کتاب آسیب شناسی خانواده

حضرت فرمود: از خدا بترسيد و بين فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد؛ من بر ظلم و ستم گواهى نمى‌دهم.»[1]

بنابراين تبعيض از آسيب‌هاى حقوقى خانواده است كه آثار مخربى در خانواده بر جاى مى‌گذارد. ايجاد بدبينى، كينه و عقده فرزندان نسبت به والدين و به دنبال آن بروز اعمال زشتى در قالب انتقام از پدر و مادر از پيامدهاى سوء تبعيض در خانواده است. همچنين فردى كه به او محبت بيش از حد دارند، در معرض دو آسيب جدى قرار مى‌گيرد: اول، لوس و از خود راضى شدن و احساس برترى جويى، سلطه‌طلبى و طغيانگرى او و ديگر اينكه خطرها و آزارهايى كه ممكن است از جانب ديگران به دلايل مختلف به او برسد. آثار ديگرى نيز مانند ايجاد احساس حقارت، حسادت، دشمنى، بدآموزى و... از عواقب سوء وجود تبعيض و بى‌عدالتى در خانواده است كه مى‌بايست به شدت از آن پرهيز نمود.

آموزش

آموزش نردبان تكامل انسان است و بدون آن انسان موجودى است مفلوك و ناتوان و خانواده اولين آموزشگاه و كانون انتقال مفاهيم زندگى و ايجاد نگرش همه جانبۀ كودكان، نوجوانان و جوانان است. فرزندان عملاً در خانواده درس عشق و محبت، صفا و صميميت و همكارى و تعاون و... را مى‌آموزند. خانواده سالم مهمترين، مؤثرترين و شايسته‌ترين نهاد انتقال دهندۀ فرهنگ به كودك و آشنا كنندۀ او به زندگى اجتماعى است. و والدين به ويژه پدر مسئوليت عمدۀ اين مهم را بر عهده دارند كه در صورت بى توجهى به آن فرايند جامعه پذيرى با اختلال جدى مواجه مى‌شود.

فرزندان در خانواده مى‌بايست چگونگى تغذيه، پوشش، معاشرت و ايجاد ارتباط با ديگران را بياموزند. از حقوق مسلم فرزندان بر والدين آموزش است. آنها مى‌بايست به فرزندان خود مسئوليت‌هاى مختلف درون و برون خانه را بياموزند و با آداب و مناسك دينى آشنا سازند و نيز آنها بايد از ارزشهاى اخلاقى و قوانين حاكم بر روابط و مناسبات انسانى آگاهى پيدا كنند.

والدين بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه آموزش فرزندان براى پرورانيدن احساس و

[1]محمدرضا قاءمی مقدم، روشهای آسیب در تربیت از منظر تربیت اسلامی، ص39.

عواطف، قضاوت‌ها و نگرش هايى كه در مسائل مختلف دارند، بر اساس معيارهايى است كه در خانواده آموخته و ديدگاه مثبت و منفى را در آن كانون دريافت داشته است.[1]

از سقراط قبل از محاكمۀ تاريخى اش پرسيدند: بزرگ‌ترين آرزوى تو چيست‌؟ او پاسخ داد: آرزو دارم بتوانم بر بلندترين قله كوه آتن صعود كنم و از آنجا مردم را مخاطب قرار دهم كه هان اى مردم! همچنان كه به فكر سير كردن شكم فرزندان خود هستيد و همان گونه كه به فكر پوشاندن تن آنها هستيد، به فكر پرورش مغز و انديشۀ آنان نيز باشيد و تلاش نماييد با تربيت درست راه سعادت و خوشبختى را به آنان نشان دهيد.»[2]

اسلام نيز تعليم قرآن را مهمترين وظيفۀ والدين مى‌داند چنانكه على (ع) از رسول اكرم6نقل مى‌كنند كه فرمود: فرزندان خود را به سه خصلت تربيت كنيد؛ دوست داشتن پيامبر اكرم6، دوست داشتن اهل بيت او و تلاوت قرآن و بدانيد كه اهل قرآن روز قيامت در سايه عرش الهى خواهند بود. روزى كه هيچ سايه‌اى جز آن وجود نخواهد داشت.

و در جاى ديگر رسول اكرم6مى‌فرمايد: «خيركم من تعلّم القران و علمه»؛ بنابراين مى‌توانيم بگوييم كه يكى از آسيب‌هاى جدى خانواده بى توجهى به امر آموزش فرزندان است كه بسيارى از مشكلات خانواده‌ها، ناشى از عدم شناخت وظايف، راههاى برقرارى ارتباط و روش حل مسئله است. آموزش اهداف و ارزشها و توجه به ارزشهاى فرهنگى و دينى، مهارت‌هاى زندگى و فنون تنظيم وقت و تعيين اولويت‌ها و برنامه‌ريزى، مسائل دينى و اعتقادى و... همه در حل مشكلات خانواده نقش چشمگيرى دارد. مسئوليت اين مهم در خانواده به عهده والدين به ويژه پدر خانواده است و بى توجهى به آن ناهنجاريهاى متعدد رفتارى و اجتماعى را به دنبال خواهد داشت.

مسئوليت‌پذيرى

از آنجا كه خانواده واحد بنيادى جامعه است، همۀ قوانين و مقررات و برنامه‌هاى اجتماعى بايد در جهت صيانت و پاسدارى از حريم خانواده بر پايۀ حقوق و اخلاق اسلامى باشد و به

[1]برای مطالعه بیشتر ر.ک: به نجاتی، حسین، نقش تربیتی پدر در خانواده، ص61.

[2]محمدعلی خلیلی، نشریه فجرف 20/5/83.

همين دليل قرآن مؤمنين را مسئول كنترل نفس خود و خانوادۀ خود مى‌داند و به آنها دستور اكيد مى‌دهد كه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً»[1]و در حديث نيز آمده است: «كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعيته»[2]

پدر و مادر به عنوان اولين مربيان فرزندان خود و بر اساس دستور صريح قرآن و بيان ائمۀ هدى (ع) مسئوليت اصلى بار تربيتى فرزندان را عهده دارند. شانه خالى كردن از اين مسئوليت مهمّ از آسيب‌هاى جدى خانواده است كه امروزه با توجه به اشتغال والدين در خارج از منزل و نيز مشكلاتى كه فرزندان در زمان تحصيل متحمل مى‌شوند معمولاً پدر و مادر در برابر فرزندان خود كمتر احساس مسئوليت مى‌كنند و همه اين مسئوليت را به نوعى به گردن نهاد آموزش و پرورش و يا نهادهاى ديگر اجتماعى مى‌اندازند و اين خود بزرگ‌ترين تهديد براى خانواده‌هاى امروزى است.

آسيب‌هاى حقوقى والدين

از نظر اسلام، همان گونه كه براى فرزندان حقوق خاصى بر عهدۀ پدر و مادر مى‌باشد، متقابلاً والدين هم حقوقى دارند كه فرزندان بايد در خانواده نسبت به آنها مراقبت كامل را داشته باشند.

مراعات اين حقوق در بينش اسلامى از چنان اهميتى برخوردار است كه در صورت پايمال شدن آنها، والدين مى‌توانند فرزندان خود را «عاق» كنند، و عاق والدين شدن در اسلام از گناهان بسيار بزرگى است كه جز با رضايت والدين بخشيده نخواهد شد. در اينجا براى توضيح بيشتر، توجه شمار را به مضمون آيه 23 از سورۀ مباركه اسراء جلب مى‌كنيم كه بطور مستقيم رهنمودهايى را در همين زمينه بيان فرموده است:

پروردگارت فرمان داد كه به جز او را پرستش نكنيد و به پدر و مادر نيكى نماييد. هرگاه يكى، يا هر دوى آنها نزد تو به كهنسالى (پيرى) رسيدند، به آنها اُف هم نگوييد و آنها را از خود دور مگردانيد و با آنان سخنان خوب و پسنديده بگوييد.[3]

[1]تحریم، آیه6.

[2]صحیح مسلم، ج6، ص8، بیروت.

[3]اسراء، آیه 23.

آسيب‌هايى در برخى خانواده‌ها مطرح است كه مربوط به حقوق والدين نسبت به فرزندان مى‌گردد و در اينجا به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

بدرفتارى با والدين

بر اساس آيۀ 23 سورۀ اسراء، فرزندان وظيفه دارند با والدين خويش به بهترين روش رفتار نمايند و از هر نوع بدرفتارى با آنها بپرهيزند و حتى از گفتن كلمه‌اى كه موجب آزردگى خاطر آنها شود نيز خوددارى كنند. و بر همين اساس هرگونه اذيت و آزار، بلند كردن صدا، تندى و خشونت كه موجب آزرده‌دلى والدين شود شرعاً حرام است. چنان كه از مضمون آيۀ فوق استفاده مى‌گردد، بدرفتارى انسان با پدر و مادر در رديف شرك در عبادت خداوند تبارك و تعالى قرار گرفته است؛ چرا كه پس از وحدانيت و توحيد خداوند امر به خوش رفتارى و نهى از بدرفتارى با والدين شده است كه اين، نهايت توجه اسلام را به آن مى‌رساند.

اطاعت نكردن و بى‌حرمتى

اطاعت از پدر و مادر و مراعات ادب و احترام آنها در دين مقدس سلام در همۀ موارد لازم و واجب است مگردر مواردى كه در تضاد با فرمان الهى باشد. در اين صورت اطاعت از آنها لازم نيست؛ امّا در آن حال نيز رفتار شايسته و درخور تحسين مورد انتظار است و فرزند حق بدرفتارى و بى احترامى در اين مورد را هم ندارد. رهنمود قرآنى در اين باره چنين است:

هرگاه آن دو (پدر و مادر) تلاش كردند كه چيزى را با خداوند شريك نمايى كه كمترين آگاهى در مورد آن ندارى، از ايشان اطاعت مكن، در دنيا با ايشان هميشه به گونه‌اى رفتار كن و راه كسانى را در پيش گير كه به جانب من رو كرده‌اند، بعد هم به سوى من باز مى‌گردند و من شما را از آنچه (در دنيا) كرده‌ايد آگاه مى‌سازم.[1]

همچنين فرزندان مكلف به تواضع و فروتنى و پرهيز از بى حرمتى در مقابل والدين مى‌باشند و مى‌بايست آنها را به ديدۀ احترام نگريسته و از هرگونه برخورد تحقيرآميز با آنان بپرهيزند.

[1]لقمان، آیه15 و عنکبوت، آیه8.

قرآن كريم در اين باره تأكيد مى‌كند كه: «در برابر ايشان از روى مهربانى سر تواضع فرود آور و بگو: اى پروردگار من، همچنان كه مرا در خردى پرورش دادند، بر آنها رحمت آور.»

عبداللّٰه پسر عمر نيز روايت كرده است كه مردى نزد رسول خدا6آمد و براى جهاد اجازه خواست. رسول خدا6فرمود: «پدر و مادرت زنده‌اند؟» گفت: آرى زنده‌اند. آن حضرت فرمود: «جهاد تو در خدمت به آنهاست.»[1]

و در حديثى ديگر از پيامبر اعظم6آمده است كه فرمود:

«هيچ فرزندى نمى‌تواند از عهدۀ مسئوليت خود در مقابل والدينش بربيايد، مگر آنان برده باشند و او آنان را آزاد گرداند.»[2]

بنابراين از آسيب‌هاى جدى خانواده عدم مراعات حق والدين به ويژه اطاعت‌ناپذيرى و بى‌حرمتى فرزندان نسبت به آنهاست؛ زيرا كه اين امر مى‌تواند باعث پاشيده شدن شيرازۀ زندگى خانوادگى گردد كه مى‌بايست با آموزش صحيح و آشنا ساختن فرزندان و والدين به حقوق خود از ايجاد اين وضعيت پيشگيرى نمود.

راههاى پيشگيرى از آسيب‌هاى حقوقى والدين و فرزندان

- فراگيرى شيوه‌هاى تربيتى توسط والدين به منظور تربيت صحيح و ايجاد زمينۀ پرورش شخصيتى سالم در خانواده براى فرزندان؛

- توجه جدى والدين به امر آموزش فرزندان در خصوص تعليم قرآن، احكام دينى، ارزشهاى اسلامى و مهارت‌هاى زندگى؛

- مراعات جدى حقوق زن و مرد توسط والدين به منظور ايجاد الگوى سالم خانوادگى در مراعات حقوق يكديگر.

- كنترل و نظارت صحيح والدين بر عملكرد فرزندان.

[1]صحیح ابن حبان، علاءالدین علی بی حبان، ج2، ص165 نقل از مجموعه مقالات، همایش.

[2]ادب المفرد، محمد بین اسماعیل نجاری، ص11. به نقل از مجموعه مقالات، همایش.

پرسش

1. تبعيض را به عنوان آسيب خانواده توضيح دهيد.

2. بى‌توجهى به آموزش را به عنوان آسيب خانواده توضيح دهيد.

3. عدم مسئوليت پذيرى در خانواده را توضيح دهيد.

4. بدرفتارى با والدين را توضيح دهيد و نظر اسلام را بنويسيد.

5. عدم اطاعت از پدر و مادر را توضيح دهيد.

6. راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى حقوقى والدين و فرزندان را نام ببريد.

درس ششم: آسيب‌هاى فرهنگى (1)

اهداف درس

فراگيران پس از آموزش اين درس مى‌بايست بتوانند:

- ديدگاه اسلام را دربارۀ فرهنگ عفاف در خانواده بشناسد و بيان كنند؛

- ديدگاه اسلام را دربارۀ علم جويى بدانند و تعريف كنند؛

- ديدگاه اسلام را دربارۀ مدگرايى بدانند و بيان كنند؛

- برخى از راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى فرهنگى خانواده را بشناسند و بيان نمايند؛

- در صورت بروز آسيب فرهنگى در خانواده، بتوانند آن را درمان نمايند و با آن بطور منطقى مقابله كنند.

بى‌توجهى به فرهنگ عفاف

والدين نخستين كسانى هستند كه در محيط خانواده بر خلق و خوى فرزندان تأثير مى‌گذارند آنها با برخوردها، حركات و سكنات خود پايه‌هاى فضايل يا رذايل را در نهاد فرزندان پايه‌گذارى مى‌كنند و زمينه‌هاى شكل‌گيرى حالات و ملكات اخلاقى حميده يا رذيله را فراهم مى‌كنند. به همين دليل يكى از عوامل مهم و مؤثر بر جرم زايى جامعه، موقعيت نامناسب فرهنگى خانواده است.

از سوى ديگر بخش عمده‌اى از نارضايتى‌ها، اختلافات و ناهنجارى‌هاى رفتارى در خانواده‌ها معلول عدم رعايت اصول اخلاق و فرهنگ صحيح خانوادگى است. گرفتارى هر يك از اعضاى خانواده به فساد اخلاقى، مانند تسليم شدن در برابر شهوات و شكستن حريم عفت و ناموس و تن دادن به آلودگى‌هاى جنسى ديگر از عوامل سست شدن بنيان خانواده است. بر همين اساس بى توجهى به فرهنگ عفاف به عنوان يكى از آسيب‌هاى خانواده مورد

توجه ويژۀ پيشوايان اسلام قرار گرفته كه به اختصار به آن مى‌پردازيم.

در روايات اسلامى آمده است كه زنى خدمت پيامبر6شرفياب شد و از حقوقى كه مرد به زن دارد پرسيد. حضرت فرمود: «يكى از حقوق شوهر به زن اين است كه خود را با بهترين عطرها معطر سازد و بهترين لباسهايش را بپوشد و به بهترين وجه خود را براى شوهرش زينت نمايد.»[1]

از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است كه فرمود: «در آخرالزمان زنانى پيدا مى‌شوند كه برهنگى و خودنمايى پيشه مى‌كنند، داخل فتنه‌ها مى‌شوند و به شهوات رو مى‌آورند و براى لذّت‌ها شتابان‌اند و محرمات را حلال مى‌شمارند.»[2]

زينت و آرايش زن از عوامل عمدۀ جلب توجه مرد و رغبت او نسبت به همسر است و بر علاقه و محبت مرد مى‌افزايد و موجب مى‌شود كه شوهر بيشتر به زن خود بينديشد و حسّ تنوع‌طلبى و نوجويى او اشباع شود، از چشم چرانى و نظربازى مرد نسبت به زنان بيگانه كه عامل مهمى براى فرار از خانه و بروز طلاق و از هم پاشيدگى زندگى مشترك است، جلوگيرى مى‌كند. اما متأسفانه امروزه آنچه كمتر به چشم مى‌خورد آرايش براى شوهر است.

برخى از زنان براى رفتن به ميهمانى، جشن، خيابان و... چند ساعت وقت خود را صرف آرايش و... مى‌كنند و چه ناراحتى‌ها و عقده‌هايى كه از اين رهگذر ايجاد نمى‌شود. بر همين اساس اسلام با حساسيت فوق العاده نسبت به اين آسيب خانواده به بانوان توصيه مى‌كند خود را تنها براى شوهران خود آرايش و زينت كنند و از آرايش براى غير شوهر اجتناب ورزند، در غير اين صورت مورد عذاب خداوند واقع مى‌شوند كه در اين باره روايات متعددى وارد شده است كه برخى از آنها را نقل مى‌كنيم. امام صادق (ع) مى‌فرمايد: «هر زنى كه خود را معطر سازد و از خانه بيرون رود معلون است تا وقتى به خانه برگردد.»[3]امام باقر (ع) نيز فرمود:

«نبى گرامى اسلام از زنان، زينت براى غير شوهر را نهى فرموده است. هر كس اين كار را انجام دهد، بر خداوند است كه او را بسوزاند.» همچنين، آن گرامى دربارۀ توجه به عفت و

[1]کلینی، فروع کافی، ج5، ص508.

[2]احمد بهشتی، خانواده در قرآن، ص202.

[3]حر عاملی، وسایل الشیعه، ج14، ص114.