پرسش
1. تبعيض را به عنوان آسيب خانواده توضيح دهيد.
2. بىتوجهى به آموزش را به عنوان آسيب خانواده توضيح دهيد.
3. عدم مسئوليت پذيرى در خانواده را توضيح دهيد.
4. بدرفتارى با والدين را توضيح دهيد و نظر اسلام را بنويسيد.
5. عدم اطاعت از پدر و مادر را توضيح دهيد.
6. راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى حقوقى والدين و فرزندان را نام ببريد.
درس ششم: آسيبهاى فرهنگى (1)
اهداف درس
فراگيران پس از آموزش اين درس مىبايست بتوانند:
- ديدگاه اسلام را دربارۀ فرهنگ عفاف در خانواده بشناسد و بيان كنند؛
- ديدگاه اسلام را دربارۀ علم جويى بدانند و تعريف كنند؛
- ديدگاه اسلام را دربارۀ مدگرايى بدانند و بيان كنند؛
- برخى از راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى فرهنگى خانواده را بشناسند و بيان نمايند؛
- در صورت بروز آسيب فرهنگى در خانواده، بتوانند آن را درمان نمايند و با آن بطور منطقى مقابله كنند.
بىتوجهى به فرهنگ عفاف
والدين نخستين كسانى هستند كه در محيط خانواده بر خلق و خوى فرزندان تأثير مىگذارند آنها با برخوردها، حركات و سكنات خود پايههاى فضايل يا رذايل را در نهاد فرزندان پايهگذارى مىكنند و زمينههاى شكلگيرى حالات و ملكات اخلاقى حميده يا رذيله را فراهم مىكنند. به همين دليل يكى از عوامل مهم و مؤثر بر جرم زايى جامعه، موقعيت نامناسب فرهنگى خانواده است.
از سوى ديگر بخش عمدهاى از نارضايتىها، اختلافات و ناهنجارىهاى رفتارى در خانوادهها معلول عدم رعايت اصول اخلاق و فرهنگ صحيح خانوادگى است. گرفتارى هر يك از اعضاى خانواده به فساد اخلاقى، مانند تسليم شدن در برابر شهوات و شكستن حريم عفت و ناموس و تن دادن به آلودگىهاى جنسى ديگر از عوامل سست شدن بنيان خانواده است. بر همين اساس بى توجهى به فرهنگ عفاف به عنوان يكى از آسيبهاى خانواده مورد
توجه ويژۀ پيشوايان اسلام قرار گرفته كه به اختصار به آن مىپردازيم.
در روايات اسلامى آمده است كه زنى خدمت پيامبر6شرفياب شد و از حقوقى كه مرد به زن دارد پرسيد. حضرت فرمود: «يكى از حقوق شوهر به زن اين است كه خود را با بهترين عطرها معطر سازد و بهترين لباسهايش را بپوشد و به بهترين وجه خود را براى شوهرش زينت نمايد.»[1]
از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است كه فرمود: «در آخرالزمان زنانى پيدا مىشوند كه برهنگى و خودنمايى پيشه مىكنند، داخل فتنهها مىشوند و به شهوات رو مىآورند و براى لذّتها شتاباناند و محرمات را حلال مىشمارند.»[2]
زينت و آرايش زن از عوامل عمدۀ جلب توجه مرد و رغبت او نسبت به همسر است و بر علاقه و محبت مرد مىافزايد و موجب مىشود كه شوهر بيشتر به زن خود بينديشد و حسّ تنوعطلبى و نوجويى او اشباع شود، از چشم چرانى و نظربازى مرد نسبت به زنان بيگانه كه عامل مهمى براى فرار از خانه و بروز طلاق و از هم پاشيدگى زندگى مشترك است، جلوگيرى مىكند. اما متأسفانه امروزه آنچه كمتر به چشم مىخورد آرايش براى شوهر است.
برخى از زنان براى رفتن به ميهمانى، جشن، خيابان و... چند ساعت وقت خود را صرف آرايش و... مىكنند و چه ناراحتىها و عقدههايى كه از اين رهگذر ايجاد نمىشود. بر همين اساس اسلام با حساسيت فوق العاده نسبت به اين آسيب خانواده به بانوان توصيه مىكند خود را تنها براى شوهران خود آرايش و زينت كنند و از آرايش براى غير شوهر اجتناب ورزند، در غير اين صورت مورد عذاب خداوند واقع مىشوند كه در اين باره روايات متعددى وارد شده است كه برخى از آنها را نقل مىكنيم. امام صادق (ع) مىفرمايد: «هر زنى كه خود را معطر سازد و از خانه بيرون رود معلون است تا وقتى به خانه برگردد.»[3]امام باقر (ع) نيز فرمود:
«نبى گرامى اسلام از زنان، زينت براى غير شوهر را نهى فرموده است. هر كس اين كار را انجام دهد، بر خداوند است كه او را بسوزاند.» همچنين، آن گرامى دربارۀ توجه به عفت و
[1]کلینی، فروع کافی، ج5، ص508.
[2]احمد بهشتی، خانواده در قرآن، ص202.
[3]حر عاملی، وسایل الشیعه، ج14، ص114.
ناموس فرموده است: «بهترين بندگى خداوند عفت شكم و ناموس است.»[1]
البته مراعات عفت و پاكدامنى تنها ويژه زنان نمىباشد و آراستگى و آرايش نيز منحصر در زنان براى مردان نمىشود، بلكه آرايش و آراستگى هر دو براى يكديگر مطلوب است.
همسر حق دارد از شوهرش بخواهد پوشش و لباس مورد علاقه او را بر تن كند و زن حق دارد چنين انتظارى از شوهرش داشته باشد؛ زيرا از توجه به مردان و زنان ديگر جلوگيرى مىنمايد و خانواده را از آسيب بى توجهى به عفت و پاكدامنى مصون مىدارد.
در حديثى آمده است، در يكى از غزوات پس از بازگشت در نزديكىهاى مدينه رسول خدا6فرمودند: «پيش از رفتن به منزل موهايتان را شانه كنيد و روغن بزنيد و موهاى زايد را بزداييد.»
بنابراين مراعات عفت و پاكدامنى و توجه به علل و عوامل آن از وظايف عمدۀ زن و مرد در خانواده است و بى توجهى به آن از ناحيه هر كدام موجب آسيب به خانواده و فروپاشى بنيان آن مىگردد. و بر اساس روايات و بيانات پيشوايان دينى زن و مردى كه پايبند به اصول اخلاقى عفاف و پاكدامنى نباشند. خانوادهاى افسار گسيخته و بى بند و بار خواهند ساخت كه هيچ چيز جلوى بى بند و بارى آنها را نمىتواند بگيرد.
بىرغبتى به علم جويى
آسيب ديگرى كه اعضاى برخى خانوادهها را تهديد مىكند و ممكن است با آن روبهرو شوند كاهش علاقۀ به كسب علم و دانش است، در حالى كه سرلوحۀ مكتب حياتبخش اسلام كسب علم و دانش است و پيامبر گرامى اسلام6طلب آن را بر هر زن و مرد واجب كرده است[2]و مؤمنين را تشويق به تحمل سختىها در راه رسيدن به آن كرده است.[3]قرآن كريم نيز هدف بزرگ رسالت انبيا را تعليم و تربيت دانسته است.[4]
البته پيامبر اعظم6بهترين نوع كسب علم و دانش را علوم قرآنى ذكر كردهاند. و
[1]مجلسی، مرآه العقول، ج8، ص66.
[2]طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمه. بحارالانوار، ج2، ص31، روایت20، باب9.
[3]اطلب العلم ولو بالسین. بحارالانوار، ج1، ص177، روایت55، باب1.
[4]هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم ایاته ویزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه.(جمعه/2)
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
فرمودهاند: «بهترين شما كسى است كه قرآن را بياموزد و آن را آموزش دهد.»1
بنابراين با توجه به همۀ تأكيدات و سفارشهاى دينى درباره كسب علم و دانش و اعطاى بالاترين درجات ارزشى و الهى به آنان2 كه بهرهاى از علم دارند در دين اسلام، جا دارد كه بگوييم زندگى بدون آموزش و كسب علم بى معنا و تهى است.
به همين دليل بر والدين لازم است با توجه به جدى بودن اين آسيب روشهاى مقابلۀ با آن را شناخته، نسبت به مبارزۀ با آن اقدام جدى نمايند.
مدگرايى و چشم و همچشمى
تقليد فرهنگى خطر بسيار بزرگى است، اما اين حرف اشتباه نشود با اينكه بنده با مد و تنوع و تحول در روشهاى زندگى مخالفم، نه، مدگرايى و نوگرايى اگر افراطى و روى چشم و هم چشمى نباشد عيبى ندارد. لباس و رفتار و آرايش تغيير پيدا مىكند. مانعى هم ندارد، اما مواظب باشيد قبله نماى اين مدگرايى به سمت اروپا نباشد. اين بد است. مردم خودشان طراحى كنند و بسازند. (مقام معظم رهبرى)
امروزه در خانوادهها شاهد پديدهاى به نام «مد» هستيم كه جوانان ما را با ظاهرى به جامعه مىكشاند كه هيچ سنخيتى با فرهنگ، آداب و رسوم و مسائل اعتقادى ما ندارد.
اين آسيب در خانوادهها وقتى نگران كنندهتر و مخربتر مىشود كه برخى خانوادهها و والدين خود نيز در ترويج آن پيشتاز مىشوند و نوجوانان و جوانان خود را در گرايش هر چه به نام «مد» در جامعه نمود مىيابد تشويق مىكنند.
البته تنوع و تحول در ظاهر حق جوانان است امّا آنچه از بيانات مقام معظم رهبرى نيز استفاده مىشود اين است كه نبايد نياز به تحول و تنوع تبديل به مدگرايى افراطى و تقليد كوركورانه از مدلهاى كشورهاى غربى و اروپايى و ترويج فرهنگ مبتذل آنان گردد و در فرهنگ و ارزشهاى اسلامى و الهى رسوخ كرده و خانوادههاى ايرانى را دچار تزلزل و آسيب
نمايد. تجملگرايى، اشرافىگرى، دنياخواهى، بيگانهگرايى، غربگرايى و... از ديگر آسيبهايى هستند كه در اينجا از طرح آنها معذوريم.
راههاى پيشگيرى از آسيبهاى فرهنگى
- تعميق باورها و ارزشهاى دينى، اخلاقى و پايبندى به اجراى حدود و احكام الهى؛
- تقويت كنترل درونى و پرورش پاكدامنى و ايجاد مصونيت در برابر آسيبهاى فرهنگى از طريق ترويج و توسعۀ آموزشهاى دينى به صورت كاربردى؛
- اطلاع رسانى به موقع و همه جانبه نسبت به پيامدهاى منفى فردى، خانوادگى و اجتماعى آسيبهاى فرهنگى؛
- ايجاد ملكۀ تقوا و پرهيزگارى در خود به واسطۀ والدين به منظور ارائۀ الگوى عملى در خانواده.
- فراگيرى و كسب اطلاعات لازم از سوى والدين دربارۀ آسيبهاى جديد فرهنگى خانوادهها و انتقال صحيح آنها به اعضاى خانواده؛
- توجه جدى والدين به آموزش فرزندان به ويژه تعليم قرآن، احكام دينى، ارزشهاى اسلامى و مهارتهاى زندگى.
پرسش
1. نظر اسلام درباره زينت و آرايش زنان چيست؟
2. آثار عدم رعايت فرهنگ عفاف كدام است؟
3. ديدگاه اسلام را دربارۀ علم جويى بيان كنيد.
4. ديدگاه مقام معظم رهبرى را دربارۀ مدگرايى بيان كنيد.
5. چهار مورد از راههاى پيشگيرى آسيبهاى فرهنگى را نام ببريد.
درس هفتم: آسيبهاى فرهنگى (2)
اهداف درس
فراگير پس از ارائۀ اين درس بايد بتواند:
- تغيير در الگوپذيرى اعضاى خانواده را به عنوان يكى از آسيبهاى فرهنگى شناخته و بيان كند؛
- دوستىهاى نامتعارف را بشناسد و تبيين نمايد؛
- تعارضات فرهنگى را شناخته، تعريف كند؛
- فاصله فرهنگى را بشناسد و تبيين نمايد؛
- راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى فرهنگى را بداند و در صورت بروز مشكل به كار گيرد.
تغيير در الگوپذيرى اعضاى خانواده
از شيوههاى مؤثر يادگيرى، مشاهدۀ الگوى رفتارى است. در اين حالت فرد با توجه به نمونۀ رفتارى مناسب و به ياد سپارى آن، در موقع مناسب آن را به اجرا در مىآورد.
اين نوع يادگيرى بخش عمدهاى از آموزههاى انسان را در بر مىگيرد. از عوامل مؤثر در اين يادگيرى آن است كه الگو، نزد ياد گيرنده از وجاهت و اعتبار، قوت، لياقت و صميميت برخوردار باشد. به علاوه، الگوهايى كه به موفقيت و كارآمدى مشهورند، بيشتر در معرض توجهاند.
اولياى دين مقدس اسلام نيز به اين دو اصل يعنى اهميّت پيروى از يك الگوى شخصيتى و رفتارى و اعتبار و وجاهت آن توجه دارند و بر همين اساس مردمرا به پيروى از الگوهاى مناسب دعوت مىكنند.
حضرت ابراهيم (ع)،[1]پيامبر اسلام6[2]و خانوادۀ بزرگوار آن حضرت به عنوان بهترين اسوه و الگو، براى همانند سازى و داراى ويژگىهاى شخصيتى و رفتارى به دور از هرگونه ناهنجارى رفتارى و شخصيتى و اخلاقى هستند كه در قرآن معرفى شدهاند.
حضرت على (ع) در اين باره مىفرمايد:
مردم! به اهل بيت پيامبرتان بنگريد. از آن سو كه گام بر مىدارند برويد، قدم جاى قدمشان بگذاريد. آنها هرگز شما را از راه هدايت بيرون نمىبرند و به پستى و هلاكت باز نمىگردانند.[3]
امروزه با توجه به تغيير در نظام ارزشى والدين در مقايسه با فرزندان و در نتيجه كاهش پايبندى اعضاى خانواده به نظام ارزشى مورد احترام - كه مىتواند علل و عوامل متعدد و مختلفى داشته باشد[4]- در الگوپذيرى نوجوانان و جوانان از نظام خانوادگى تغييرات محسوسى حاصل آمده است. اين امر آسيب هايى را متوجه خانوادهها مىنمايد، كه مهمترين آنها تبعيت از رفتارها و منشهايى است كه گروه دوستان به دليل بهرهگيرى از فرهنگهاى وارداتى كسب و بدان عمل مىنمايند.
عدم پايبندى به ارزشهاى فرهنگى مورد احترام اعتقادى و ملّى، فرزندان را به گونهاى مرعوب ارزشهاى وارداتى مهاجم خواهد كرد كه آنها بدون هيچ گونه مقاومتى و گاهى با يك خود باختگى فرهنگى در مقابل چنين ارزشهايى كه در تعارض آشكار با فرهنگ دينى و ملى است تسليم مىشوند و اين امر به آسيب پذيرىهاى متفاوت آنان در ابعاد فرهنگى - اجتماعى و استحالۀ ارزشها و فرهنگ دينى منجر خواهد شد.
[1]قرآن، سوره ممتحنه، آیه4.
[2]قرآن، سوره احزاب، آیه21.
[3]نهج البلاغه، خطبه97.
[4]عواملی مانندمرزهای ارتباطی نامناسب درخانواده، عدم محوریت محبت، تجمل گراییف ضعف روحیه مذهبی، احساس پوچی، عدمقدرت انطباق با وضعیت جدید خانواده، عدم ارائه الگوی مناسب از سوی والدین و عدم نظارت صحیح و منطقی بر فرزندان. جهت مطالعه بیشتر رجوع کنید به: روزنامه همشهری، بحران ها و نابسامانی ها در خانواده های امروز، 24/2/1382.