قرآن كريم در اين باره تأكيد مىكند كه: «در برابر ايشان از روى مهربانى سر تواضع فرود آور و بگو: اى پروردگار من، همچنان كه مرا در خردى پرورش دادند، بر آنها رحمت آور.»
عبداللّٰه پسر عمر نيز روايت كرده است كه مردى نزد رسول خدا6آمد و براى جهاد اجازه خواست. رسول خدا6فرمود: «پدر و مادرت زندهاند؟» گفت: آرى زندهاند. آن حضرت فرمود: «جهاد تو در خدمت به آنهاست.»[1]
و در حديثى ديگر از پيامبر اعظم6آمده است كه فرمود:
«هيچ فرزندى نمىتواند از عهدۀ مسئوليت خود در مقابل والدينش بربيايد، مگر آنان برده باشند و او آنان را آزاد گرداند.»[2]
بنابراين از آسيبهاى جدى خانواده عدم مراعات حق والدين به ويژه اطاعتناپذيرى و بىحرمتى فرزندان نسبت به آنهاست؛ زيرا كه اين امر مىتواند باعث پاشيده شدن شيرازۀ زندگى خانوادگى گردد كه مىبايست با آموزش صحيح و آشنا ساختن فرزندان و والدين به حقوق خود از ايجاد اين وضعيت پيشگيرى نمود.
راههاى پيشگيرى از آسيبهاى حقوقى والدين و فرزندان
- فراگيرى شيوههاى تربيتى توسط والدين به منظور تربيت صحيح و ايجاد زمينۀ پرورش شخصيتى سالم در خانواده براى فرزندان؛
- توجه جدى والدين به امر آموزش فرزندان در خصوص تعليم قرآن، احكام دينى، ارزشهاى اسلامى و مهارتهاى زندگى؛
- مراعات جدى حقوق زن و مرد توسط والدين به منظور ايجاد الگوى سالم خانوادگى در مراعات حقوق يكديگر.
- كنترل و نظارت صحيح والدين بر عملكرد فرزندان.
[1]صحیح ابن حبان، علاءالدین علی بی حبان، ج2، ص165 نقل از مجموعه مقالات، همایش.
[2]ادب المفرد، محمد بین اسماعیل نجاری، ص11. به نقل از مجموعه مقالات، همایش.
پرسش
1. تبعيض را به عنوان آسيب خانواده توضيح دهيد.
2. بىتوجهى به آموزش را به عنوان آسيب خانواده توضيح دهيد.
3. عدم مسئوليت پذيرى در خانواده را توضيح دهيد.
4. بدرفتارى با والدين را توضيح دهيد و نظر اسلام را بنويسيد.
5. عدم اطاعت از پدر و مادر را توضيح دهيد.
6. راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى حقوقى والدين و فرزندان را نام ببريد.
درس ششم: آسيبهاى فرهنگى (1)
اهداف درس
فراگيران پس از آموزش اين درس مىبايست بتوانند:
- ديدگاه اسلام را دربارۀ فرهنگ عفاف در خانواده بشناسد و بيان كنند؛
- ديدگاه اسلام را دربارۀ علم جويى بدانند و تعريف كنند؛
- ديدگاه اسلام را دربارۀ مدگرايى بدانند و بيان كنند؛
- برخى از راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى فرهنگى خانواده را بشناسند و بيان نمايند؛
- در صورت بروز آسيب فرهنگى در خانواده، بتوانند آن را درمان نمايند و با آن بطور منطقى مقابله كنند.
بىتوجهى به فرهنگ عفاف
والدين نخستين كسانى هستند كه در محيط خانواده بر خلق و خوى فرزندان تأثير مىگذارند آنها با برخوردها، حركات و سكنات خود پايههاى فضايل يا رذايل را در نهاد فرزندان پايهگذارى مىكنند و زمينههاى شكلگيرى حالات و ملكات اخلاقى حميده يا رذيله را فراهم مىكنند. به همين دليل يكى از عوامل مهم و مؤثر بر جرم زايى جامعه، موقعيت نامناسب فرهنگى خانواده است.
از سوى ديگر بخش عمدهاى از نارضايتىها، اختلافات و ناهنجارىهاى رفتارى در خانوادهها معلول عدم رعايت اصول اخلاق و فرهنگ صحيح خانوادگى است. گرفتارى هر يك از اعضاى خانواده به فساد اخلاقى، مانند تسليم شدن در برابر شهوات و شكستن حريم عفت و ناموس و تن دادن به آلودگىهاى جنسى ديگر از عوامل سست شدن بنيان خانواده است. بر همين اساس بى توجهى به فرهنگ عفاف به عنوان يكى از آسيبهاى خانواده مورد
توجه ويژۀ پيشوايان اسلام قرار گرفته كه به اختصار به آن مىپردازيم.
در روايات اسلامى آمده است كه زنى خدمت پيامبر6شرفياب شد و از حقوقى كه مرد به زن دارد پرسيد. حضرت فرمود: «يكى از حقوق شوهر به زن اين است كه خود را با بهترين عطرها معطر سازد و بهترين لباسهايش را بپوشد و به بهترين وجه خود را براى شوهرش زينت نمايد.»[1]
از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است كه فرمود: «در آخرالزمان زنانى پيدا مىشوند كه برهنگى و خودنمايى پيشه مىكنند، داخل فتنهها مىشوند و به شهوات رو مىآورند و براى لذّتها شتاباناند و محرمات را حلال مىشمارند.»[2]
زينت و آرايش زن از عوامل عمدۀ جلب توجه مرد و رغبت او نسبت به همسر است و بر علاقه و محبت مرد مىافزايد و موجب مىشود كه شوهر بيشتر به زن خود بينديشد و حسّ تنوعطلبى و نوجويى او اشباع شود، از چشم چرانى و نظربازى مرد نسبت به زنان بيگانه كه عامل مهمى براى فرار از خانه و بروز طلاق و از هم پاشيدگى زندگى مشترك است، جلوگيرى مىكند. اما متأسفانه امروزه آنچه كمتر به چشم مىخورد آرايش براى شوهر است.
برخى از زنان براى رفتن به ميهمانى، جشن، خيابان و... چند ساعت وقت خود را صرف آرايش و... مىكنند و چه ناراحتىها و عقدههايى كه از اين رهگذر ايجاد نمىشود. بر همين اساس اسلام با حساسيت فوق العاده نسبت به اين آسيب خانواده به بانوان توصيه مىكند خود را تنها براى شوهران خود آرايش و زينت كنند و از آرايش براى غير شوهر اجتناب ورزند، در غير اين صورت مورد عذاب خداوند واقع مىشوند كه در اين باره روايات متعددى وارد شده است كه برخى از آنها را نقل مىكنيم. امام صادق (ع) مىفرمايد: «هر زنى كه خود را معطر سازد و از خانه بيرون رود معلون است تا وقتى به خانه برگردد.»[3]امام باقر (ع) نيز فرمود:
«نبى گرامى اسلام از زنان، زينت براى غير شوهر را نهى فرموده است. هر كس اين كار را انجام دهد، بر خداوند است كه او را بسوزاند.» همچنين، آن گرامى دربارۀ توجه به عفت و
[1]کلینی، فروع کافی، ج5، ص508.
[2]احمد بهشتی، خانواده در قرآن، ص202.
[3]حر عاملی، وسایل الشیعه، ج14، ص114.
ناموس فرموده است: «بهترين بندگى خداوند عفت شكم و ناموس است.»[1]
البته مراعات عفت و پاكدامنى تنها ويژه زنان نمىباشد و آراستگى و آرايش نيز منحصر در زنان براى مردان نمىشود، بلكه آرايش و آراستگى هر دو براى يكديگر مطلوب است.
همسر حق دارد از شوهرش بخواهد پوشش و لباس مورد علاقه او را بر تن كند و زن حق دارد چنين انتظارى از شوهرش داشته باشد؛ زيرا از توجه به مردان و زنان ديگر جلوگيرى مىنمايد و خانواده را از آسيب بى توجهى به عفت و پاكدامنى مصون مىدارد.
در حديثى آمده است، در يكى از غزوات پس از بازگشت در نزديكىهاى مدينه رسول خدا6فرمودند: «پيش از رفتن به منزل موهايتان را شانه كنيد و روغن بزنيد و موهاى زايد را بزداييد.»
بنابراين مراعات عفت و پاكدامنى و توجه به علل و عوامل آن از وظايف عمدۀ زن و مرد در خانواده است و بى توجهى به آن از ناحيه هر كدام موجب آسيب به خانواده و فروپاشى بنيان آن مىگردد. و بر اساس روايات و بيانات پيشوايان دينى زن و مردى كه پايبند به اصول اخلاقى عفاف و پاكدامنى نباشند. خانوادهاى افسار گسيخته و بى بند و بار خواهند ساخت كه هيچ چيز جلوى بى بند و بارى آنها را نمىتواند بگيرد.
بىرغبتى به علم جويى
آسيب ديگرى كه اعضاى برخى خانوادهها را تهديد مىكند و ممكن است با آن روبهرو شوند كاهش علاقۀ به كسب علم و دانش است، در حالى كه سرلوحۀ مكتب حياتبخش اسلام كسب علم و دانش است و پيامبر گرامى اسلام6طلب آن را بر هر زن و مرد واجب كرده است[2]و مؤمنين را تشويق به تحمل سختىها در راه رسيدن به آن كرده است.[3]قرآن كريم نيز هدف بزرگ رسالت انبيا را تعليم و تربيت دانسته است.[4]
البته پيامبر اعظم6بهترين نوع كسب علم و دانش را علوم قرآنى ذكر كردهاند. و
[1]مجلسی، مرآه العقول، ج8، ص66.
[2]طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمه. بحارالانوار، ج2، ص31، روایت20، باب9.
[3]اطلب العلم ولو بالسین. بحارالانوار، ج1، ص177، روایت55، باب1.
[4]هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم ایاته ویزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه.(جمعه/2)
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
فرمودهاند: «بهترين شما كسى است كه قرآن را بياموزد و آن را آموزش دهد.»1
بنابراين با توجه به همۀ تأكيدات و سفارشهاى دينى درباره كسب علم و دانش و اعطاى بالاترين درجات ارزشى و الهى به آنان2 كه بهرهاى از علم دارند در دين اسلام، جا دارد كه بگوييم زندگى بدون آموزش و كسب علم بى معنا و تهى است.
به همين دليل بر والدين لازم است با توجه به جدى بودن اين آسيب روشهاى مقابلۀ با آن را شناخته، نسبت به مبارزۀ با آن اقدام جدى نمايند.
مدگرايى و چشم و همچشمى
تقليد فرهنگى خطر بسيار بزرگى است، اما اين حرف اشتباه نشود با اينكه بنده با مد و تنوع و تحول در روشهاى زندگى مخالفم، نه، مدگرايى و نوگرايى اگر افراطى و روى چشم و هم چشمى نباشد عيبى ندارد. لباس و رفتار و آرايش تغيير پيدا مىكند. مانعى هم ندارد، اما مواظب باشيد قبله نماى اين مدگرايى به سمت اروپا نباشد. اين بد است. مردم خودشان طراحى كنند و بسازند. (مقام معظم رهبرى)
امروزه در خانوادهها شاهد پديدهاى به نام «مد» هستيم كه جوانان ما را با ظاهرى به جامعه مىكشاند كه هيچ سنخيتى با فرهنگ، آداب و رسوم و مسائل اعتقادى ما ندارد.
اين آسيب در خانوادهها وقتى نگران كنندهتر و مخربتر مىشود كه برخى خانوادهها و والدين خود نيز در ترويج آن پيشتاز مىشوند و نوجوانان و جوانان خود را در گرايش هر چه به نام «مد» در جامعه نمود مىيابد تشويق مىكنند.
البته تنوع و تحول در ظاهر حق جوانان است امّا آنچه از بيانات مقام معظم رهبرى نيز استفاده مىشود اين است كه نبايد نياز به تحول و تنوع تبديل به مدگرايى افراطى و تقليد كوركورانه از مدلهاى كشورهاى غربى و اروپايى و ترويج فرهنگ مبتذل آنان گردد و در فرهنگ و ارزشهاى اسلامى و الهى رسوخ كرده و خانوادههاى ايرانى را دچار تزلزل و آسيب
نمايد. تجملگرايى، اشرافىگرى، دنياخواهى، بيگانهگرايى، غربگرايى و... از ديگر آسيبهايى هستند كه در اينجا از طرح آنها معذوريم.
راههاى پيشگيرى از آسيبهاى فرهنگى
- تعميق باورها و ارزشهاى دينى، اخلاقى و پايبندى به اجراى حدود و احكام الهى؛
- تقويت كنترل درونى و پرورش پاكدامنى و ايجاد مصونيت در برابر آسيبهاى فرهنگى از طريق ترويج و توسعۀ آموزشهاى دينى به صورت كاربردى؛
- اطلاع رسانى به موقع و همه جانبه نسبت به پيامدهاى منفى فردى، خانوادگى و اجتماعى آسيبهاى فرهنگى؛
- ايجاد ملكۀ تقوا و پرهيزگارى در خود به واسطۀ والدين به منظور ارائۀ الگوى عملى در خانواده.
- فراگيرى و كسب اطلاعات لازم از سوى والدين دربارۀ آسيبهاى جديد فرهنگى خانوادهها و انتقال صحيح آنها به اعضاى خانواده؛
- توجه جدى والدين به آموزش فرزندان به ويژه تعليم قرآن، احكام دينى، ارزشهاى اسلامى و مهارتهاى زندگى.
پرسش
1. نظر اسلام درباره زينت و آرايش زنان چيست؟
2. آثار عدم رعايت فرهنگ عفاف كدام است؟
3. ديدگاه اسلام را دربارۀ علم جويى بيان كنيد.
4. ديدگاه مقام معظم رهبرى را دربارۀ مدگرايى بيان كنيد.
5. چهار مورد از راههاى پيشگيرى آسيبهاى فرهنگى را نام ببريد.
درس هفتم: آسيبهاى فرهنگى (2)
اهداف درس
فراگير پس از ارائۀ اين درس بايد بتواند:
- تغيير در الگوپذيرى اعضاى خانواده را به عنوان يكى از آسيبهاى فرهنگى شناخته و بيان كند؛
- دوستىهاى نامتعارف را بشناسد و تبيين نمايد؛
- تعارضات فرهنگى را شناخته، تعريف كند؛
- فاصله فرهنگى را بشناسد و تبيين نمايد؛
- راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى فرهنگى را بداند و در صورت بروز مشكل به كار گيرد.
تغيير در الگوپذيرى اعضاى خانواده
از شيوههاى مؤثر يادگيرى، مشاهدۀ الگوى رفتارى است. در اين حالت فرد با توجه به نمونۀ رفتارى مناسب و به ياد سپارى آن، در موقع مناسب آن را به اجرا در مىآورد.
اين نوع يادگيرى بخش عمدهاى از آموزههاى انسان را در بر مىگيرد. از عوامل مؤثر در اين يادگيرى آن است كه الگو، نزد ياد گيرنده از وجاهت و اعتبار، قوت، لياقت و صميميت برخوردار باشد. به علاوه، الگوهايى كه به موفقيت و كارآمدى مشهورند، بيشتر در معرض توجهاند.
اولياى دين مقدس اسلام نيز به اين دو اصل يعنى اهميّت پيروى از يك الگوى شخصيتى و رفتارى و اعتبار و وجاهت آن توجه دارند و بر همين اساس مردمرا به پيروى از الگوهاى مناسب دعوت مىكنند.