشانهها» يعنى در زمين نشانهها ساخت كه دليل رهگذران باشند چون كوه و چشمهسار و باد و مانند آن «و بستاره ره يابند» شبانه در بيابانها و درياها ويژه بستاره ثريا و فرقدان و بنات النعش و جدى و بويژه قريشيان كه بسيار بسفر تجارت بودند و در راههاى خود از اختران رهيابى ميكردند در بسيارى روايات است كه نشانهها ائمهاند7و نجم رسول خدا است صلى اللَّه عليه و اله.
«و ساختيم آسمان را سقفى محفوظ» از اينكه فرو افتد يا تباه شود و از هم بپاشد تا وقتى كه خدا خواهد يا محفوظ از استراق سمع بوسيله شهاب «و آنان از آياتش» و حالاتش كه دليل بر وجود صانع و يگانگى او است و بر كمال قدرت و حكمت بالغه او «روگردانند» ناانديش.
«روزى كه درنورديم آسمان را» طبرسى- ره- در (ج 7 ص 66) مجمع گفته- مقصود همان لوله كردن آنست بمانند برگ كاغذ زيرا خدا بقدرت خود آسمان را درنوردد، و از حسن است كه طى آسمان از ميان رفتن آنست «مانند نورديدن صفحه نامهها» و گفتهاند: سجلّ نام فرشتهاى است كه كردار بندهها را نويسد، گفتهاند نام نويسندهاى بود از آن پيغمبر صلى اللَّه عليه و اله (پايان) و من گويم: اين آيه دلالت دارد بر حدوث آسمانها و امكان شكاف آنها و نابود شدن و دگرگونى حالاتشان ردّ بر حكماء كه منكر همه اينهايند.
«كه فروافتد بر زمين» زيرا بصورت خوددارى آن را آفريده كه جز