بقصد قربت غسل كند زيرا چنين نكند هرگز جز اينكه خوب شود.
41- در دعوات راوندى كه پيغمبر6فرمود: از پرى شكم بپرهيزيد كه تن را تباه كند. بيمارى آرد. از عبادت وادارد.
42- از اصبغ بن نباته كه شنيدم امير المؤمنين7به پسرش حسن7ميفرمود: پسر جانم چهار كلمه بتو بياموزم كه بدانها از طب بينياز شوى؟ گفت:
چرا؟ فرمود: بر سر غذا منشين جز گرسنه باشى از غذا برمخيز جز هنوز اشتهاء دارى، خوب بجو، هنگام خواب سر قدم برو، چون اين چهار را مراعات كنى از طب و دواء بىنيازى، فرمود در قرآن آيهايست كه همه طب را دارد «بخوريد و بنوشيد و اسراف نكنيد. 30- الاعراف»[1]43- و از امير المؤمنين7: هر كه زيست جويد و زيست نيست بامداد چاشت خورد، شام را پس اندازد، بزنان كم آويزد، رداء سبك دارد، گفتند:
سبكى رداء چيست؟ فرمود: وام كم گيرد.
و در روايتى: هر كه پس افتادن جويد و پس افتادنى نيست.
بيان: در نهايه گفته: نسء بمعنى پس انداختن و از آنست حديث علي7من سرّه النسأ و الانساء.
44- در دعوات: پيغمبر6فرمود: غذاى خود را با ذكر خدا و نمازهاتان آب كنيد و روى آن نخوابيد تا سخت دل شويد.
45- فرمود: روزه داريد تا تندرست باشيد.
46- فرمود: سفر كنيد تا تندرست باشيد و بهره بريد.
47- امام چهارم7فرمود: حج و عمره كنيد تا تنتان سالم باشد، و روزيتان فراوان و ايمانتان خوب و هزينه مردم و هزينه نانخوران خود را بپردازيد.
48- امام يكم7فرمود: شب زنده دارى تندرستى آرد.
[1]مقصود از طب در اين حديث طب پيشگيرى از بيماريست كه آن را بهداشت گويند( شرح مترجم)
49- و از پيغمبر6كه بر شما باد بشب زنده دارى كه شيوه نيكان پيش از شما است و شب زنده دارى نزديكى بخداست و كفاره گناهان و باز دار از گناه و راننده درد از تن.
50- امام ششم7فرمود: نماز شب چهره را زيبا كند، خلق را خوش كند، روزى را پاك كند، وام را بپردازد، اندوه را ببرد، ديده را روشن كند بر شما باد بنماز شب كه سنت پيغمبر شما است. و راننده درد از تن شما.
51- روايت است كه هر كه برخاست و نماز خواند خوشدل صبح كند، و هر كه تا صبح خوابيد سنگين و تنبل و سست باشد.
52- دعوات: از امير المؤمنين7كه معده خانه دردها است، پرهيز سر همه داروها است، تن درستى با پرخورى نباشد، و بيمارى لاغركنتر از خرد نيست.
53- روايت است كه هر كه خوراكش كم باشد تندرست و دل پاك است، پرخور بيمار و سخت دل است.
54- و از امام صادق7كه خدا به موسى بن عمران وحى كرده:
ميدانى چرا تو را از خلق خود برگزيدم و با تو سخن گفتم؟ گفت: نه، پروردگارا خدا عز و جل بدو وحى كرد، راستى من توجهى بزمين كردم و در آن از تو فروتنتر نديدم، موسى روى خاك سجده كرد و گونه بخاك نهاد باحترام پروردگارى و بدو وحى كرد خدا كه سر بردار و دست بجاى سجدهات بكش و برويت بمال و بهرجا از تنت رسد كه منت از هر درد و بيمارى آسوده كنم.
55- از آنان عليهم السّلام روايت است: ناخن بچين و با انگشت كوچك دست چپ آغاز كن و با شست كوچك دست راست پايان ده، و شارب بگير و چون بگيرى بگو بسم اللَّه و باللَّه و على ملّة رسول اللَّه كه هر كه چنين كند خدا بهر ريزه ناخن و مويش آزاد كردن بندهاى برايش نويسد و بيمار نگردد جز بهمان بيمارى كه در آن بميرد.
56- امام ششم فرمود: ناخن گرفتن روز جمعه امانست از خوره، پيسى و كورى و اگر نياز ندارند آنها را اندكى بخاران.
55- پيغمبر6فرمود: مسلمانى نيست كه 40 سال در مسلمانى عمر كند جز اينكه خدا سه نوع بلا از او بگرداند: خوره، پيسى و ديوانگى.
58- از او كه نوشيدن آب از كوزه عمومى امانست از پيسى و خوره.
59- روايت است كه از آنچه زيانش را دانستى مخور، هوس را بر آسايش تنت مگزين، پرهيز ميانه روى در هر چيز است، بنياد طب خودداريست كه دم بستن است و آسايش دو دست، درد بيدرمان روى هم غذا خوردنست، تا تندرستى از دارو دورى كن، و چون درد جنبد آن را زودتر ريشه سوز كن.
60- امام باقر7فرمود: عجب است كسى كه براى ترس از درد از خوراك پرهيز كند چگونه از ترس دوزخ از گناهان پرهيز نكند.
61- پيغمبر6فرمود: خداى يگانه بوسيله صدقه درد و بلاء سوختن و غرق و ويرانى و ديوانگى را دفع كند و 70 باب بدى را شمرد.
62- امير المؤمنين7فرمود: صدقه داروى مؤثريست.
63- پيغمبر6فرمود خدا با صدقه هفتاد مردن بد را دفع كند.
64- امام صادق7فرمود: بيمارانتان را با صدقه درمان كنيد، و باك ندارد كه يكى از شما غذاى روزش را صدقه دهد، زيرا ملك الموت برات گرفتن جان بندهاى را بگيرد و او صدقه دهد و بوى گويند برات را برگردان.
65- پيغمبر فرمود دعائى را بشما بياموزم كه جبرئيل بمن آموخته تا ديگر نيازمند پزشك و دارو نشويد؟ گفتند: چرا يا رسول اللَّه، فرمود، آب باران بگيرند و سوره حمد و معوّذتين بر آن خوانند و صلوات بر پيغمبر6فرستند و 70 بار تسبيح گويند و از آن آب بام و شام تا 7 روز نوشند پياپى الخبر.
66- مردى نزد امام يكم7آمد و از شكمش شكوه كرد، فرمودش همسر دارى؟ گفت: آرى، فرمود: از او يكدرهم مهرش را برضايتش بخواه و بدان
عسل بخر و آب باران بر آن بريز و بنوش، و آن مرد عمل كرد و خوب شد (تا آخر آنچه در شماره- 31- گذشت).
67-: و در روايتى است كه مردى بامام صادق7از درد بيدرمان شكوه كرد و باو همان را فرمود: (كه در شماره 66 گذشت با اين تفاوت) كه با عسل آميخته بآب باران قرآن بنويس و بنوش و براى آن گواه آورد كه خدا فرموده «و فرو آوريم از قرآن آنچه درمان و رحمت است، 82- الاسراء» و اضافه كرد- چون بارانى بامير المؤمنين7ميرسيد، با آن جلو سرش را مسح ميكرد و ميفرمود: بركت آسمانست دستى و مشكى بدان نرسيده.
توضيح: خلاصه سخن در شرح: لا صحة مع النهم الخ- اينست كه حرص بر خوراك يا هر حرصى از بيماريها است بلكه سختتر آنها است، و مقصود از جمله دوم اينست كه خرد مايه اندوه و درد است در اين جهان، زيرا خردمند هميشه اندوه سراى ديگر دارد براى آنچه از دنيا بدو رسد چون زشتى آن را دريابد، بر خلاف بيخرد نادان كه باكى ندارد و خوش است بدان.
در نهايه گفته: دبيله برآمدگى و دمل بزرگى است كه در درون برآيد و كشنده است.
68- در نهج البلاغه: از آغاز سرما بپرهيزيد و با پايانش در آميزيد كه با تنها چنان كرد كه با درختها: آغازش سوزش خزانى دارد و انجامش برگ سبز برآرد.
69- دعوات راوندى كه زرّ بن حبيش گفت: امام يكم چهار كلمه دارد در طب كه اگر بقراط يا جالينوس گفته بودند صدها برگ پيش ميداشتند و آنها را زيور آن ميساختند و آن گفتار آن حضرتست كه از سرما بپرهيزيد تا آنجا كه- برگ آورد- سپس گفته و روايت است كه از هوا بپرهيزيد.
بيان: «صدها برگ پيش ميداشتند» يعنى براى حفظ و ستايش آن .. و از پيغمبر6روايت است كه سرماى بهار را غنيمت شماريد كه با تن شما آن كند
كه با درختان شما، و از سرماى پائيز دورى كنيد كه با تن شما آن كند كه با درختان شما.
70- در جنّه كفعمى است در شمار آنچه مايه حفظ و ياد آوريست از گياهها و داروها آنست كه ابن مسعود از پيغمبر6روايت كرده براى حفظ قرآن و قطع بلغم و بول و نيروى پشت: از قرنفل، و اسفند و كندر سفيد و شكر سفيد هر كدام 10 درهم (شش مثقال تقريبا) همه سائيده شوند جز اسفند كه با دست پرز شود، و در بامداد و هنگام خواب وزن يكدرهم بخورند.
و همين را عينا در كتاب- لقط الفوائد- ديدم، و هم در اين كتابست كه هر كه خواهد حافظهاش فزايد و فراموشيش كم آيد هر روز يكمثقال مرباى زنجبيل بخورد.
گفته: براى حافظه بتجربه رسيده است: مويز سرخ بىهسته 20 درهم (در حدود 12 مثقال) سعد كوفى يكمثقال، كندر نر 2 درهم، زعفران نيم درهم، همه را بكوبند و با آب رازيانه خمير كنند تا بسفتى معجون رسد، و هر روز ناشتا بوزن يكدرهم بخورند، گفته: هر كه پيوسته با مويز ناشتائى بشكند، فهم و حفظ و ذهن و كمى بلغم روزى او شود.
در كتاب طريق النجاة است كه سه تا بلغم برند و حفظ آورند: روزه، مسواك، خواندن قرآن.
71- از داروها براى حافظه: از ابى بصير است كه بامام صادق7گفتم:
چگونه توانيم اين عملى كه شما براى ما گسترديد حفظ كنيم؟ فرمود: ده درهم قرنفل و مانندش كندر نر بگير و نرم بكوب هر روز بامداد ناشتا كف كن.
نسخه ديگر براى كند ذهن و كم ياد. 1- سنامكى 2- سعد هندى 3- فلفل سفيد 4- كندر نر- 5 زعفران خالص، اجزاء برابر كوبيده و با عسل آميخته و 7 روز پى در پى روزى يكمثقال بخورد، و اگر 14 روز بخورد نگرانيست كه از شدت حافظه جادوگر باشد.
72- نسخه ديگر از على71- زعفران پاك 2- سعد، و بآنها عسل افزايد و هر روزى دو مثقال بخورد كه بسا از حافظه نيرومند جادوگر باشد.
نسخه ديگر بخط شيخ احمد بن فهد- ره- براى حافظه با گواه تجربه، 1- كندر 2- سعد 3- شكر طبرزد، اجزاء برابر نرم سائيده شوند و هر روزى (در حدود 3 مثقال) ناشتا كف كند تا سه روز، و قطع كند تا پنج روز و باز سه روز عمل كند و باز قطع كند تا پنج روز، و همچنين، گويم: همين را در كتاب لقط الفوائد، ديدم.
گويم: ابن ادريس در سرائر گفته: كسى كه تنش از نخوردن شام زيان بيند بهتر است كه شام بخورد و نخوابد مگر با شكم پر، و روايت است كه شام نخوردن پيرى آورد.
و چون كسى بيمار است نبايد وادارش كنند بخوردن و نوشيدن بلكه بايد با او نرمى كنند در اين باره، و روايت است كه خوردن گوشت و شير گوشت روياند و استخوان محكم كند، روايت است كه خوردن گوشت شنيد و ديد را بيفزايد، روايت است كه خوردن گوشت و تخم مرغ باه را بيفزايد.
روايت است كه آب كما درمان چشم است.
روايت است كه روز چهارشنبه و شنبه بد است حجامت زيرا پيسى آورد، حجامت سر درمان هر درد است روايت است كه بهترين دارو در چهار است: حجامت حقنه، نوره و قىء، و اگر خون بجوشد، در هر روزى باشد حجامت كند و بدى ندارد آيت الكرسى بخواند و از خداى سبحان خير خواهد و صلوات بر پيغمبر و آلش فرستد روايت است كه چون تب آمد با ريختن آب بر سر و تن درمان شود، و اگر بر او آسان نباشد، دست در ظرف آب سرد نهد، سرمهكشيدن با سنگ سرمه هنگام خواب خاشاك را ببرد و چشم را پاك كند روايت است كه چون عقرب آدمى را گزد نمك بر جاى نيش آن نهد و آن را فشارد تا آب شود، روايت است كه هر كس دردش سخت شد كاسه آبى خواهد و 40 بار سوره حمد بر آن بخواند و بر خود بريزد روايت است
كه خوردن مويز بىهسته در ناشتا منافع بزرگ دارد، هر كس هر روز ناشتا 21 دانه مويز بىهسته بخورد كم بيمار شود، و گفتند: بيمار نشود جز براى مردن، هر كه هنگام خواب نه دانه خرما بخورد از قولنج معاف باشد، و طبق روايت كرم شكم را بكشد.
روايت است كه خوردن سياهدانه درمان هر درد است، در شربت عسل منافع بسيار است، هر كس آن را بكار برد سودش دهد جز اينكه بيمار باشد.
روايت است كه در شير گاو سودها است، هر كه تواند بنوشد، روايت است كه خوردن تخم مرغ براى اعضاء درون سودمند است، روايت است كه خوردن كدو خرد فزايد و مغز را سود دهد، خوردن كاسنى خوبست روايت است از آقاى ما امام ششم7كه چون بسرزمينى وارد شديد از پيازش بخوريد كه درد آن را از شما ببرد و روايت است كه يكى از اصحابش باو از شكم رفتن شكوه كرد باو فرمود:
قاووت برنج بسازد و بنوشد و عمل كرد و خوب شد.
و روايت است كه پيغمبر6فرمود: از شبرم پرهيز كنيد كه گرم و گير است، و با سنا درمان كنيد كه اگر چيزى جلو مرگ را ميگرفت سنا بود، با حلبه درمان كنيد كه اگر امتم خاصيتش را ميدانستند با آن درمان ميكردند گر چه برابر طلا بخرند.
روايت است كه فرمود: ماهى تازه خوردن هميشه تن را آب كند و روايت است كه خرما خوردن پس از ماهى زيانش را ببرد روايت است كه مردى از درد پهلو بدو ناليد و فرمودش ريزه سفره را بخور، و خورد و خوب شد.
روايت است كه وزش باد خوب خرد را فزايد و باه را نيرو دهد، روايت است از رسول خدا6كه نهى كرد كودك گل يا زغال بخورد و فرمود: هر كه گل خورد شريك مرگ خود است، هر كه آن را بخورد و بميرد بر او نماز نخوانند، گل خوردن مايه دوروئى است.
روايت است كه برترى ما خاندان بر مردم چون برترى عطر بنفشه است به ديگر عطرها.
روايت است از امير مؤمنان7: هر كه انار را با پيهاش خورد معدهاش را بشويد، و به دل ناتوان را پاك كند، ترسو را دلير سازد.
روايت است از آقاى ما امام ششم7كه سركه صفراء كش است، دل را زنده كند، كرم شكم را بكشد و دهن را محكم كند اين خلاصهايست از آنچه از ائمه:در اين باب رسيده و ذكر همه بيشمار باشد و در كتابى نگنجد.
و اما آنچه در باره درمانجوئى از كار خير و نيكى و تعوّذ و رقيه رسيده برخى را ياد كنيم كه بخواست خدا بس باشد.
از امام ششم7است كه: سه چيز فراموشى برند و ياد آورند، خواندن قرآن، مسواك و روزه.
و از او روايت است كه يكى از خاندانش از وضع بيمارى در بر او ياد كرد، فرمود: زنبيلى بخواه و گندم در آن كن و برابرش بنه، و بغلامانت بگو چون گدائى آمد نزد او رود تا با دست خود باو دهد و از او بخواهد كه برايش دعا كند، گفت: اشرفى و پول نقره ندهم؟ فرمود آنچه تو را فرمايم بكن، چنين بما روايت رسيده و عمل كرد و خوب شد.
روايت است كه فرمود: توجه كنيد بصدقه و صبح زود بدهيد. مؤمنى نباشد كه در صبح براى خدا صدقه دهد جز اينكه خدا بدى هر چه آن روز از آسمان فرو آيد از او دفع كند، و آنگاه فرمود: دعاى گدا را بر بيمارانتان سبك نگيريد، كه دعايشان در باره شما مستجابست و براى خودشان مستجاب نيست.
و روايت است از او7كه يكى از يارانش از پيسى ميان دو چشمش بدو شكوه كرد و گفت: يا بن رسول اللَّه بسيار مرا نگران كرده: فرمود بر تو باد كه در سجده دعا كنى و عمل كرد و خوب شد.
و از او روايت است كه اگرت اندوهى رسد دستت را بر سجدهگاهت بكش