کتاب آشنایی با قرآن ط-صدرا

آیهای دیگر«

الَیهِ یصْعَدُ الْکلِمُ الطَّیبُ وَالْعَمَلُ الصّالِحُ یرْفَعُهُ»[1]. در باره کار خیر [است] که این آیه را دو جور میشود خواند یعنی دوجور میشود ضمیرها را برگرداند و در آنِ واحد هر دو درست است: سخن پاک (یعنی عقیده پاک) به سوی پروردگار بالا میرود و عمل پاک سخن پاک را بالا میبرد یعنی عمل است که ایمان را تقویت میکند؛ و این معنا شک ندارد و درست است. به گونه دیگر: سخن پاک بالا میرود و ایمان است که عمل را بالا میبرد؛ یعنی عمل خالص و عمل پاک مشروط به ایمان پاک است. هر دو درست است و حتی آیه میتواند در آنِ واحد شامل هردوی اینها باشد. قرآن راجع به سخن پاک یعنی عقیده پاک میگوید او بالا می رود، ولی عقیده ناپاک چطور؟ آن را دیگر نمیگوید بالا میرود، میگوید: «اسْفَلُ السّافِلینَ» او در پایینترین پایینها [است.]

همینطور که یک جنین هر کارش بکنند نمیتواند عالم بعد از جنین را آنچنان که هست درک کند مگر به وسیله تمثیلات و تشبیهات، ما هم نمیتوانیم آن عوالم را که نرفتهایم درست درک کنیم ولی اجمالًا از راهنماییهایی که اولیای دین کردهاند این قدر میفهمیم که عالمِ بالاتر از این عالم ما وجود دارد و عالم پایینتر از عالم ما وجود دارد. عالم بالاتر از عالم ما عالمی است که عقاید پاک و اعمال خیر به سوی آنجا بالا میرود. عالم پایینتر از عالم ما عالمی است که افکار ناپاک، نیتهای سوء و شر، عقاید سخیف و باطل، عنادها، کبرها، حسادتها، ریاکاریها، عُجبها، پلیدیها، گناهها، فسق و فجورها همه در آنجا تجسم پیدا میکنند و به آنجا سرازیر

[1]

. فاطر/ 10.

لغت«جهنّم»

خود «جهنّم» چه لغتی است؟ از «جَهنام» است که جهنام آن چاههای خیلی عمیق و تاریک را میگویند. این لفظ نیز به اعتبار پایین بودن و تاریک بودن [جهنم] انتخاب شده است چون این الفاظی که ما در این دنیا داریم، برای معانیای که در همین دنیا وجود دارد وضع شده است. آنها لفظ ندارد و با الفاظی بیان میشود که تا اندازهای به آن معنا نزدیک باشد، والّا:

معانی هرگز اندر حرف ناید

که بحر بیکران در ظرف ناید

این الفاظ ما جامههایی است که برای اندام معانی این عالم دوخته شده است ولی اندام معانی عالم دیگر اندام دیگری است، جامه دیگر میخواهد و تا

حدیثی از پیغمبر اکرم

ببینید این حدیث پیغمبر چقدر معنی دارد! پیغمبر اکرم با اصحابشان نشسته بودند، فرمودند سنگی از لبه جهنم رها شده بود، هفتاد سال بود که حرکت میکرد، الآن رسید به کف جهنم. فریاد گریه از خانه یهودی خبیثی که آنجا بود بلند شد. حال یادم نیست که اصحاب مطلب را همینطور درک کردند یا خود ایشان توضیح دادند این سنگی که هفتاد سال بود به این پایین میرفت و میرفت و اکنون رسید، این شخص بود یعنی او در تمام مدت عمرش داشته میرفته نه اینکه انسان وقتی مُرد به طرف جهنم رها میشود یا با یک ریسمان میکشندش میبرند بالا؛ همین الآن انسان یا به سوی بهشت بالا میرود یا به سوی جهنم هبوط میکند، یا به طرف راستِ کلِ عالم گرایش پیدا میکند یا به طرف چپِ کلِ عالم؛ و نه اینکه اینجا انسان نه چپی است و نه راستی، نه بالا رفته نه پایین، وقتی مرد دست یکی را میگیرند میبرند بالا، دست دیگری را میگیرند میاندازند پایین؛ چون آن بالا و پایین نوعی بالا و پایین دیگر است که الآن هم که انسان در این دنیا هست در باطنش به آن سو دارد میرود: یا به سوی بالا و علّیین به تعبیر قرآن، یا به سوی پایین و سجّین و جهنم و جهنام و آن اسفل سافلین و آن جای بسیار تاریک پایین که دیگر از آن پایینتر چیزی نیست.

رفتنش یعنی چه؟ رفتنش همان اعمال

و نیات انسان است. اعمال انسان گام برداشتن است (این دیگر قطعی است) همینطور که راه رفتنهای این دنیا بالضروره انسان را به جایی میرساند یعنی اگر انسان یک مسیر را برود به جایی در آن مسیر میرسد. [آیا] میشود انسان سرش را پایین بیندازد، از طرف شمال برود، به او بگویند کجا میروی، بگوید میخواهم به قم بروم؟! چنین چیزی محال است. محال است که انسان به طرف شمال برود، به نقطه جنوب برسد؛ و محال است که انسان به طرف جنوب برود، به نقطه شمال برسد. اگر انسان بخواهد به نقطه شمال برسد راهش این است که از طرف شمال برود. اگر بخواهد به نقطه جنوب برسد راهش این است که از طرف جنوب برود. مشرق هم راهش از آن طرف است، مغرب هم از آن طرف. انسان در دنیا که کارهایش بر اساس قرارداد است، در کارهای قراردادی میبیند که این بیحسابیها رخ میدهد. مثلًا چطور؟ میگوید ما درس نمیخوانیم آخر سال هم نمره میگیریم. بله نمره گرفتن یک کار قراردادی است (معلم نمرهای را باید بگذارد) چون با آن کار که او هجده گذاشت که تو هجده نمیشوی! یک هجدهای آنجا نوشته شده است و او هم به آن ترتیبِ اثر میدهد اما بنا نیست که آن واقعیت عوض شود و تغییر کند. انسان چون در دنیا میبیند که در راههای قراردادی دنیا با اینکه از آن طرف رفته نتیجه یک طرف دیگر را به او میدهند:

گنه کرد در بلخ آهنگری

به شوشتر بریدند سر مسگری

به قول این شاعر یک آهنگر میرود گناه میکند سر یک مسگر را میبُرند، [با خود میگوید در آخرت هم] شانس است، یک وقت هم شد؛ و خیلی از افراد اصلًا منتظر یک شانس در عالم آخرتاند. آیا چنین شانسی در دنیا هست که تو راه خراسان را پیش بگیری بعد سر از کربلا در بیاوری؛ بگویی من از این راه میروم، یک وقت شانسم گرفت از کربلا سردرآوردم؟! محال

نکتهای درباره اصحاب الیمین و اصحاب الشمال

غرضم این جهت است: بعضی میگویند[1]اینکه در قرآن «اصحاب الیمین» و «اصحاب الشمال» فرموده است متضمن نکته بسیار بسیار عالی است که کلمه «اصحاب» در هر دو جا میرساند. کلمه «اصحاب» کلمهای است که در فارسی الآن من برایش تعبیری پیدا نمیکنم، اگر شما پیدا کردید بگویید. فقط تعبیری به نظرم میرسد و آن این است که گاهی ما در فارسی با یک «ی» این مطلب را میفهمانیم.

مثلًا یک وقت میگوییم فلان کس قرآن میخواند یا فلان کس به قرآن عمل میکند، فلان کس به قرآن اعتقاد دارد. ولی وقتیکه میخواهیم رابطهاش را با قرآنْ شدید بیان کنیم میگوییم فلان کس «قرآنی» است یعنی کأ نّه با قرآن آمیخته شده است. یا از آن طرف- العیاذ باللَّه- فلان کس شراب میخورد یک مطلب است، «شرابی» یک آمیختگی را بیان میکند.

ما در فارسی این مقدار داریم. [در] کلمه «اصحاب» شما همین «ی» را کمی شدیدتر کنید. اصحاب الیمین شدن یعنی آن طرفی شدن، اصحابالیمین یعنی افرادی که اصلًا آن طرفی شدهاند، یعنی کأ نّه در این عالم که هستند دیگر جزء آن عالماند، الآن که در دنیا هستند ملکوت اعلائی هستند. اصحابالشمال [یعنی افرادی که] اصحاب چپاند؛ چنانکه قرآن گاهی [تعبیر] «اصحابالنار» [دارد، میفرماید] اینها اصحابالنارند. این «اصحابالنار» [یعنی] کأ نّه اینها از آتش جدایی ندارند، اصحاب نار

[1]. و بعید هم نیست که این حرف، حرف درستی باشد بلکه به نظر میرسد که همینطور است.

ملاک یمن و شئامت

گفتیم که قرآن به اصحابالیمین «اصحاب المیمنه» و به اصحاب الشمال «اصحاب المشئمه» هم گفته است که در همین سوره «اذا وقع» هر دو تعبیر آمده است. میمنه از یمن است و مشئمه از شئامت. در واقع در اینجا قرآن خواسته است ملاک یمن یعنی میمون بودن و ملاک شئامت و مشئوم بودن را هم ذکر کند که انسان در باره میمون بودن و مشئوم بودن خیال نکند که اگر کسی مثلًا پیشانیاش فلان خط را داشته باشد او از اصحاب المیمنه است و اگر در سرش یک پیچ داشته باشد او از اصحابالمشئمه است؛ نه، میمنت و شئامت به اینها بستگی ندارد. آن که از اصحاب الیمین است از اصحاب المیمنه هم هست. آن کسی که به نیات و اخلاق و اعمال و اعتقادات پاکش به آن عالم پیوسته، او به یمن و برکت پیوسته است. آن که با اعمال شوم و نیات کج و معوج و عقاید سخیف و باطل خودش به عالم اسفلالسافلین

توضیح دیگری درباره سابقون

گفتیم که قسم سومی هم اینجا بیان شده است و آن «سابقین» است. با این تعبیری که از اصحابالیمین و اصحابالشمال کردیم آن هم کاملًا روشن میشود. میدانیم که به ما اینچنین گفتهاند که مردم دو دستهاند از این نظر که بعضی اساساً خداپرست هستند و بعضی خداپرست نیستند. آنهایی که خداپرست نیستند قهراً هواپرست و مادهپرست هستند؛ آنها قهراً جزو اصحابالشمالاند. خداپرستها باز دو دسته هستند: بعضی خدا را پرستش میکنند برای نجات از عذاب یا برای رسیدن به ثواب.

البته اینها هم اهل خیر و سعادتند. اگر کسی امر خدا را اطاعت کند برای اینکه خداوند اجرها و پاداشهایی که به او وعده داده است- که در همان عالم ملکوت اعلی ذخیره است- به او بدهد، خدا او را به آن اجرها و ثوابها و پاداشها، بهشتها، نعیمها، حورالعینها، میوهها که همه اینها حقیقت دارد و هست [میرساند؛] حال حقیقت اینها به چه نحو است، ما که نرفتهایم ببینیم؛ به ما اینها را از روی تمثیلات دنیوی گفتهاند. حقیقتش را تا انسان نرود [درک نمیکند،] آنهایی که رفتهاند میدانند، یا اهل حقیقت که با مکاشفه و با وحی به دست آوردهاند میدانند. با ما به زبان دنیا گفته شده است، ما هم از روی نمونههای دنیا یک چیزی میفهمیم والّا واقعیت آنها را درست درک نمیکنیم. ولی این قدر میدانیم که نعیمهایی، انواعی نعیمهای روحی و مادی در آنجا وجود دارد.

همه کسانی که خدا را از ترس کیفر یا به خاطر ثواب عبادت میکنند همان اصحابالیمیناند. ولی به ما گفتهاند مردمی هستند فارغ از هر دو؛ اینها خدا را پرستش میکنند نه به خاطر اجر و پاداش [و نه از ترس کیفر] بلکه به خاطر شایستگی حق برای عبادت، طلب رضای حق، برای شکرگزاری حق، برای محبت حق، که اگر حق بهشت و جهنمی هم نمیداشت به حال آنها فرق نمیکرد. اینها قهراً از اصحابالیمین خیلی بالاترند و همان «سابقون» هستند. شک ندارد آنها که سابقون هستند از عذاب اهل جهنم ایمناند. نمیشود گفت شما که برای فرار از جهنم عبادت نکردید پس العیاذ بالله [مستحق] عذاب جهنم هستید؛ بلکه آنها نعیمهای بهشتی را بیش از دیگران هم دارند. به آنها نمیگویند شما که برای نعیم عبادت نکردید پس نعیمی ندارید. آن که کامل را بخواهد ناقص خودبهخود دنبالش هست.

آن که ناقص را بخواهد و کامل را نخواهد به ناقص میرسد، از کامل محروم است ولی آن که کامل را بخواهد (نه اینکه کامل را بخواهد به خاطر ناقص؛ اگر کامل را بخواهد به خاطر ناقص، همان ناقص را خواسته) ناقص را هم نخواهد، ناقص خود به خود به او میرسد.

مثل خود دنیا و آخرت است. مگر خود دنیا و آخرت اینجور نیست؟ کسی که فقط و فقط برای لذات دنیا کار میکند، او از آخرت محروم میماند. ولی یک کسی کار را برای خدا انجام میدهد، دنیایش رسید رسید، نرسید نرسید. مقیاس کار این است که اگر انسان همتش این باشدکه فقط پشم و پشگل بخواهد به همان میرسد.

او قهراً هدفش این است که ببیند چه کسی قطار شتر دارد و شترهایش را کجا میخواباند که آنجا پشگل زیاد جمع شده، برویم پشگل جمع کنیم. حداکثر این است که پشم شتر کجا پیدا میشود برویم پشم شتر تهیه کنیم. ولی یک کسی همتش این است که قطار شتر داشته باشد. انسان اگر قطار شتر داشته باشد آن شترها پشم و پشگل