94 محور ارزشى جامعه
قال على عليه السلام:
«وَ لا تَضَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ التَّقْوى، وَ لا تَرْفَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ الدُّنْيا، وَ لا تَشيمُوا بارِقَها، وَ لا تَسْمَعُوا ناطِقَها، وَ لا تُجيبُوا ناعِقَها»؛
«كسى كه تقوى او را بالا برده است شما او را پايين نياوريد، و كسى كه دنيا او را بالا برده شما او را بالا نبريد، زرق و برق دنيا توجّه شما را جلب نكند، و به سخن آن كس كه شما را به دنيا ترغيب مىكند گوش فرا ندهيد، و به ندايش پاسخ نگوييد» «1».
شرح و تفسير
محور هر جامعهاى نظام ارزشى آن جامعه است و همان است كه به جامعه شكل و جهت مىدهد. اگر محور ارزشى جامعهاى منافع مادّى باشد همه برنامههاى آن جامعه بر همين محور دور مىزند؛ تعليم و تربيت، ادارات و سازمانها، كتابها و مطبوعات و رسانهها، سينماها و مراكز هنرى، ميادين ورزشى و ديگر برنامههاى آن جامعه سمت و سوى منافع مادّى مىگيرد و بالعكس، اگر محور جامعهاى تقوى باشد، همه برنامههاى آن جامعه رنگ و بوى تقوى مىگيرد و اين جاست كه سخن از كرامت انسان به طور جدّى مطرح مىگردد.
كار مهمّ پيامبران الهى- صلوات اللَّه عليهم اجمعين- تعويض محورها بود. و كار عمده شياطين و استكبار، تخريب محورهاى ارزشى است.
بدين جهت آنها سعى دارند به مردم تلقين كنند كه اصل اساسى اقتصاد و منافع مادّى است، نه معنويّت و جهان آخرت!
هنگامى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به رسالت مبعوث مىشود و محورهاى ارزشى جامعه را عوض مىكند، محصولات جامعه نيز عوض مىشود.
جامعهاى كه تا قبل از آمدن اسلام به افراد پست و بىارزشى چون ابوسفيان و ابوجهل مىباليد، محصولات جديدى پيدا مىكند و به انسانهاى بىنظير يا كمنظيرى همچون على عليه السلام و مقداد و ابوذر مىبالد.
روايت فوق، با اشاره به محور ارزشى اسلام، سفارش مىكند: كسانى كه بر اساس ارزشهاى الهى و تقوى مورد لطف خداوند قرار گرفته و در جامعه جايگاه ممتازى پيدا كردهاند، اين افراد را به بهانههاى پوچ و واهى مادّى از جايگاه خود پايين نكشيد و كسانى كه بر اساس محورهاى ارزشى دنياپرستان بناحق جايگاهى پيدا كردهاند، شما مرعوب زرق و برق مقام و موقعيّت آنها قرار نگيريد و به تأييد و كمك آنها نپردازيد.
خلاصه اين كه: «محورهاى ارزشى خويش را با قاطعيّت حفظ كنيد».
95 مردم سه گروهند!
قال على عليه السلام:
«يا كُمَيْلُ! انَّ هذِهِ الْقُلُوبَ اوْعِيَةٌ، فَخَيْرُها اوْعاها، فَاحْفَظْ عَنى ما اقُولُ لَكَ، النَّاسُ ثَلاثَةٌ: فَعالِمٌ رَبَّانِىٌّ، وَ مُتَعَلِّمٌ عَلى سَبيلِ نَجاةٍ، وَ هَمَجٌ رَعاعٌ اتْباعُ كُلِّ ناعِقٍ، يَميلُونَ مَعَ كُلِّ ريحٍ، لَمْ يَسْتَضيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ، وَ لَمْ يَلْجَئُوا الى رُكْنٍ وَ ثيقٍ»؛
«اى كميل! اين دلها همانند ظرفهاست؛ بهترين آنها، ظرفى است كه قدرت حفظ و نگهدارى و گنجايش بيشترى داشته باشد، بنابراين آنچه براى تو مىگويم حفظ كن. مردم سه گروهند: اوّل علماى ربّانى، دوم دانشطلبانى كه در راه نجات دنبال تحصيل علم هستند، و سوم احمقان بىسر و پا كه دنبال هر صدايى مىروند (و پاى هر پرچمى سينه مىزنند) و با هر بادى حركت مىكنند! همانها كه با نور علم روشن نشدهاند و به ستون محكمى تكيه نكردهاند» «1».
شرح و تفسير
محتواى اين روايت مهمّ است؛ زيرا هر قدر فهم و درك مخاطب بالاتر باشد، گوينده حكيم و عالمى چون اميرمؤمنان عليه السلام مطالب والاترى بيان مىكند. و از آن جا كه مخاطب در اين حديث كميل بن زياد است، كه از اصحاب خاص و محرم أسرار آن حضرت مىباشد، روايت اهميّت خاصّى دارد.
«يا كُمَيْلُ! انَّ هذِهِ الْقُلُوبَ اوْعِيَةٌ، فَخَيْرُها اوْعاها»؛ حضرت در اوّلين
جمله دلهاى انسانها را تشبيه به ظرفهايى كرده است، و روشن است كه بهترين آنها، ظرفى است كه گنجايش بيشتر و قدرت حفظ و نگهدارى بهترى داشته باشد. بنابراين قلب و دلى بهترين دلها است كه گنجايش بيشترى براى علم و معرفت داشته باشد.
از جمله آغازين حديث نكته مهمّى روشن مىشود و آن اين كه: فيض خداوند همانند همه صفاتش بىنهايت و نامحدود است، پس چرا بهره انسانها از فيض خدا متفاوت است؟
پاسخ اين پرسش با دقّت در جمله اوّل حديث، كه قابليّتها متفاوت است، روشن مىشود. ظرفهايى كه انسانها براى جمعآورى معرفت و استفاده از فيض الهى آوردهاند متفاوت مىباشد، بدين جهت بهره آنها متفاوت است، باران رحمت الهى از آسمان بر همه سرزمينها نازل مىشود، امّا بهره همه زمينها يكسان نيست؛ بلكه هر زمينى به اندازه استعداد و وسعتش از باران بهره مىگيرد. پس همانگونه كه اين جا مشكل از ناحيه باران نيست، بلكه از ناحيه زمينهاست، آن جا هم مشكل از ناحيه فيض خداوند نيست، بلكه مشكل از ناحيه ظرفيّت ما انسانهاست. حضرت على عليه السلام پس از اين كه كميل بن زياد را به اين نكته مهمّ توجّه مىدهد، مىفرمايد:
«النَّاسُ ثَلاثَةٌ»؛ مردم سه دستهاند؛ يعنى تمام انسانها در يكى از اين سه دسته جاى دارند و دسته چهارمى وجود ندارد، بايد دقّت كنيم كه در كدام دسته قرار داريم.
1- «فَعالِمٌ رَبَّانِىٌّ»؛ دسته اوّل علماى ربّانى هستند، دانشمندانى كه كار تربيت مردم را بر عهده گرفتهاند و همچون خورشيد تابان با نور علم خويش به تربيت نفوس مىپردازند، نه عالمى كه خاموش است و در
گوشهاى خزيده است؛ آرى، عالمى كه در وسط جامعه و قلب اجتماع به هدايت خلق مىپردازد. اگر جزء اين گروه باشيم چه افتخارى از آن بالاتر، كه انسان بر جايگاه پيامبران تكيه زند!.
2- «وَ مُتَعَلِّمٌ عَلى سَبيلِ نَجاةٍ»؛ دسته دوم دانشطلبانى هستند كه در برابر دانشمندان زانو بر زمين زدهاند، تا با استفاده از نور علم آنها نجات يابند. تفاوت گروه اوّل و دوم همانند تفاوت ماه و خورشيد است! خورشيد خود منبع توليد نور است؛ امّا ماه نور توليد نمىكند، ولى از نور خورشيد استفاده مىكند و آن را منعكس مىنمايد تا ديگران هم استفاده كنند.
كسانى كه در اين گروه هستند نيز انسانهاى خوشبختى هستند و مىتوانند با سعى و تلاش در زمره گروه اوّل قرار گيرند و به تربيت انسانهاى آماده بپردازند.
3- «وَ هَمَجٌ رَعاعٌ»؛ دسته سوم از مردم- كه متأسّفانه تعداد آنها كم نيست- افراد احمق، نادان، بىهدف و بىبرنامه هستند، كه نه خود داراى نور هدايت هستند و نه از نور هاديان جامعه استفاده مىكنند! حضرت برخلاف دو گروه اوّل كه به بيان جمله كوتاهى درباره آنها قناعت كرد، به شرح حال اين گروه مىپردازد و چهره آنها را كاملًا روشن مىنمايد، بدين جهت چهار ويژگى آنها را به شرح زير بيان مىكند:
الف) «اتْباعُ كُلِّ ناعِقٍ»؛ اينها استقلال فكرى ندارند و به دنبال هر صدايى حركت مىكنند، امروز پاى پرچم اين گروه سينه مىزنند و فردا كه اين گروه در موقعيّت بدى قرار گيرند بر ضدّ آنها شعار سر مىدهند! دلخوش كردن به حمايت و طرفدارى چنين انسانهايى كمال سادگى است. نه زنده باد گفتن آنها مايه تقويت است و نه مرده باد گفتنشان مايه تزلزل و ضعف مىباشد.
ب) «يَميلُونَ مَعَ كُلِّ ريحٍ»؛ انسانهاى ضعيف الارادهاى كه جزء دسته سوم هستند از خود وزنى ندارند. بدين جهت قادر بر حفظ خود در برابر طوفانهاى اجتماعى نمىباشند، بلكه به همراه هر بادى از هر سويى به حركت درمىآيند، و حتّى نسيمى آنها را از جا مىكند و به همراه خود مىبرد!
ج) «لَمْ يَسْتَضيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ»؛ اين گروه از نور علم هاديان جامعه بهرهاى نبردهاند، در ظلمت و تاريكى بسر مىبرند. اين جمله در حقيقت علّت بدبختى و مشكلات اين گروه است. اين افراد چون از نور هدايت مربيّان دلسوز جامعه استفاده نكردهاند، انسانهاى ضعيف الاراده و بىوزنى شدهاند و نه تنها خود در جامعه سرگردان و حيران هستند، بلكه مايه خطر و ضرر براى ساير مردم نيز محسوب مىگردند.
د) «وَ لَمْ يَلْجَئُوا الى رُكْنٍ وَ ثيقٍ»؛ اين جمله دليل ديگرى براى بىوزنى گروه سوم است، از آن جا كه اين گروه تكيهگاهى در جامعه ندارند، يعنى نه خود تكيهگاه هستند و نه به تكيهگاه محكم و مطمئنّى پناه بردهاند، بدين جهت با كوچكترين نسيمى حركت مىكنند و لحظه به لحظه تغيير جهت مىدهند و رنگ عوض مىكنند.
آفرين و هزاران آفرين و درود بىانتها بر گوينده اين سخنان پرارزش! حال بايد لحظهاى با خود خلوت كنيم و انگشت تفكّر بر پيشانى نهيم، تا ببينيم كه در كدام گروه هستيم. اگر در گروه اوّل يا دوم هستيم خدا را بر اين نعمت بزرگ شكر گوييم و اگر خداى ناكرده در زمره گروه سوم هستيم، هر چه زودتر به فكر اصلاح خويش برآييم، كه فردا دير است!.
96 مشكلات نعمت!
قال على عليه السلام:
«مَنْ حَسُنَتْ بِهِ الظُّنُونُ، رَمَقَتْهُ الرِّجالُ بِالْعُيُونِ»؛
«هنگامى كه انسان (مشمول نعمتهاى الهى مىشود و) افراد به او خوشبين شوند، مورد حسادت حسودان واقع مىشود» «1».
شرح و تفسير
توجّه به چند نكته در مورد حديث فوق لازم است:
1- «رَمَقَ» به معناى نظر كردن است، و به شخص بيدار «رامِقْ» مىگويند. اين كه گفته مىشود: «فلان كس هنوز رمقى داشت» يعنى نظر مىكرد. ولى به هر حال در اين جا كنايه از حسادت يا كنجكاوى است.
معناى روايت اين است كه چنين شخصى كه توجّه مردم به او جلب شده و نعمتهاى الهى به سويش سرازير گشته و در جامعه شخصيّتى برجسته پيدا كرده، مورد حسادت حسودان نيز واقع مىشود و بايد خود را براى اين مطلب آماده كند، يعنى تحمّل كارشكنىهاى حسودان را داشته باشد.
اين مطلب در واقع اشاره به سخن ديگرى از مولى اميرمؤمنان عليه السلام است كه فرمود: «لا تَنالُونَ مِنْها نِعْمَةً الّا بِفِراقِ اخْرى»؛ انسان به نعمتى از
دنيا نمىرسد، مگر اين كه نعمت ديگرى را از دست مىدهد «1». زيرا نعمتهاى دنيا قابل جمع نيستند. در اين جا هم مشمول نعمتهاى الهى شدن با رهايى از چنگال حسودان قابل جمع نيست، پس بايد آماده تحمّل اين مطلب بود؛ زيرا دامنه توقّعات مردم نسبت به چنين كسى به طور طبيعى گسترش پيدا مىكند، و نبايد از اين نظر ناراحت شود.
2- شخصى كه مورد حُسن ظنّ مردم است و ديدهها به سوى او جلب شده تمام اعمالش زير ذرّه بين مىرود و مردم در كوچكترين كردار و گفتار او دقّت مىكنند و اين امر وظيفه او را سنگينتر و مسؤوليّتش را فزونتر مىسازد بنابراين بايد مراقب سخنان و اعمال خويش باشد، تا بهانهاى به دست مخالفان و حسودان ندهد.