کتاب آشنایی با قرآن ط-صدرا

]خلاصه[ هر چه رو به آن طرف بروی برای تو بهتر است. بعید نیست که اینجا مقصود همین معنای اعم باشد.

وَ لَسَوْفَ یعْطیک رَبُّک فَتَرْضی و البته که در آینده خدای تو به تو آنقدر اعطاء کند که تو بدان خشنود گردی. بنابراین بعد از این دو قَسَم سه مطلب آمد: ما وَدَّعَک رَبُّک وَ ما قَلی. خدایت تو را رها نکرده، بدان که مورد لطف و عنایت هستی. وَلَلاْخِرَةُ خَیرٌ لَک مِنَ الاْولی. تازه، نه اینکه مورد لطف و عنایت هستی مثل آنچه که بودی، بلکه آخرت از اولت بهتر هم هست؛ یعنی بیش از پیش مورد لطف و عنایت هستی. پس جمله اول می‌خواهد بگوید کماکان از تو عنایت گرفته نشده است، و در جمله دوم روی این مطلب تأکید می‌شود. اما جمله آخر، دیگر مطلب را به نهایت درجه از نظر عنایت می‌رساند: نه فقط خدا تو را رها نکرده است و نه تنها هر چه پیش برود ]عنایت او به تو[ بیشتر از پیش است، بلکه خدا آنقدر تو را مورد عنایت قرار خواهد داد که دیگر تو لبریز شوی؛ کأنه می‌فرماید: به تمام آرزوهایت می‌رسی.

پیغمبراکرم چه آرزویی داشته‌اند؟

حال اینجا این بحث مطرح است که مقصود از اینکه «خدا آنقدر به تو بدهد تا راضی شوی» چیست؟ مسلّم این در زمینه آرزوهای پیغمبر است. پیغمبر چه آرزوهایی داشته است؟ آیا مثلا پول خیلی زیاد می‌خواسته و مقصود آیه این است که خدا آنقدر به تو پول بدهد که از همه میلیاردرهای دنیا پولدارتر بشوی؟! یا مثلا فرزند بسیار می‌خواسته (که عربها بالخصوص این طور بودند) و مقصود آیه این است که خدا به تو صدها پسر و دختر می‌دهد؟! خیر، نه پیغمبر چنین آرزوهایی داشت و نه

خدا پیغمبرش را این طور مورد عنایت قرار می‌داد. پس مطلب چیست؟

اینجا در اخبار و احادیث مطلبی آمده است و چه نکته عالیی است! و مطلب هم همان است بدون شک، که خداوند از نظر شفاعت آنقدر به تو بدهد که راضی شوی. حال این نکته را توجه بفرمایید! اساس شفاعت هدایت است[1]. پیغمبر از چه کسانی شفاعت می‌کند؟ شفاعت یعنی وساطت و واسطه واقع شدن و سبب واقع شدن. هر کسی که در این دنیا سبب نجات و هدایت کس دیگر شود، در آخرت این هدایت به صورت شفاعت تجسم پیدا می‌کند. یعنی اگر یک نفر به دست شما هدایت شده باشد، در قیامت شفیع او شما هستید. باز اگر شما به دست فرد دیگری هدایت شده باشید، شفیع شما اوست. بعد می‌بینید این رشته‌های شفاعت منتهی می‌شود به یک عالم بزرگ و او شفیع هزارها نفر است. باز ]رشته شفاعت[ آن عالم و هزارها عالم دیگر منتهی می‌شود به یک امام و همه امامها به پیغمبر. آنوقت می‌بینیم که پیغمبر سررشته‌دار همه شفاعتهاست.

وَ لَسَوْفَ یعْطیک رَبُّک فَتَرْضی خدا آنقدر به تو عنایت کند که راضی شوی و آن آرزوی تو (یعنی آرزوی هدایت) برآورده خواهد شد. پس باز می‌خورد به همان ماوَدَّعَک رَبُّک وَ ما قَلی. برق وحی زده بود. برق وحی همان برق هدایت بود؛ هدایت دیگران و حتی هدایت خودش. خدا به وسیله وحی آنقدر تو را سبب هدایت بشر قرار بدهد (و در آخرت این هدایتها به صورت شفاعت ظاهر خواهد شد) که خودت راضی شوی؛ یعنی آرزوهایت از نظر هدایت مردم برآورده خواهد شد.

[1]. ما اين مطلب را در كتاب عدل الهی در بحث شفاعت ذكر كرده‌ايم.

قرآن و آرزوهای پیغمبر

ما باید ببینیم قرآن راجع به دردها، رنجها و آرزوهای پیغمبر چه فرموده. پیغمبر از چه چیزی رنج می‌برده و قهرا چه آرزوهایی داشته؟ در سوره کهف می‌فرماید: فَلَعَلَّک باخِعٌ نَفْسَک عَلی اثارِهِمْ اِنْ لَمْ یؤْمِنوا بِهذَا الْحَدیثِ أسَفآ[1]. از این آیه می‌توان فهمید که پیغمبر از چه چیزهایی رنج می‌برده و آرزوهایش حول چه چیزهایی دور می‌زده. خدا به پیغمبر می‌گوید: تو مثل اینکه داری خودت را تلف می‌کنی به خاطر اینکه اینها هدایت نمی‌شوند و ایمان نمی‌آورند. تو کأ نّه می‌خواهی خودکشی کنی که اینها ایمان نمی‌آورند. پیغمبر این مقدار عنایت و آرزو داشت که مردم هدایت بشوند و از هدایت نشدن آنها رنج می‌برد.

آیه دیگر: لَقَدْ جاءَکمْ رَسولٌ مِنْ أنْفُسِکمْ عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤوفٌ رَحیمٌ[2]پیامبری از خود شما، از جنس خود شما، از میان خود شما به سوی شما آمده است که بدبختیهای شما، دردهای شما، رنجهای شما، مشقتهای شما او را رنج می‌دهد و وقتی که بدبختی شما را می‌بیند رنج می‌کشد. پس اینجا قرآن نشان می‌دهد که رنج پیغمبر از چه چیزی است. حَریصٌ عَلَیکمْ درباره شما حرص دارد. تعبیر عجیبی است. آدمی که حرص مال دنیا پیدا می‌کند، غیر از پول هیچ چیز دیگری نمی‌شناسد. قرآن می‌گوید: این پیغمبر برای هدایت شما حرص می‌ورزد؛ یعنی تمام آرزوهایش در نجات دادن شما تجسم پیدا کرده. بِالْمُؤْمِنینَ رَؤوفٌ رَحیمٌ نسبت به مؤمنان مهربان است، مترحّم است، رحمت دارد.

این آیات نشان می‌دهد که پیغمبر از چه چیزی خشنود می‌شود و از چه چیزی ناخشنود. پس این وعده که می‌گوید: «ای پیغمبر! خدا آنقدر به

[1]. كهف / 6.

[2]. توبه / 128.

تو بدهد که خشنود شوی» به این معناست که خدا آنقدر تو را وسیله هدایت و نجات مردم در دنیا قرار خواهد داد (و همان عین وسیله شفاعت واقع شدن در آخرت است) که تو به آرزویت برسی.

امیدوار کننده‌ترین آیه قرآن

در حدیث وارد شده است که أرجی آیةٍ من آیات القرآن این آیه است. راجع به اینکه کدام آیه از آیات قرآن بیشتر امیدوار کننده است، بعضی گفته‌اند این آیه است: قُلْ یا عِبادِی الَّذینَ أسْرَفوا عَلی أنْفُسِهِمْ لاتَقْنَطوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ إنَّ اللهَ یغْفِرُ الذُّنوبَ جَمیعآ إنَّهُ هُوَ الْغَفورُ الرَّحیمُ[1].

در حدیث آمده است که أرجی آیه قرآن همین آیه است (یعنی آیه: وَ لَسَوْفَ یعْطیک رَبُّک فَتَرْضی) که خدا به پیغمبر فرموده: آنقدر تو را وسیله برای شفاعت قرار می‌دهیم (گفتیم همان وسیله هدایت واقع شدن است) که تو دیگر خوشحال و خشنود شوی[2].

ادامه آیات

تا اینجا وعده نسبت به آینده بود که مطمئن باش، بعد یکمرتبه عطف به گذشته می‌کند و تذکر می‌دهد: ألَمْ یجِدْک یتیمآ فَآوی. این یک نوع تذکر به گذشته است. اول فرمود: خدا تو را رها نکرده است و دست عنایت او ]بر سر تو [هست و اگر هم وحی مدتی منقطع شده این یک مجالْ دادنی است به تو و روح تو، نه بازگرفتن عنایت. حال به یادش می‌آورد و

[1]. زمر / 53 .

[2]. سؤال : آيا شفاعت فقط برای افراد مؤمن است؟استاد : شفاعت برای هر كسی است كه هدايت شده است. البته شفاعت دو نوع است كه ما در كتاب عدل الهیذكر كرده‌ايم: شفاعت مغفرت و شفاعت هدايت.

می‌گوید: به گذشته‌ات نگاه کن چگونه همیشه دست عنایت الهی تو را اداره کرده و چگونه لطفش شامل حال تو بوده است. اول می‌فرماید: ألَمْیجِدْک یتیمآ فَآوی آیا یک یتیم بی‌مأوی و بی‌پناهی نبودی و خدا تو را مأوی داد؟!

کودکی پیغمبراکرم

پیغمبر یتیم بود و علاوه بر اینکه یتیم بود، لطیم هم بود. در نصاب می‌گوید: «یتیم بی‌پدر است و لطیم بی‌ابوین». به کسی که پدرش از دستش برود می‌گویند «یتیم» و به کسی که پدر و مادر هر دو از دستش برود می‌گویند «لطیم». پیغمبراکرم هنوز در رحم مادر بود که پدر را از دست داد. وقتی که ایشان به دنیا آمد، طبق معمول آن وقت که فکر می‌کردند ـ و فکر درستی هم بود ـ که بچه‌ها بهتر است در بادیه بزرگ بشوند چون هوای بادیه بازتر و آزادتر و بهتر است، بچه را به حلیمه سعدیه که زن فقیری بود و شوهر خیلی فقیری هم داشت، دادند. کسی به حلیمه بچه‌ای نداد و او وقتی چشمش به حضرت افتاد مثل اینکه جاذبه حضرت او را کشید، حضرت را گرفت. داستانش خیلی مفصل است. حضرت چهار سال در بادیه بود. از شیر این زن خورد و بعد هم که دوره شیرخوارگی تمام شد در همان بادیه با بچه‌های او بازی می‌کرد.

حلیمه جریانهای عجیب زیادی از کودکی حضرت نقل می‌کند. مثلا می‌گوید: او همیشه از پستان راست من شیر می‌خورد و از پستان چپ هیچ وقت شیر نخورد و آن را برای بچه خود من گذاشته بود. اصلا اگر هم گرسنه بود، وقتی از پستان چپ می‌دادم نمی‌خورد. یا می‌گوید: گاهی که در خیمه بود و ناراحت بود و گریه می‌کرد، تا او را بیرون می‌بردم و چشمش به آسمان می‌افتاد آرام می‌گرفت. من تعجب می‌کردم که این چه

جور بچه‌ای است که این طور است!

بعد کم کم حلیمه در این بچه آثار و علائمی دید که خودش وحشت کرد و گفت معلوم است که این بچه یک بچه فوق‌العاده است، باید هر چه زودتر او را به پدر بزرگش تحویل دهم تا یک وقت در این بیابان آسیب نبیند. عبدالمطّلب هم که پدر بزرگ حضرت است احساس می‌کرد که این نوه‌اش با همه فرزندانش فرق دارد و اساسا این نوه کوچک را بر همه پسرهای بزرگش که خیلی از آنها از پدر حضرت بزرگسال‌تر بودند[1]، مقدّم می‌داشت. عبدالمطلب شیخ اباطح و رئیس علی‌الاطلاق مکه بود و خیلی محتشم بود. وقتی برایش وَساده می‌انداختند و در سایه کعبه می‌نشست، به خاطر حشمت او هیچ کس دیگری نمی‌آمد روی آن بنشیند؛ فقط این بچه بود که عبدالمطلب او را می‌آورد و پهلوی خودش می‌نشاند. وقتی هم که می‌خواست بمیرد تنها نگرانی‌اش درباره این بچه بود. پسر بزرگش ابوطالب[2]را که خیلی مورد علاقه‌اش بود خواست و دست حضرت را در دست او گذاشت و گفت: این بچه را به تو می‌سپارم.

تمام اینها عنایتهای الهی بود که خدای متعال با اینکه این بچه یتیم بود این طور وسایل را برایش فراهم کرد. می‌فرماید: دیدی ما در گذشته چطور وسایل را برایت فراهم کردیم؟! پشت پرده ما بودیم.

وَ وَجَدَک ضالّاً فَهَدی و تو را گمشده یافت و هدایت کرد. مفسرین راجع به اینکه مقصود این آیه چیست، خیلی بحث کرده‌اند. اولا آیا مقصود از «ضالّ» گمشده است یا گمراه؟ بین گمشده و گمراه چندان فرقی نیست. بله، از یک نظر فرق هست و آن اینکه گمشده را گاهی دیگران گم کرده‌اند. ولی در مورد انسان، تا خودش راهی را گم نکند گم

[1]. عبدالله پسر كوچك عبدالمطلب بود.

[2]. پدر حضرت اميرالمؤمنين.

نمی‌شود؛ اگر انسانی گم بشود همان طور که ]احیانا [دیگران او را گم کرده‌اند او هم لابد راه را گم کرده است. اگر انسان راه را گم نکند غالبا گم شدن در آنجا معنی ندارد.

مراتب هدایت و ضلالت

ولی در اینجا اغلب اشخاص در مسئله ضلالت و هدایت به نکته‌ای توجه ندارند. آن نکته این است که تا صحبت ضلالت و هدایت مطرح می‌شود، اغلب خیال می‌کنند که ضلالت از نظر قرآن مثلا منحصر است به بت‌پرستی. می‌گویند: آیا معنی آیه این است که تو یک وقتی ـ العیاذ بالله ـ بت‌پرست بودی و خدا تو را به توحید هدایت کرد؟ بعد می‌گویند: به شهادت تاریخ قطعا چنین نبوده است. پس مقصود چیست؟

ضلالت و هدایت مراتب و درجاتی دارد. هدایت مراتب دارد. قرآن مسئله هدایت را حتی اختصاص به انسان نمی‌دهد. قرآن از زبان موسی و هارون نقل می‌کند که به فرعون گفتند: رَبُّنَا الَّذی أعْطی کلَّ شَیءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی[1]پروردگار ما آن است که به هر موجودی خلقت متناسب و شایسته او را داد و سپس او را در راه خودش هدایت کرد. انسان انواع هدایتها و ضلالتها دارد. ما فعلا به هدایت حس و هدایت غریزه کاری نداریم. یکی از هدایتها هدایت عقل است. خدا به هر انسانی که عقل داده، به وسیله عقلْ او را از ضلالت نجات داده است. بسیاری از مسائل است که حتی احتیاج به وحی ندارد، بلکه یک انسان به حکم عقل روشن و عقل فطری و خدادادی خودش آنها را می‌فهمد و اصلا از آن جهت گمراه نمی‌شود.

مثلا در تاریخ نوشته‌اند که چهار نفر بودند که حتی در دوره جاهلیت

[1]. طه / 50 .

و قبل از اسلام هم هیچ وقت شراب نخوردند. یکی از آنها جعفر بن ابی‌طالب است. اینها می‌گفتند: عقل انسان حکم می‌کند که این مایع مست کننده را که زایل کننده عقل است نباید خورد؛ شرافت انسان به عقل اوست، مایه انسانیت انسان عقل اوست، چرا انسان این مایه انسانیت خودش را زایل کند؟! این مطلب را لازم نیست پیغمبری به انسان بگوید، بلکه عقل انسان می‌گوید یک لحظه هم نباید عقل را از دست داد.

بت‌پرستی هم همین طور است. عده‌ای بودند که قبل از اینکه پیغمبراکرم به رسالت مبعوث شود به آنها «حنفاء» می‌گفتند. اینها مراسم بت‌پرستی را بکلی رها کرده بودند و از آن تنفر داشتند. به اصطلاح امروز همان روشنفکری‌شان به آنها اجازه نمی‌داد که بت‌پرست باشند، عقلشان به آنها اجازه نمی‌داد.

هدایتهایی که پیامبر قبل از وحی از آنها برخوردار بود

خود پیغمبراکرم یک سلسله از هدایتها را قبل از آنکه وحی به طور رسمی بر ایشان نازل شود، به حکم عقل وافر خدادادی داشتند. چرا پیغمبر معروف به «محمد امین» بود؟ او مردی بود که به حکم عقل فطری هیچ وقت خیانت را بر امانت ترجیح نمی‌داد و امانت را از آن جهت که امانت بود می‌پسندید. اگر پیغمبر مبعوث به رسالت هم نمی‌شد، در تمام عمر یک دروغ هم نمی‌گفت. این هدایت، قبل از وحی بود. پیغمبر اگر هم مبعوث به رسالت نمی‌شد، در تمام عمر یک ذره از جاده امانت و جاده عفاف بیرون نمی‌رفت.

گذشته از این، هدایتهای دیگری هم در دوره قبل از بعثت شامل حال پیغمبر می‌شد که خود ایشان بعدها می‌فرمود که من گاهی در ایام