کتاب آشنایی با قرآن ط-صدرا

که الآن در مدینه است، اولین جمعه[2]در اسلام تأسیس شد. این مسجد قبا خیلی مسجد عزیزی است برای اسلام. مسجدی است که قرآن به عظمت آن شهادت داده است:«لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویمِنْ أَوَّلِ یوْمٍ» یعنی از اولین روزیکه تأسیس شده است، هیچ غش و دغلی در کار آن نبوده است، بر پایه تقوا تأسیس شده است.«لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویمِنْ أَوَّلِ یوْمٍ احَقُّ أَنْ تَقومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یحِبّونَ انْ یتَطَهَّروا وَ اللّهُ یحِبُّ المُطَّهِّرینَ»[1].

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطبههای خود را بیشتر در همین نماز جمعهها ایراد میکردهاند و مسائل مهم را در نماز جمعهها به مردم عرضه میداشتند. قسمت عمده خطبههای امیرالمؤمنین علیه السلام که درنهجالبلاغهاست خطبههایی است که در نماز جمعه ایراد شده است. دلایل تاریخی بر این امر زیاد است که یکی را عرض میکنم [و آن مطلبی است که مورخین] در [ذیل] یکی از خطبهها- که گفتهاند آخرین خطبهای است که امیرالمؤمنین علیه السلام به صورت خطبه یعنی در منبر ایراد کردهاند- ذکر نمودهاند. البته کلمات امیرالمؤمنین منحصر به خطبه نیست. وصایا دارند یا مسائلی که در مجلسی بیان کردهاند و ضبط شده است. حضرت در آن خطبه آخر مردم را تحریض میکنند برای اینکه علیه معاویه حرکت کنند و بروند و خطر معاویه را برای مردم بازگو میکنند و بعد به یاد یاران باوفا و خالص گذشته خود میافتند.

در همان منبر میگویند:«أینَ عَمّارٌ؟ وَ اینَ ابْنُ التَّیهانِ؟ وَ أینَ ذُو الشَّهادَتَینِ؟»[2]کجاست عمّار یاسر! یعنی ما حالا عمّار یاسری نداریم، که وقتی حضرت اینها را گفتند و به یاد این دوستان خالصشان افتادند، در منبر شروع کردند به گریه کردن. حضرت خیلی خطبه مؤثری در آنجا ایراد کردند به

[1]. توبه/ 108.

[2]. نهجالبلاغه، خطبه 182.

طوری که مردم فوقالعاده گریستند و بعد از آن بود که عده زیادی هم حرکت کردند و به نخیله کوفه رفتند و در آنجا چادر و پرچم زدند و آماده شدند. تاریخ مینویسد: «فَما دارَتِ الْجُمُعَةُ حَتّی ضَرَبَهُ الْمَلْعونُ ابْنُ مُلْجَم»[1]این جمعه به جمعه بعد نرسید که ضربت ابنملجم به حضرت وارد شد.

این نشان میدهد که خطبه مذکور در روز جمعه بوده است.

بعدها هم این کار بوده است، منتها دیگران چون چنین قدرت و توانایی را نداشتهاند دیگر چیزی به نام خطبه و خطابه از آنها باقی نمانده است که قابل توجه باشد. [قبل از آن نیز] در دوره ابوبکر نماز جمعه اقامه میشد و همچنین در دوره

عمر.

از جمله خصوصیات خلافت عثمان این است که شاید دو سه روز بود که خلیفه شده بود روز جمعه پیش آمد. بالای منبر رفت. چشمش که به جمعیت افتاد زبانش بند آمد. نتوانست سخنی بگوید و پایین آمد. وقتی پایین آمد این جمله را گفت: «أَنْتُمْ إلی امامٍ عادِلٍ أَحْوَجُ مِنْکمْ الی إمامٍ خَطیب»[2]دیگر خصوصیات نماز جمعه

امام برای ایراد خطبههای نماز جمعه که دو خطبه است با یک زی خاصی برای خطبه خواندن میرود، زیی که جمع میان حالت نمازگزار و حالت

[1]. مناقب، ج 3/ ص 194

[2]. شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید، ج 13/ ص 13.

.

آشنایی با قرآن7، ص :93

جهادکننده است.امام عصا و یا شمشیر خود را به دست میگیرد و دامنها را بالا میزند و میرود بالای منبر میایستد و در زی یک مجاهد خطبه میخواند.

امام جمعه در خطبه برای مردم چه باید بگوید؟ این مطلب را حضرت رضا علیه السلام در ضمن حدیثی- که در همان سخنرانیها (خطابه و منبر) نقل کردهام و چاپ شده است- به بهترین وجهی بیان کردهاند. البته یکی از کارها نصیحت و پند و اندرز و موعظه است، ذکر خداوند است، ثنا و حمد الهی است، بردن نام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام است. متأسفانه فرصت نکردم که متن حدیث را مجدداً به ذهنم بسپارم. از آن سه قسمت دو قسمت یادم هست «2».

یکی این است که امام جمعه وظیفه دارد تازهترین خبرها را از آنچه در دنیای اسلام واقع شده است به اطلاع مردم برساند. ببینید اسلام تا چه اندازه توجه دارد که مسلمین را در جریان اطلاعات مربوط به دنیای اسلام قرار دهد. من در آن خطابهها گفتم: اندلس اسلامی را در سیصد الی چهارصد سال قبل قتلعام کردند و این عضوبزرگ را از تن این اندام بریدند و تا سیصد سال بعد این طرف دنیای اسلام خبردار نشد که چنین عضوی را از او بریدهاند! در تمام تواریخی که در این سیصد چهارصد سال نوشتهاند اشارهای به چنین قضیهای نیست. اولین کتابی که در این زمینه نوشته شد، همین کتابی است که مرحوم دکتر آیتی خودمان نوشتند و خیلی کتاب خوبی هم هست. در جاهای دیگر هم همینطور است. فرض کنید شهرهای ایران را که روسها بردند، آیا سایر بخشهای دنیای اسلام خبردار شدند که چنین قضیهای بوده است؟ پس این خطبهها و

______________________________

[2]. [مراجعه شود به کتاب ده گفتار، گفتارهای «خطابه و منبر».]

قربانیشدن نماز جمعه در میان اهل تسنن

نماز جمعه در میان اهل تسنن به یک شکل خاص قربانی شد. آنها ظاهرش را حفظ کردهاند یعنی نماز جمعه میخوانند ولی به اقرار خودشان- که در این کتب تفاسیر اغلب من میبینم- [روح آن حفظ نشده است.] آیه میفرماید:«إذا نودِی لِلصَّلوةِ مِنْ یوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إلیذِکرِ اللَّهِ» وقتی که ندای نماز جمعه بلند میشود، بشتابید به سوی ذکر حق. خداوند خطبه را «ذکر حق» نامیده است. اصلًا روح نماز جمعه همین دو خطبه است. بعدها در نماز جمعه به جای همه حرفها، مدح و ثنای خلفا و سلاطین وقت گفته شد. یعنی آقای خطیب شروع میکرد یک سخنرانی در مدح این آقایی که آنجا نشسته بود ایراد میکرد: خدا سایه فلانکس را از سر مسلمین کم نکند و غیره.

فخررازی و دیگران میگویند: اینها همه «ذکرالشیطان» است در حالی که قرآن میگوید:«فَاسْعَوْا إلیذِکرِاللَّهِ». اینها را اهل سنت در کتابهایشان نوشتهاند.

ببینید در همین نماز جمعه و خطبه نماز جمعه که در اسلام اینقدر دارای اهمیت است بنیامیه چطور اسلام را مسخ کردند. بنیامیه سبّ و لعن علی علیه السلام را جزء ارکان خطبه نماز جمعه قرار دادند. ببینید اسلام از کجاها خورد! وقتی این نماز جمعه اینچنینی که باید در درجه اول به

ممنوع شدن سبّ امیرالمؤمنین علیه السلام توسط عمر بن عبدالعزیز

عمر بن عبدالعزیز بود که قضیه سبّ و لعن علی علیه السلام را ممنوع کرد. خودش میگوید:

دو قضیه باعث شد که من این کار را منع کردم. یکی اینکه وقتی بچه بودم معلم سرِخانهای داشتم که میآمد و برای من تدریس میکرد. ما در کوچهها با بچههای همسن و سال بازی میکردیم. به این بچهها چنان آموخته بودند که بدون اینکه قصد خاصی هم داشته باشند، دو کلمه که صحبت میکردند، تا کسی حرکتی میکرد و از او میپرسیدند چرا این کار را کردی، وقتی میخواست بگوید من این کار را نکردم، العیاذباللَّه میگفت: «لعنت بر علی، کی من چنین کاری کردم؟» عمر بن عبدالعزیز میگوید یک بار که ما در کوچه این کارها را میکردیم معلم من آمد از آنجا گذشت.قرار بود برای تدریس به من به مسجد برود و من هم به آنجا بروم. به مسجد رفتم دیدم مشغول نماز است. منتظر ماندم تا نمازش تمام شود. تا گفت«السلام علیکم» به سرعت از جا بلند شد و دوباره گفت:«اللَّهاکبر». تا این نماز دیگر هم تمام شد زود بلند شد و نماز دیگری را شروع کرد. دیدم وقت گذشت و حس کردم که امروز نمیخواهد به من درس بدهد. پیش خود گفتم: باید بفهمم چرا نمیخواهد به من درس بدهد. این بار به محض اینکه گفت:«السلام علیکم» دیگر مجال ندادم، فوراً سلام کردم و گفتم: استاد! آیا امروز نمیخواهید به من درس بدهید؟ دیدم رفتارش با من جور دیگری است. گفتم: آیا تقصیری کردهام؟ گناهی کردهام؟ گفت: آن چه کاری بود که در

کوچه کردی؟ آن چه بود که من از تو شنیدم؟ گفتم: چه چیزی؟

موضوع را گفت. بعد، از من پرسید: تو از چه موقع اطلاع پیدا کردی که خداوند پس از آنکه بر اهل بدر راضی شد بر آنها غضب کرد؟ (اهل تسنن مسأله اهل بدر را قبول دارند.) من هم بچه بودم و بیاطلاع، گفتم: مگر علی هم از اصحاب بدر بود؟ گفت:

«هَلِ الْبَدْرُ إلّالِعَلی؟!» مگر در بدر قهرمانی غیر از علی بود؟ اصلًا بدر مال علی است.

از آن پس تصمیم گرفتم که دیگر این کار را نکنم.

عمر بن عبدالعزیز میگوید قضیه دوم مربوط است به زمانی که پدرم حاکم مدینه بود. پدرم که خطبه میخواند میدیدم که خیلی فصیح و بلیغ حرف میزند جز آنجا که میرسد به لعن علی علیه السلام که گویی زبانش به لکنت میافتد. در خلوت از اوپرسیدم: تو چرا همه چیز را خوب بیان میکنی الّا این یکی را؟ علتش چیست؟

گفت: آخر این مردی که ما داریم لعن میکنیم از تمام صحابه پیامبر افضل است و هیچکس بعد از پیامبر به اندازه او مستحق درود نیست. گفتم: اگر اینطور است چرا او را لعن میکنی؟ گفت: اگر ما او را اینطور نکوبیم و لعن نکنیم، امروز نمیتوانیم بچههایش را بکوبیم (سیاست را ببینید!). ما باید گذشته اینها را اینگونه بکوبیم تا بچههایشان موقعیت خلافت پیدا نکنند. اگر بنا باشد که علی را آنطور که هست بشناسانیم به شرّ بچههایش گیر میکنیم، چون مردم خواهند گفت مستحق خلافتْ آنها هستند.

عمر بن عبدالعزیز میگوید: من این دو قضیه را که دیدم با خودم عهد کردم که اگر روزی قدرت پیدا کردم، سبّ و لعن علی علیه السلام را قدغن کنم و قدغن هم کرد.

کیفیت قدغن کردن را بعضی به این شکل نوشتهاند که ذهن مردم شام را در همان چیزی که در دوران کودکی در ذهن عمربنعبدالعزیز بود

نماز جمعه در شیعه

حکم نماز جمعه در شیعه چیست؟ در اینجا نظریات مختلفی است. بعضی میگویند اصلًا نماز جمعه اختصاص به امام معصوم دارد؛ جز امام معصوم کس دیگری حق ندارد نماز جمعه را اقامه کند؛ حتی مجتهد عادل جامعالشرایط مبسوطالید هم حقندارد نماز جمعه بخواند. این نظر، بسیار ضعیف است به جهت اینکه معصومین محدودند و نماز جمعه برای همه دنیا و برای همیشه است. [معمولًا] فقها چنین حرفی را نمیزنند. آنها کلمه «امام و یا نایب امام» را به کار میبرند.

آیا نایب امام اختصاص به نایب خاص دارد یا نُوّاب عام هم میتوانند نماز جمعه را اقامه کنند؟ مثلًا امیرالمؤمنین خودشان امام هستند و نایبهای خاص ایشان حکامی بودند که در بلاد معین کرده بودند.

بعضی میگویند نوّاب عام، یعنی هر کس که مجتهد شد، میتوانند نماز جمعه را اقامه کنند. ولی بعضی دیگر میگویند نه، در این جهت هر مجتهدی نایب عام نیست.

مرحوم آقای بروجردی عقیدهشان این بود که نماز جمعه نماز حکومتی است؛ یعنی نمازی است که حاکم اسلامی و حاکم شرعی باید بخواند نه فقط یک مجتهد.

آنوقت یا باید حاکم شرعیای باشد که بالفعل حاکم است و یا اگر بالفعل حاکم نیست کسی باشد که در مقام به دستگرفتن حکومت است. مرحوم آیةاللَّه بروجردی میگفتند در دوران ائمه علیهم السلام هم هر کسی که درصدد انقلاب علیه خلفا بود به خودش اجازه میداد که نماز جمعه بخواند. تاریخ هم همین را حکایت میکند که آن کسی که نماز جمعه میخوانْد یا خودش مبسوط الید بود و یا در مقام به دست آوردن بسط ید بود و الّا مجتهدی که گوشه خانه خودش نشسته است و جز هفتهای یک بار از خانه بیرون نمیآید و بعد عبایش را به سرش میکشد و به خانه میرود اصلًا معنی ندارد که بیاید نماز جمعه بخواند. اصلًا کار او نیست که بیاید مصالح عمومی مردم در دنیای اسلام را به آنها خبر بدهد و آخرین اخبار دنیای اسلام را به مردم برساند؛ اصلًا از جایی خبر ندارد تا بیاید خبر برساند؛ خودش از بیخبرترین مردم دنیاست، آنوقت بیاید خبرها را به مردم برساند؟!

مرحوم آقای بروجردی میگفتند در جنگهای عثمانی و صفوی، صفویه دیدند یکی از مظاهر شوکتی که عثمانیها دارند و شیعهها ندارند، نماز جمعه است. خیلی ناراحت شدند. عثمانیها روز جمعه که میشد نماز جمعه میخواندند و از نیروی نماز جمعه برای جنگها حداکثر استفاده را میکردند. البته آنها بحثشان در نماز جمعه بیشتر این بود که شیعه کافر است و اگر هفتاد کافر را بکشید به اندازه این است که یک

شیعه را بکشید و از این حرفها. صفویه به علمای شیعه میگفتند آخر این نماز جمعه یک نماز اسلامی است، نمیشود که ما نداشته باشیم. آنوقت سلاطینی مثلشاه طهماسب و کسانی دیگر بودند که از طرف علما خود را مجاز میدانستند نماز جمعه بخوانند. از آن وقت به بعد بود که مسجد جمعهها در ایران هم تأسیس شد که البته قبلش هم مسجد جمعهها بود ولی مال اهل تسنن بود. بعدها نماز جمعه یک شکل مسخرهآمیزی پیدا کرد؛ یعنی آن نماز جمعه واقعی اسلامی دیگر عملًا نه در میان اهل تسنن تشکیل میشود و نه در میان شیعه[1]خاطرهای از مراسم حج

در عربستان سعودی زمینه نماز جمعههایی فراهم میشود که اصلًا در دنیا بینظیر است. در یکی از سفرهایی که به سفر حج مشرف شده بودیم روز هفتم ذیحجه مصادف با جمعه بود. روز هفتم ذیحجه روزی است که حجاجی هم که به مدینه رفتهاند به مکه آمدهاند و همه حجاج در آنجا جمع شدهاند. مردمی هم که اهل عربستان سعودی هستند و میخواهند به حج بیایند آمدهاند. در مسجدالحرام به این عظمت، یک جمعیت پانصد هزار نفری تشکیل میشود. عدهای هم برای نماز در خیابانها میایستند چون اتصال صف را خصوصاً با بودن رادیوها و بلندگوها که صدای امام شنیده میشود شرط نمیدانند. ما وقتی خطبه این امام جماعت را گوش کردیم، گفتیم صد رحمت به این روضهخوانهای خودمان! آنقدر بیمحتوا بود که خدا میداند! سیاست این است که باید بیمحتوا باشد. خطیب جمعه مناسک حج را برای مردم گفت. هر کس که آنجا آمده است

[1]. [خواننده محترم توجه دارد که این تفاسیر مربوط به قبل از انقلاب اسلامی است.]