درخواست رسول خدا از پروردگار که:
رَبِّ، زِدنِی فِیک تَحِیُّرًا؛[1]«بار پروردگارا، دائماً و پِیوسته مرا متحِیّر و مدهوش عالم انوار و عظمت خود بگردان!»
به اِین مطلب برمِیگردد.
خلاصه و چکِیدۀ بحث علم و ادراک
خلاصه و چکِیدۀ بحث علم و ادراک در اِین فصل:
آنچه از مطالب مطرح شده در اِین فصل بهدست مِیآِید اِینکه: تمام پدِیدهها و حوادث عالم وجود که از مقام اراده و مشِیّت حضرت حق سبحانه صورت خارجِی و تبلور عِینِی ِیافته است، به ِیک اراده و خواست حضرت حق برمِیگردد. ِیعنِی ارادۀ پروردگار براِی خلق دو شِیء متفاوت، ِیکِی است و دوتا نمِیشود؛ به عکس اراده و مشِیّت ما براِی انجام کارهاِی متفاوت روزمرّه. بنابراِین خداِی متعال براِی خلق و اِیجاد همۀ ممکناتِ ماسواِی خود فقط ِیک اراده را إعمال کرده، و اصلاً فرض ارادۀ دوّم از ذات پروردگار عقلاً و برهاناً محال است.
بناءًعلِیهذا چه آنچه از پدِیدههاِی عالم وجود که تابهحال در بستر زمان، خلق شده است ِیا آنچه که هنوز صورت خارجِی پِیدا نکرده است، همه و همه در نشَآت ملکوتِی و مثالِی به صورت ثابت و پاِیدار بدون نِیاز به زمان و مکان و شراِیط تحقّق خارجِیِ مادِّی، مستقر و محقّق است؛ منتها از آنجا که انسان عادِی طرِیق وصول به علم و ادراک او منحصر در وسائط و وساِیل ظاهرِی و اعضاِی جسمِی اوست، فقط نسبت به حوادث زمان خود در صورت معاِینه و مقابلۀ با آنها شناخت پِیدا مِیکند، امّا نسبت به حوادث زمان خود که از دِیدگان او پنهان است و نِیز حوادثِی که هنوز صورت خارجِی نِیافته است و نِیز نسبت به حوادث گذشته چنانچه براِی او نقل نشود، عاجز و ناتوان مِیباشد.
[1]. الفتوحات المکِّیة، ج 1، ص 271؛ ج 2، ص 545؛ فصوص الحکم، ص 73؛ شرح الأسماء الحسنِی، ملاّ هادِی سبزوارِی، ص 535؛ مرصاد العباد، ص 326.
و امّا اولِیاِی الهِی بالأخص پِیامبران و خاصّةً حضرات معصومِین علِیهمالسّلام که نفس آنها بهواسطۀ تطهِیر و تزکِیه و مراقبه و رِیاضات شرعِیّه و اطاعت از اوامر الهِی و قِیام به طاعات، حجابها و موانع عالم نفس و شهوات و أنانِیّت و خودمحورِی را ِیکِی پس از دِیگرِی به کنارِی زده، و بَوادِی کثرات انفسِیّه را چه در عالم ظلمات دنِیا و چه عالم نور و بهاء درنوردِیدهاند، با حصول تجرّد تامّ و فناِی ذاتِی در ذات اقدس حق، به حقِیقت و ِیَنبوع علم و حِیات و قدرت سرمدِیِ حق واصل گشته، و علم و اراده و مشِیّت آنان از دائرۀ بشرِی خارج شده است، و آن خطا و زلّتِی را که ساِیر افراد بشر در ارتباط با جرِیانات مختلف براِیشان حاصل مِیشود، ندارند و نسبت اطّلاع و معرفت آنها به اشِیائِی که پِیرامون آنهاست با آنچه که گذشته و ِیا هنوز نِیامده ِیکسان خواهد بود. و بر اِین مطلب، هم از آِیات قرآن و هم رواِیات و اخبار و هم برهان فلسفِی ـچنانچه گذشتـ شواهد و ادلّۀ قاطع، قائم است.
نکتۀ قابل توجّه در اِین فصل اِین است که علم و إشراف حضرات معصومِین علِیهمالسّلام بر حوادث و اشِیاء در ماسوَِیالله بهواسطۀ وجود ولاِیت کلِّیه که خداِی متعال در نفس آنان قرار داده است، حضورِی و وجدانِی است؛ ِیعنِی اطّلاع آنها مانند اطّلاع ما بر حوادث نِیست، بلکه خود آن حادثه و پدِیده به صورت تجرّدِی و ملکوتِی در نفس امام علِیهالسّلام حضور و وجود دارد و قبل از تحقّق خارجِی آن، در مقام و رتبۀ بالاتر و قوِیتر به وجود نفسانِی و ملکوتِی امام علِیهالسّلام موجود است، آنوقت چطور ممکن است امام علِیهالسّلام از او غفلت ورزد و از دِیدگانش پنهان باشد؟!
باز دوباره در اِینجا به جهت اختصار، دوستان را به جلد دوّم کتاب اسرار ملکوت، در کِیفِیّت تکوّن علم و اطّلاع عرفاِی الهِی و اولِیاء بالله ارجاع مِیدهِیم.
و بالأخره براساس آِیات قرآن و احادِیث وارده از خود معصومِین علِیهمالسّلام، خداوند استعداد و قدرت احاطۀ علمِی بر اشِیاء را به امام علِیهالسّلام از درِیچۀ نفس
رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله و سلّم عناِیت کرده، و هِیچ ذرّهاِی در سماوات و ارض از نفس ملکوتِی حجّت خدا غائب نمِیباشد.[1]
در اِینجا فصل دوّم که در حقِیقت علم و آگاهِی است، به پاِیان مِیرسد؛ گرچه هنوز مطالب ناگفتهاِی وجود دارد که به خواست خدا در موارد مربوط به خود ذکر خواهد شد، إنشاءالله تعالِی.
[1]. بصائر الدّرجات، ص 377:
«عن أبِیجعفر علِیهالسّلام قال: إنّ رسولالله صلِّی الله علِیه و آله و سلّم دَعا علِیًّا علِیهالسّلام فِی المَرَضِ الّذِی تُوُفِِّیَ فِیه، فقال: ”ِیا علِیُّ! أُدنُ منِّی حتِّی أُسِرَّ إلِیک ما أسَرَّ اللهُ إلِیَّ، و ائتَمِنَک علِی ما ائتَمننِیَ اللهُ علِیه!“ فَفعَل ذلک رسولالله صلِّی الله علِیه و آله و سلّم بِعلِیٍّ علِیهالسّلام، و فعَلهُ علِیٌّ بالحسنِ علِیهالسّلام، و فعَلهُ الحسنُ علِیهالسّلام بالحسِینِ علِیهالسّلام، و فعَلهُ الحسِینُ علِیهالسّلام بأبِی، و فعَلهُ أبِی بِی صلواتُ الله علِیهم أجمعِین.»
همچنِین رجوع شود به بحار الأنوار، ج 2، ص 172، ح 1ـ3؛ و ص 173، ح 5ـ12؛ و ص 175، ح 15ـ17؛ و ص 178، ح 23ـ28.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
بسم الله الرّحمن الرّحِیم
مشابهت مدرکات وحِیانِی و غِیر وحِیانِی در تنزّل از جانب حقّ متعال
در دو بحث گذشته که ِیکِی دربارۀ توحِید افعالِی و دوّم در مورد حقِیقت علم و ادراک و انواع آن بحث شد، اِین مطلب روشن شد که همۀ حوادث و پدِیدهها در عالم تکوِین ـچه در مورد انسان و افعال او و چه در مورد ساِیر موجوداتـ براساس برهان فلسفِی و منطق توحِید قرآنِی و بِیانات حضرات معصومِین علِیهمالسّلام، ناشِی از مبدأ وجود و حقِیقت مطلق حِیِّ قادر علِیم مِیباشد؛ و هِیچ ذات و موجودِی در دائرۀ هستِی و نظام تکوِین و هِیچ فعل و حرکتِی، خارج از اراده و مشِیّت و اختِیار پروردگار نمِیباشد. چه جمِیل و چه قبِیح، چه زشت و چه زِیبا، چه ارزشمند و چه فاقد ارزش و قِیمت، چه اختِیارِی و چه غِیراختِیارِی، چه مجرّد و چه مادِّی، همه و همه منتسب به آن ارادۀ واحده و مشِیّت مطلقۀ لاِیتناهِی الهِی مِیباشند. الاّ اِینکه اِین حوادث و افعال در مورد انسان و هر موجودِی که داراِی اراده و اختِیار است، چون جنّ و شِیطان و ملائکه و غِیره، نفس اختِیار و ارادۀ آن موجود نِیز ِیکِی از سلسلۀ علل و عوامل بهوجودآورنده و ظاهرکنندۀ آن اراده و تقدِیر الهِی مِیباشد؛ بدِین معنا که ارادۀ الهِی بر خلق حوادث و افعال منتسب به بشر و ساِیر موجودات درّاکه و شاعر، بر تحقّقِ فعلِ آن موجود با لحاظ اختِیار و خواست خود او تعلّق گرفته است، و اِین خواست و اراده، فعل بشر را از انتساب اصل فعلِ بدون اختِیار ـچنانچه در ساِیر موجودات فاقد ادراک و ارادۀ بشرِی و اختِیارِی استـ متماِیز مِیکند.
و اِین نکته فوقالعاده حائز اهمِّیت است و همانطور که عرض شد، افرادِی که در دائرۀ برهان توحِید افعالِی به اشتباه افتادهاند و فعل اختِیارِی بشرِی را همانند افعال ساِیر موجودات، مثل انتاج درختان و مزارع و اشِیاء مادِّی و حِیوانات و غِیره، به ِیک نسَق و به ِیک شِیوه خواستهاند به پروردگار نسبت دهند، از اِین نکته غفلت ورزِیدهاند و به دو نحوه و دو کِیفِیّت انتساب، در عِین لحاظ وحدت افعالِی و انتساب همۀ امور به مبدأ وجود، توجّهِی نکردهاند و امورِی که معلول اراده و اختِیار بشر است را مانند حوادث و امور غِیرارادِی و اختِیارِی دانستهاند و همه را به برهان و قانون توحِید افعالِی به حقّ متعال نسبت دادهاند.
انتساب افعال و حوادث به خداِی متعال براساس حُسن فعلِی
انتساب افعال و حوادث به خداِی متعال براساس نفس فعل است، صرفنظر از اتّصاف به حسن ِیا قبِیح؛ ِیعنِی بدون لحاظ حُسن و قبح فاعلِی در اشِیاء، بلکه به جهت حسن فعلِی است که هرچه در عالم وجود صورت مِیِیابد عِین خِیر و صواب و حسن است.
مثالِی ساده براِی اِین مسئله مِیزنِیم:
ِیکِی از دوستان نقل مِیکرد در دست او دُمَلِی پِیدا شده بود که موجب اذِیّت و نگرانِی او شده بود، بهطورِیکه ادوِیه و معالجات براِی بهبودِی او فاِیده نبخشِید و او آماده شده بود براِی عمل جرّاحِی. روزِی در سر کلاسِی، ِیکِی از افرادِی که با او خصومت و تعارض داشت بهعمد، بدون توجّه به اِین بِیمارِیِ در دستِ او، مشتِی محکم بر دست او مِیکوبد که از شدّت درد از حال مِیرود؛ و وقتِی متنبّه مِیشود احساس مِیکند آن دمل سربازکرده و عفونت خارج شده است.
در اِینجا باِید گفت: گرچه اِین عمل از روِی حسادت و دشمنِی و خصومت شخصِی صورت گرفته و مستوجب عقوبت و تعقِیب است و مذموم و قبِیح، هم عرفاً و هم عقلاً و هم شرعاً، امّا از نقطهنظر واقع امر و حقِیقت پنهان و سرِّی که در او نهفته است بسِیار بهجا و بهموقع و پسندِیده و مفِید بوده است. و لذا انسان اِین دو مسئله را نباِید با هم خلط و اشتباه کند، بلکه هر کدام را در جاِی مناسب خود قرار دهد.