الْحافِظُونَ»فافهم المقام.[1]
[2]
تفسير كامل سوره حمد
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
اين آيه مباركه 114 مرتبه در قرآن مجيد تكرار شده است؛ 113 مرتبه در اول سوره هاى قرآن آمده و يك مرتبه در آيه 30 سوره نمل تكرار شده و سوره برائت، بسم اللهِ مذكور را در اول خود ندارد.
يك سؤال مهم در اين آيه متبركه كه در خيلى از امور خواندن آن نيكوست، اين است كه چرا پس از ذكر (الله) كه ظاهراً علم و نام ذات خداوند است تنها صفت رحمت در دو قالب «فَعلان و فَعِيل» «رَحمان و رَحِيم» بيان شده نه ساير صفات فعليه؛ بلكه مناسب اين بود كه بعضى از صفات ذاتيه بيان مىشد؛ مانند العالم و القادر و الحى و الواحد و العظيم و الكبير و المتعال و القاهر و الدائم و الباقى و أمثال اينها.
من تاكنون به اين سؤال در كتابى بر نخورده ام تا چه رسد به جواب آن، ولى فعلا آنچه در ذهن من راجح مىآيد اين ست كه قرآن مجيد- و هم چنين ساير كتب منزّلهى آسمانى بر إنسانها- براى تحكيم رابطهى بشر؛ با خالق و مربوب با رَبّ است. و مفهوم رحمت جامع ترين عنوانى است كه اكثر[3]مصاديق صفات فعليه مانند خلق، رزق و تربيت و حفظ واعمار و بركت، تفضل و احسان و دهها عنوان ديگر مانند: اعطاى عقل و هوش و كمال، صنع و إتقان وجود قرار دادن حيوانات و نباتات و جمادات و باد و ابر باران و درياها و رعد و برق، براى
[1]. الآية الشريفة لا تدل حفظ كلّ القرآن بل على سلامة جميع ما أنزله اللَّه قبلها. على ان الخصم اذا إحتمل التحريف في نفسها فلا جواب له.
[2]محسنى، محمد آصف، معجم الأحاديث المعتبرة، 8 جلد، دار النشر الأديان- قم- ايران، چاپ: 1، 1434 ه. ق.
[3]- بلى يك عده از صفات فعليه مانند تعذيب، عقاب، اضلال، خذلان، غضب و اذلال و امثال آن خارج از مفهوم رحمت است، هر چند همه به عنوان جزاى معاصى داخل مفهوم عام عدالت هستند.
إستفاده و انتفاع بردن إنسان را شامل مىشود.
و چنانچه به حديثى كه به طرق متعدد وارد شده توجه كنيم، سرّ تجلّى رحمت در دو قالب (وزن) «فَعلان» و «فَعِيل» بنحو جالب و مفيد آشكار مىگردد، رحمت رحمانيه؛ رحمتى است كه به همهى مخلوقات تعلق مىگيرد، رحمت رحيميه؛ مخصوص به مؤمنين مىباشد. (الرحمن بجميع خلقه و الرحيم بالمؤمنين خاصة)[1]و همين دو نوع رحمت است كه رابطهى خالق و رَبّ و مخلوق را در تكوين و تشريع مستحكم مى گرداند. و بعيد نيست كه إمام صادق (ع) فرق بين رحمن و رحيم را از آيه مباركه:«وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ»(الأعراف: 156) إستفاده فرموده با شد. به اين معنى كه رحمت عام براى مؤمنين و كفار، رحمت رحمانى است. و رحمت خاص براى مؤمنين رحمت رحيميه است كه به دين او ارتباط مىگيرد. و مىشود بگوييم رحمت رحمانيه غالباً رحمت تكوينى خداوند است. و رحمت رحيميه در دنيا به نحو رحمت تشريعى مىباشد، هرچند كه ثمرات آن در دنيا و آخرت تكوينى باشد؛ مانند آرامش روح، لذت روحانى و .. و مانند نعمتهاى بهشتى (دقت شود).
و چنانچه اين تعبير درست باشد سرِّ اختصاص صفت رحمن به خداوند معلوم ميشود چون خلقت منحصر به ذات واجب الوجود است. ولى اطلاق رحيم بر خدا و إنسانها رواست و هرچند أسباب رحمت رحيميه مخلوق خالق است و نيز مىدانيم كه جمعى از صفات فعلى حق تعالى؛ مانند هدايت، مغفرت، قبول توبه، توفيقات متنوع و نزول وحى بر أنبياء و الهأمات أولياء و ايجاد بعضى از بليات براى اصلاح مؤمنين و امثال اين ها از مصاديق رحمت رحيميهى خداوند است.
بعضى از لغويين و نيز شهيد ثانى (ره) در شرح لمعه (شرح خطبه ماتن) و استاد بزرگوار ما
[1]- در اول مجلد اول تفسير البرهان، اين روايات را مطالعه نماييد.
آقاى خوئى مرحوم، در تفسير البيان خود، فرق هاى ديگرى بين اين دو كلمه بيان كردهاند كه بى دليل است و ايراد مفصل استاد محترم ما بر قول مختار، كه مستفاد از روايات است، نيز بى پايه است. و خواننده محقق مى تواند براى تحقيق اين موضوع به صراط الحق[1]مراجعه نمايد.
سخن آخر، اين كه آيا مى توانيم كلمه «رحمن» را با معنايى كه براى آن گفتيم براى خداوند اسم عَلَم بدانيم؛ مانند لفظ «خدا» و لفظ «الله» و ساير الفاظى كه در لغات ديگر اسم مخصوص خداوند است؟ و دليل اين وجه آيات ذيل است كه بدون در نظر داشت روشن وصفيت مذكور در حق خداوند به كار رفته است:
1-هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ(يس: 52)
2-وَ ما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْءٍ(يس: 15)
3-الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ(الرحمن: 1- 2)
و آيات زياد ديگرى. و اللّه العالم.
فايدهمهم
گفتيم كه رحمت رحمانيه و رحيميه قوى ترين سبب إتصال بندگان به خداوند مىشود لذا لفظ رحمن و رحيم مكرراً در قرآن مجيد ذكر شده و نيز صفاتى كه مصاديق اين دو رحمت است بسيار در كتاب و كلام خدا به چشم مى خورد.
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ؛ربوبيت نيز به نوبت خود مصداق رحمت رحمانيه است؛ كلمه ربّ بيشتر از 950 مرتبه در قرآن مجيد بكار رفته است.
[1]- صراط الحق ج 1 ص 259- 262 طبعه ذوى القربى بقم. و هى الطبعة الثالثة و محل الطبع الثانى المشهد الرضوى و مكان الطبع الاول النجف الاشرف.
راغب در مفردات خود مىگويد: رَبّ در اصل تربيت است[1]كه به معناى پديد آوردن حال يك شيء بعد از حال ديگر است تا به تمام برسد. و يقال: «ربّه و ربّاه و رببّه»
او مىگويد: رب مصدر است كه براى فاعل به استعاره گرفته شده[2]و ربّ (بدون قيد) براى غير خدا إستعمال نمىشود. ربّ؛ يعنى متكفل به مصلحة موجودات. ولى ربّ در قرآن بنحو مطلق، در باره غير خدا إستعمال شده كه يوسف به قاصد شاه گفت:«ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ»(يوسف: 50) (دقت شود)
باز راغب مىگويد: «ربّ» در عرف به غير خدا گفته نمىشود. و جمع «ربّ» «ارِبّه» و «ربوب» است.
بلى ربّ تنها خداوند است و خداوند ربّ و مربّى همه موجودات است و آنها را از حالى به حالى در مىآورد.
و به زودى در معناى عبادت، اعتبار قصد ربوبيت در مفهوم آن مىآيد و ربّ العالمين نوعى توجه و ارزش دادن به إنسان يا موجودات عاقل است و گرنه خداوند ربّ و مربى همه موجودات است.
و بالآخره عالَم يعنى آله دانستن چيز ديگر، عالَم يعنى آنچه كه خدا به او شناخته و دانسته مىشده و خدا به وجود مخلوق عالِم مانند إنس و جن و فرشته بهتر دانسته مىشود، امروز در علم الحيات (بيالوژى) مسلّم است كه حيات و زندگى از غير زنده پيدا نمىشود پس بايد يك موجود حى ازلى فرض شود تا تحقق حيات و صدور آن در جهان به او مستند گردد.
مطلب اخير: مىشود ربّ و ملِك (مالك) را به ملك حقيقى از نظر معنا يكى دانست. والله
[1]- احتمال دارد كه رَبّ و تربيت از دو باب باشند؛ اولى مضاعف ثلاثى و دومى ناقص و از باب تفعيل. و احتمال دارد كه هر دو از يك باب باشند با تصرف در حروف يكى از آنان. و احتمال اول از مفردات راغب بدست مىآيد.
[2]- مثل عدل و عادل.
العالم.
العالمين كه متعلق ربوبيت حق است، على القاعده موجود خارجى مىباشد، لفظ عالمين جمع و مفرد آن عالَم است[1]
راغب در مفردات مىگويد: عالَم اسمى براى فلك است و آنچه كه فلك بر آن مشتمل است از جواهر و اعراض[2]و كلمه مذكور در اصل خود اسم آنچه كه به او دانسته مىشود: اسم لمايعلم به كالطابَع و الخاتم لمايطبع به و لمايختم به .. و العالم آلة فى الدلالة على صانعه .. و أما جمعه (عالمون، عالمين) فلأن من كل نوع من هذه قد يسمى عالَما، گفته مىشود عالَم الإنسان، عالَم آب، عالم آتش.
او مىگويد: جمع سالم عالم- يعنى عالمين (نه عوالم) يا مخصوص به إنسان و جن و فرشتگان است (كه همهى عقلا، هستند) و يا شامل همهى انواع ولى به اعتبار غلبه إنسان بر غير خود.[3]
و در المنجد گويد: عالم جمع آن عوالم و عالمون و عَلَالِم: همه مخلوقات.
حمدى كه حقيقت و تمام آن براى رب العالمين است، به معناى ثنا و شكر و ستودن و اداى حق او و سپاس و ستايش و امثال اين مفاهيم مىباشد. ولى عظمت و بزرگى واجب الوجود و كمالات وجودى او؛ مانند علم و قدرت او لايتناهى و مرز و حدّى ندارد. و از عقول مخلوقات تا چه رسد از حواس و ساير منابع ادراك آنان، بيرون است. پس حمد خداوند براى مخلوق امكان ندارد مگر بعنوان بسيار مجمل كه بگوييم: (الحمد لله كما هو أهله. الحمد
[1]- بيشتر از هفتاد مرتبه كلمه عالمين وعالَمون در قرآن تكرار شده است. و اين كلمه مانند كلمه عوالم كه در قرآن نيامده، جمع عالم- بفتح لام- است.
[2]- يعنى همه موجودات زمينى و تفسير عالم بفلك در كلام راغب، ظاهراً بخاطر روايتى است كه آن را از إمام صادق بن محمد( ع) نقل كرده است.
[3]- مفردات راغب، صص 581- 582 چاپخانه سليمان زاده قم.
لله رب العالمين و ربّ كل شيء و خالقه و مُدبره) نعمتهاى او هر چند فى نفسها خود محدود است ولى قابل شمردن ما نيست.
علوم تجربى امروز ثابت كرده كه وجود ما و بقاى آن در كره زمين و رزق ما و سلامت بدن و فكر ما موقوف بر تحقق هزاران شرط در زمين و هوا و فضاء است. هنوز علم تجربى حرف آخر خود را در اين مورد نگفته كه نعمتهاى خدا بر هر فرد إنسان چه ماقبل وجود از ابتداى آفريدن زمين و چه نعمتهاى مابعد وجود ما تا آخر عمر و در برزخ، در قيامت، و چه نعمتهاى محّيرالعقول ماشين بى نظير بدن ما تا جاى كه فيزيك و شيمى (كيميا) و بيالوژى و جيالوژى و خصوصا فيزيو لوژى إنسانى و غيره تا امروز بيان داشته اند به چند هزار يا چند صد هزار مىرسد.
روح مجرد ما كه به دلايل دينى و براهين عقلى (فلسفى و كلامى) ثابت شده و امروز در پناه علوم تجربى نيز ثابت گرديده و دهها كتاب توسط دانشمندان غربى از راه تجربه در بارهى آن در (علم جديد روحى) نوشته شده، آيينه كوچك جمال و جلال خداوند است و حيات ما از ارتباط روح ما به بدن ما است و بالاترين نعمت خدا.[1]
خلاصه: كمالات وجودى او اولًا لا يتناهى است كه مستلزم حمد لايتناهى است كه از نظر عقلى براى موجود محدود، معرفت ذات خدا مستحيل و حمد آن نيز غير ممكن است. و ما تنها قدرت حمد اجمالى او را داريم به جملهى (الحمد لله كما هو أهله) سپاس و حمد و ثنا، به تمام مراتب آن مخصوص به خداوند است[2]و امثال آن و نعمتهاى خداوند بر هر فرد ما هر چند به لحاظ طولى در بهشت لايتناهى است ولى بلحاظ عرضى تاكنون محدود است و
[1]- به كتاب روح از نظر دين و عقل و علم جديد روحى اين جانب مراجعه شود.
[2]- در اين مورد كلام بكرى در كتاب رنگارنگ خود( اوايل جزء اول) نوشته ايم خواننده با معرفت حتما آن را خوانده و عملى سازد.
در جهان امكان و ماده لايتناهى وجود ندارد ولى آنقدر زياد است كه به تعبير قرآن قابل احصاء و شمردن نيست و بايد بحد مقدور قلباً و عقلًا و عملًا شكر گزارى نمود[1]
قابل توجه: كلمه (الحمد لله) در سوره فاتحه ظاهراً براى حمد ذات نيامده و براى شكر نعمتها آمده است و قرينهى آن كلمه «ربّ» است دقت كنيد. و احتمالًا اكثر موارد حمد در قرآن به معناى شكر بر نعمتها باشد و حمد بر ذات چون«وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ ....»مىباشد. (الإسراء: 111)
بحث و تحقيق
آنچه از كلمهى (عالمين) در موارد إستعمال آن در آيات متعدد قرآن به دست مىآيد، مراد از آن اصناف و اقسام إنسان است[2]و بعضى از اين آيات تقريباً صريح در مقصود است. و لذا گفته شده كه معناى جمع كمتر از معناى مفرد آن است.
و از جمله اى از آيات مشتمل بر اين كلمه به دست مىآيد كه قابليت انطباق بر هر چيز را دارد مانند(الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ)[3]و يا إنطباق بر هر موجود عاقل مانند إنسان وجن و ملك و ساير عقلاى جهان را.
به هر حال احتمال مى رود كه تفسير المنجد كه عالم را به معناى كلمه «كون» عربى و كلمه «جهان» فارسى گرفته، معناى مصطلح باشد نه معناى لغوى.
به هر صورت ممكن است دسته دوم را بر دسته اول آيات حمل كنيم و بگوييم عالمين
[1]- عقيده من اين است كه حُسن حمد و حتى وجوب آن شرعى و تعبدى و يا عقلايى است نه عقلى؛ زيرا در مقابل موجود لايتناهى كه مجرد و مطلق كمال است، مفهوم سپاس را مناسب ذات مذكور نمىداند، و هم چنين حمد در برابر نعمتهاى واصله او براى رضاى او نيز محصلى ندارد چون او احساسات و رضا ندارد بلى تعبداً حُسن و وجوب حمد فى الجملة ثابت است و ما به آن إيمان داريم و عمل مىكنيم.
[2]- اعراف/ 10 و 14- يوسف 104- حجر 70- أنبياء 71 و 91 و 107 شعراء 165.
[3]- فاتح/ 2
افراد كثير يا اصناف مختلف إنسان است.
و ممكن است كه دسته دوم به معنايى اعم از إنسان كه اصناف مخلوق عاقل باشند إستعمال شده باشد و أما اين كه عالمين را به معناى هر چيز مخلوق بگيريم دليلى بر آن بنظر نمىرسد.
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ(أختيار دار روز جزاء)
ممكن است مراد از مالكيت خدا بر روز قيامت و روز جزاء، اين باشد كه تنها خداوند إختيار امر و نهى و انتقام و عفو و عذاب و عقاب و تعيين درجات را براى متقين و تشخيص دركات را براى متمردين و عاصيان دارد، و هيچ موجودى حق مداخله را ندارد. و شفاعتى كه از جانب بعضى از افراد كامل بشر صورت مىگيرد بعد از اذن پروردگار و رضاى اوست كه در آيات زياد قرآن به آن تصريح شده است. بلى:«لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ»(غافر: 16)،يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً»(الإنفطار: 19) اختصاص ملكيت و إختيار مطلق روز جزاء، مدلول آياتى از قرآن مجيد است.[1]
به هر صورت از اكثر قراء نقل شده كه «ملك يوم الدين» خوانده اند كه بهتر از قرائت «مالك» است؛ زيرا صفت مشبهه دلالت بر دوام دارد. بخلاف اسم فاعل.
مالكيت و ملكيت بر سه قسم است:
1- ملكيت إعتبارى كه منشأ آن إعتبار عقلاء و شارع و گاهى حكومتها و گاهى عرفهاى مختلف است؛ مانند ملكيت إنسان بر خانه و اموال خود و بر نتيجه أعمال خود حسب اختلافى كه در بين عرف و شارع در كميت و كيفيت اين ملكيت وجود دارد.
2- ملكيت مقوله اى عرضى كه در فلسفه و حكمت بيان شده؛ مانند احاطه كلاه بر سر و احاطه خانه بر ساكنين آن مثلا.
3- ملكيت حقيقى تكوينى (اشراقى)؛ مانند ملكيت واجب الوجود الخالق نسبت بهمه
[1]- حج/ 56- فرقان/ 26- الرحمن/ 39- قيامة/ 12 و 30- انفطار/ 19- سبأ/ 42 غافر/ 16 و غير ذلك.